Για έναν έφηβο που αισθάνεται εξαντλημένος, ένα ενεργειακό ποτό μπορεί να μοιάζει με την πιο εύκολη λύση. Είτε πρόκειται για διάβασμα μέχρι αργά, είτε για μια απαιτητική προπόνηση είτε απλώς για την ανάγκη να παραμείνει ξύπνιος μέσα στην ημέρα, η καφεΐνη μπορεί προσωρινά να προσφέρει μεγαλύτερη εγρήγορση.
Ωστόσο, η προσωρινή αυτή τόνωση ενδέχεται να κρύβει έναν φαύλο κύκλο. Η ανεπαρκής διάρκεια ή η κακή ποιότητα ύπνου οδηγεί σε κόπωση, η κόπωση αυξάνει την ανάγκη για καφεΐνη και η καφεΐνη, ιδιαίτερα όταν καταναλώνεται αργά, μπορεί να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο τον ύπνο.
Αυτός ο κύκλος βρίσκεται στο επίκεντρο μελέτης του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nutrients. Η έρευνα εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στην κατανάλωση ενεργειακών ποτών, τον ύπνο, τη γνωστική λειτουργία, τη σωματική δραστηριότητα και το αυξημένο βάρος κατά την εφηβεία.
Όταν η κόπωση οδηγεί στην καφεΐνη
Στην εφηβική ηλικία, ο επαρκής ύπνος είναι απαραίτητος για πολλές λειτουργίες του οργανισμού. Συμβάλλει στη μνήμη και τη μάθηση, στη ρύθμιση της διάθεσης, στη σωματική ανάπτυξη και στην αποκατάσταση μετά την άσκηση.
Όταν ένας έφηβος κοιμάται λιγότερο από όσο χρειάζεται, είναι πιθανό να ξεκινήσει την ημέρα κουρασμένος και να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί. Σε μια προσπάθεια να ανταποκριθεί στις καθημερινές υποχρεώσεις, μπορεί να αναζητήσει ένα ρόφημα με καφεΐνη.
Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος:
λιγότερος ύπνος → περισσότερη κόπωση → περισσότερη καφεΐνη → δυσκολότερος ύπνος → ακόμη μεγαλύτερη κόπωση.
Σύμφωνα με τον καθηγητή του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Γεώργιο Κ. Σακκά, επομένως, έχει ιδιαίτερη σημασία να εξετάζεται όχι μόνο πόσα ενεργειακά ποτά καταναλώνει ένας έφηβος, αλλά και για ποιον λόγο αισθάνεται ότι τα χρειάζεται.
Συνδέονται τα ενεργειακά ποτά με την αύξηση του βάρους;
Η σχέση δεν είναι τόσο απλή ώστε να ειπωθεί ότι ένα ενεργειακό ποτό από μόνο του προκαλεί παχυσαρκία.
Υπάρχει, όμως, ένα ευρύτερο μοτίβο συμπεριφορών που μπορεί να λειτουργήσει επιβαρυντικά. Ένας έφηβος που δεν κοιμάται αρκετά μπορεί να καταναλώνει περισσότερη καφεΐνη για να αντιμετωπίσει την κόπωση. Αν η καφεΐνη επηρεάσει τον ύπνο του, την επόμενη ημέρα μπορεί να αισθάνεται και πάλι εξαντλημένος.
Η κούραση μπορεί με τη σειρά της να μειώσει τη διάθεση για άσκηση και να αυξήσει τον χρόνο που περνά καθιστός ή μπροστά σε μια οθόνη. Παράλληλα, μπορεί να γίνουν πιο συχνές οι πρόχειρες και ιδιαίτερα θερμιδικές επιλογές.
Όταν όλα αυτά συνδυάζονται με ανεπαρκή ύπνο και μειωμένη φυσική δραστηριότητα, δημιουργείται ένα περιβάλλον που μπορεί να ευνοήσει την αύξηση του σωματικού βάρους.
Τα ενεργειακά ποτά χωρίς ζάχαρη δεν είναι απαραίτητα λύση
Τα προϊόντα χωρίς ζάχαρη έχουν πράγματι μικρότερο θερμιδικό φορτίο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η επίδρασή τους είναι μηδενική.
Ο λόγος είναι η καφεΐνη.
Ένα "zero" ενεργειακό ποτό μπορεί να μην προσθέτει τις ίδιες θερμίδες με ένα αντίστοιχο προϊόν που περιέχει ζάχαρη, όμως εξακολουθεί να περιέχει καφεΐνη. Εάν καταναλωθεί αργά το απόγευμα ή το βράδυ, μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο και να συμβάλει στην κόπωση της επόμενης ημέρας.
Επομένως, το "χωρίς ζάχαρη" δεν σημαίνει απαραίτητα και «χωρίς επίδραση στον οργανισμό».
Το ενεργειακό ποτό ως "βοήθεια" στο διάβασμα
Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι έφηβοι καταφεύγουν στην καφεΐνη είναι η προσπάθεια να παραμείνουν ξύπνιοι για περισσότερες ώρες και να διαβάσουν.
Βραχυπρόθεσμα, μπορεί να αισθανθούν μεγαλύτερη εγρήγορση. Το πρόβλημα είναι ότι η απώλεια ύπνου που ενδέχεται να ακολουθήσει μπορεί να έχει αντίθετο αποτέλεσμα.
Η κόπωση της επόμενης ημέρας μπορεί να επηρεάσει την προσοχή, τη μνήμη εργασίας, την ταχύτητα σκέψης και την ικανότητα συγκέντρωσης.
Δεν σημαίνει ότι προκαλείται μόνιμη βλάβη στον εγκέφαλο. Πρόκειται, όμως, για μια προσωρινή επιβάρυνση της γνωστικής λειτουργίας που μπορεί να επηρεάσει την απόδοση του παιδιού τόσο στο σχολείο όσο και στην καθημερινότητά του.
Ο ύπνος επηρεάζει ολόκληρη την ημέρα
Η έλλειψη ύπνου δεν επηρεάζει μόνο το πόσο νυσταγμένος είναι ένας έφηβος.
Ένα παιδί που δεν έχει κοιμηθεί καλά μπορεί να δυσκολεύεται περισσότερο να οργανώσει το διάβασμά του, να βρει διάθεση για άσκηση, να ακολουθήσει ένα σταθερό πρόγραμμα ή να περιορίσει τη χρήση ηλεκτρονικών συσκευών.
Παράλληλα, ο ύπνος συνδέεται με μηχανισμούς που σχετίζονται με την ανάπτυξη και την αποκατάσταση του οργανισμού. Η αυξητική ορμόνη εκκρίνεται σε σημαντικό βαθμό κατά τη διάρκεια του βαθιού ύπνου και συμμετέχει στη φυσιολογική ανάπτυξη και αποκατάσταση των ιστών.
Δεν έχει αποδειχθεί ότι τα ενεργειακά ποτά μειώνουν άμεσα την αυξητική ορμόνη στους εφήβους. Η ανησυχία αφορά κυρίως την έμμεση επίδραση που μπορεί να έχει ένας διαταραγμένος ύπνος στη συνολική υγεία και ανάπτυξη.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς
Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν χρειάζεται να περιοριστεί σε μια απλή απαγόρευση των ενεργειακών ποτών.
Πιο χρήσιμο είναι να εξεταστεί συνολικά η καθημερινότητα του παιδιού.
Οι γονείς μπορούν να αναρωτηθούν:
Πόσες ώρες κοιμάται κάθε βράδυ;
Ξυπνά ξεκούραστο ή εμφανώς κουρασμένο;
Πόση ώρα χρησιμοποιεί κινητό, υπολογιστή ή άλλες οθόνες πριν κοιμηθεί;
Καταναλώνει καφεΐνη και, αν ναι, σε ποιες ώρες;
Έχει διάθεση για άθληση και σωματική δραστηριότητα;
Χρησιμοποιεί τα ενεργειακά ποτά επειδή πραγματικά του αρέσουν ή επειδή προσπαθεί να αντιμετωπίσει μια μόνιμη αίσθηση κόπωσης;
Εάν η κούραση είναι συστηματική ή συνυπάρχουν προβλήματα ύπνου, δυσκολίες συγκέντρωσης ή σημαντικές αλλαγές στο βάρος, είναι καλό να ζητηθεί η συμβουλή ειδικού.
Η λύση βρίσκεται πέρα από το κουτάκι
Το βασικό μήνυμα της έρευνας δεν είναι απλώς ότι οι έφηβοι πρέπει να αποφεύγουν τα ενεργειακά ποτά. Πολύ περισσότερο, αναδεικνύει την ανάγκη να εξετάσουμε τι βρίσκεται πίσω από την κατανάλωσή τους.
Ένα πιο σταθερό πρόγραμμα ύπνου, λιγότερη καφεΐνη ιδιαίτερα κατά τις απογευματινές και βραδινές ώρες, περιορισμός των οθονών πριν από την κατάκλιση και περισσότερη σωματική δραστηριότητα μπορούν να συμβάλουν σε μια πιο ισορροπημένη καθημερινότητα.
Γιατί τελικά, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι μόνο τι περιέχει το κουτάκι που ανοίγει ένας έφηβος. Είναι γιατί αισθάνεται ότι χρειάζεται να το ανοίξει για να αντέξει την ημέρα.
