Δεν αφορά αποκλειστικά την ικανότητα ενός μαθητή να διαβάζει ή να γράφει, αλλά κυρίως το κατά πόσο μπορεί να αξιοποιήσει όσα έχει διδαχθεί στην καθημερινή του ζωή, να κατανοήσει ένα κείμενο, να επεξεργαστεί μια πληροφορία και να διατυπώσει με σαφήνεια τη σκέψη του.
Ήδη από το 2019, έκθεση της Ανεξάρτητης Αρχής Διασφάλισης της Ποιότητας στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση είχε προειδοποιήσει για τον κίνδυνο σημαντικό ποσοστό μαθητών να ολοκληρώνει τη σχολική του πορεία χωρίς τις απαραίτητες δεξιότητες κατανόησης και αξιοποίησης του γραπτού λόγου.
Παρά τις αλλαγές που έχουν μεσολαβήσει τα τελευταία χρόνια, όπως η ψηφιοποίηση, οι μεταρρυθμίσεις και οι προσπάθειες εκσυγχρονισμού του σχολείου, τα προβλήματα δεν φαίνεται να έχουν εξαλειφθεί. Στην έκθεση της ΑΔΙΠΠΔΕ για το 2024 επισημαίνονται σοβαρές δυσκολίες στην κατανόηση και παραγωγή γραπτού λόγου, οι οποίες συνδέονται και με τις επιδόσεις στα Μαθηματικά.
Με βάση τα αποτελέσματα διαγνωστικών εξετάσεων στη ΣΤ΄ Δημοτικού και τη Γ΄ Γυμνασίου, περίπου ένας στους πέντε μαθητές εμφανίζει δυσκολίες ακόμη και στην κατανόηση ερωτήσεων βασικού επιπέδου.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι τα προβλήματα αυτά φαίνεται να ξεκινούν ήδη από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού. Όταν δεν εντοπίζονται και δεν αντιμετωπίζονται εγκαίρως, είναι πιθανό να μεταφέρονται στις επόμενες βαθμίδες της εκπαίδευσης.
Δεν αρκεί να ξέρεις να διαβάζεις
Ο όρος "λειτουργικός αναλφαβητισμός" περιγράφει μια κατάσταση διαφορετική από τον πλήρη αναλφαβητισμό. Ένα λειτουργικά αναλφάβητο άτομο μπορεί να γνωρίζει γραφή και ανάγνωση, όμως δυσκολεύεται να χρησιμοποιήσει αυτές τις δεξιότητες αποτελεσματικά στην καθημερινότητά του.
Μπορεί, για παράδειγμα, να αδυνατεί να κατανοήσει ένα απλό πρόβλημα, να εντοπίσει τι ακριβώς ζητείται και να βρει μόνο του τον τρόπο επίλυσής του. Ενδέχεται επίσης να δυσκολεύεται να οργανώσει τη σκέψη του και να εκφράσει με συνοχή ένα επιχείρημα ή να παρουσιάσει ένα ζήτημα στους άλλους.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό είναι η δυσκολία στη λογική σύνδεση των σκέψεων. Οι πληροφορίες μπορεί να υπάρχουν, όμως δεν οργανώνονται σε ένα συνεκτικό σύνολο που να επιτρέπει στο άτομο να αντιλαμβάνεται τις σχέσεις μεταξύ τους και να καταλήγει σε τεκμηριωμένα συμπεράσματα.
Με άλλα λόγια, το ζήτημα δεν είναι μόνο "τι ξέρει" κάποιος, αλλά κυρίως "τι μπορεί να κάνει με αυτά που ξέρει".
Το σχολείο και η αποσπασματική γνώση
Ένας από τους προβληματισμούς που έχουν διατυπωθεί αφορά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η σχολική γνώση.
Το αναλυτικό πρόγραμμα περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό αντικειμένων, ενώ συνεχώς προστίθενται νέες γνώσεις και δεξιότητες, ώστε το σχολείο να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της σύγχρονης εποχής. Ωστόσο, ο περιορισμένος χρόνος διδασκαλίας συχνά οδηγεί σε μια ύλη που δεν προλαβαίνει να αφομοιωθεί σε βάθος.
Παράλληλα, τα διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα πολλές φορές αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστές ενότητες. Έτσι, ο μαθητής μπορεί να αποκτά επιμέρους γνώσεις χωρίς να αντιλαμβάνεται πώς αυτές συνδέονται μεταξύ τους.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια εκπαίδευση που δίνει έμφαση στην απομνημόνευση, αλλά λιγότερο στην ουσιαστική κατανόηση και στην εφαρμογή της γνώσης.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν η σχολική γνώση παραμένει σε θεωρητικό επίπεδο και δεν συνδέεται επαρκώς με πραγματικές καταστάσεις. Η γνώση αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν ο μαθητής μπορεί να αντιληφθεί πού και πώς θα τη χρησιμοποιήσει.
Οι κοινωνικές επιρροές
Ο λειτουργικός αναλφαβητισμός δεν μπορεί, ωστόσο, να αποδοθεί αποκλειστικά στη λειτουργία του σχολείου. Η ανάπτυξη ενός παιδιού επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: την οικογένεια, το κοινωνικό περιβάλλον, τις παρέες συνομηλίκων, τα μέσα ενημέρωσης και συνολικά τις συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει.
Η σχολική εκπαίδευση αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της διαδικασίας, αλλά δεν λειτουργεί απομονωμένα από την κοινωνία.
Σε αυτό το πλαίσιο, η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της ουσιαστικής επικοινωνίας και της ικανότητας αξιολόγησης των πληροφοριών αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Σε μια εποχή όπου ο άνθρωπος βομβαρδίζεται καθημερινά από τεράστιο όγκο πληροφοριών, η απλή κατοχή γνώσεων δεν είναι αρκετή. Απαραίτητη είναι και η δυνατότητα να τις αξιολογεί, να τις συγκρίνει και να διακρίνει την τεκμηριωμένη πληροφορία από την παραπληροφόρηση.
Ένα τηλεπαιχνίδι που έγινε viral
Χαρακτηριστικό παράδειγμα για τη συζήτηση γύρω από την ιστορική γνώση αποτέλεσε ένα περιστατικό σε τηλεπαιχνίδι στην Κύπρο, το οποίο στη συνέχεια κυκλοφόρησε ευρέως και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο παρουσιαστής ρώτησε έναν νεαρό ποιος ήταν ο Ρούντολφ Ες, ο οποίος έμεινε στην ιστορία ως ένας από τους στενούς συνεργάτες του Αδόλφου Χίτλερ.
Η ερώτηση φαίνεται πως μπέρδεψε τον παίκτη, ο οποίος έδωσε μια απρόσμενη απάντηση, συνδέοντας τον Ρούντολφ Ες με τον Ρούντολφ, το γνωστό ελάφι των Χριστουγέννων.
Το περιστατικό αντιμετωπίστηκε από πολλούς ως ένα ακόμη viral τηλεοπτικό στιγμιότυπο. Πέρα όμως από το χιουμοριστικό στοιχείο, ανέδειξε και ένα σοβαρότερο ζήτημα: πόσο καλά γνωρίζουν οι νεότερες γενιές βασικά ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα;
Η ιστορική γνώση δεν αποτελεί απλώς ένα μάθημα που εξετάζεται στο σχολείο. Η κατανόηση του παρελθόντος βοηθά τον άνθρωπο να ερμηνεύει το παρόν, να αναγνωρίζει τις συνέπειες ιδεολογιών και πολιτικών επιλογών και να αντιλαμβάνεται τους κινδύνους που μπορεί να προκύψουν όταν η ιστορική μνήμη υποχωρεί.
Η γνώση ως άμυνα απέναντι στην παραπληροφόρηση
Η συζήτηση για τον λειτουργικό αναλφαβητισμό δεν αφορά επομένως μόνο τις σχολικές επιδόσεις. Συνδέεται και με την ικανότητα του πολίτη να συμμετέχει ενεργά στην κοινωνία.
Ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να κατανοήσει ένα κείμενο, να αξιολογήσει ένα επιχείρημα ή να ελέγξει την αξιοπιστία μιας πληροφορίας είναι περισσότερο ευάλωτος στην παραπληροφόρηση, στις απλουστεύσεις και στη χειραγώγηση.
Γι’ αυτό και η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί κάτι περισσότερο από νέες τεχνολογίες, αλλαγές στα προγράμματα ή διαφορετικές εκπαιδευτικές δομές. Χρειάζεται ένα σχολείο που να δίνει χώρο στην κατανόηση, στη σύνδεση των γνώσεων, στην επιχειρηματολογία, στην ιστορική σκέψη και στην εφαρμογή όσων διδάσκονται στην πραγματική ζωή.
Η ουσιαστική εκπαίδευση δεν κρίνεται μόνο από το αν ένας μαθητής μπορεί να απομνημονεύσει μια πληροφορία και να την αναπαράγει σε μια εξέταση. Κρίνεται κυρίως από το αν μπορεί να την κατανοήσει, να τη συνδέσει με άλλες γνώσεις και να τη χρησιμοποιήσει όταν πραγματικά τη χρειάζεται.
Και αυτή ίσως είναι η ουσία της συζήτησης για τον λειτουργικό αναλφαβητισμό: όχι πόσα γνωρίζουμε, αλλά αν μπορούμε να κατανοήσουμε, να σκεφτούμε και να αξιοποιήσουμε όσα γνωρίζουμε.
