Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Υπάρχει ένα φαινόμενο που η γλωσσολογία ονομάζει αντιδάνειο: μια ελληνική λέξη περνάει σε άλλη γλώσσα, ζει εκεί αιώνες, αλλάζει σημασία και μορφή, και ύστερα επιστρέφει στην ελληνική ως ξένη — τόσο αγνώριστη, που ο ομιλητής δεν αναγνωρίζει τον απόγονο της ίδιας του της λέξης. Η ελληνική είναι γεμάτη τέτοιες περιπτώσεις, ακριβώς επειδή δάνεισε τόσο πολύ στη λατινική και μέσω αυτής σε ολόκληρη τη Δύση. Η επόμενη περίπτωση όμως έχει κάτι επιπλέον: εδώ, μητέρα και κόρη ζουν δίπλα-δίπλα στο ίδιο λεξιλόγιο, χωρίς να ξέρουν ότι είναι συγγενείς.
χάρτης: το φύλλο παπύρου
Στα αρχαία, χάρτης δεν σήμαινε τη γεωγραφική απεικόνιση. Σήμαινε το φύλλο ή το ρολό παπύρου — τη γραφική ύλη, φτιαγμένη από τα λεπτά στρώματα του φυτού.
Η λέξη πέρασε στα λατινικά ως charta και από εκεί σε όλη την Ευρώπη: γαλλικά carte, αγγλικά chart και card, γερμανικά Karte. Στην πορεία, το «φύλλο» εξειδικεύτηκε σε «φύλλο πάνω στο οποίο είναι σχεδιασμένη η γη», και έτσι στη Δύση γεννήθηκε η σημασία «γεωγραφικός χάρτης».
Το υποκοριστικό και η επιστροφή
Στα ελληνιστικά χρόνια σχηματίστηκε το υποκοριστικό χαρτίον — το φυλλαράκι — που έδωσε το μεσαιωνικό χαρτί(ν) και το σημερινό χαρτί.
Η αρχική λέξη, ο χάρτης, έμεινε στα ελληνικά αλλά με ξεθωριασμένη χρήση. Επανήλθε δυναμικά μόνο στα νεότερα χρόνια, με τη νέα, δυτική της σημασία: το τυπωμένο σχέδιο της γης.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Το «χαρτί» είναι το υποκοριστικό του «χάρτη». Είναι, κυριολεκτικά, το χαρτάκι — ένα μικρό φύλλο παπύρου.
Και έτσι έχουμε σήμερα δύο λέξεις που κανείς δεν τις συνδέει: ο χάρτης στον τοίχο και το χαρτί στο συρτάρι. Είναι η ίδια λέξη, χωρισμένη μόνο από μια κατάληξη υποκοριστικού και από δεκαπέντε αιώνες ταξιδιού.
Ένα τελευταίο ίχνος: το πρωτόκολλο. Στους παπυρικούς κυλίνδρους, το πρώτο φύλλο που κολλιόταν στην αρχή του ρολού και έμενε συνήθως άγραφο λεγόταν πρωτόκολλον. Από ένα κομμάτι χαρτί έφτασε να σημαίνει το επίσημο έγγραφο και, τελικά, την τυπική διαδικασία.
Πηγές
LSJ, λ. χάρτης — lsj.gr
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. χαρτί, χάρτης
Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, «Τα υλικά της γραφής: πάπυρος, περγαμηνή, χαρτί»
