Η γραφή παρέμεινε, η προφορά άλλαξε
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η σημερινή ελληνική. Γράφουμε "παιδί", αλλά προφέρουμε [pedi]. Αντίστοιχα, οι λέξεις "ίδιος", "ήλιος", "ύφος", "είμαι" και "οίστρος" ξεκινούν γραπτά με διαφορετικά γράμματα, όμως σήμερα το αρχικό φωνήεν προφέρεται με τον ίδιο ήχο, [i].
Αυτό συμβαίνει επειδή η ελληνική διατηρεί μια ιστορική ορθογραφία. Η γραφή συνεχίζει να αποτυπώνει παλαιότερες διαφορές στην προφορά, παρότι αυτές έχουν πλέον χαθεί.
Στα αρχαία ελληνικά, για παράδειγμα, τα ι, η, υ, ει, οι και υι δεν είχαν την ίδια προφορά. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, οι ήχοι τους μεταβλήθηκαν και τελικά πολλές από αυτές τις διαφορετικές γραφές κατέληξαν να προφέρονται ως [i].
Το φαινόμενο δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό. Αντίστοιχη εξέλιξη παρατηρείται και σε άλλες γλώσσες. Στα αγγλικά, για παράδειγμα, η λέξη "I" γράφεται με το γράμμα i, αλλά προφέρεται [ai], παρότι η παλαιότερη προφορά του γράμματος ήταν διαφορετική.
Για ποια αρχαία ελληνικά μιλάμε;
Όταν εξετάζουμε την προφορά των αρχαίων ελληνικών, πρέπει να προσδιορίζουμε την εποχή και τη διάλεκτο.
Συνήθως αναφερόμαστε στην αττική διάλεκτο της κλασικής περιόδου, κυρίως στον 5ο και τον 4ο αιώνα π.Χ., δηλαδή στη γλώσσα που χρησιμοποιούνταν στην Αθήνα.
Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε μία ενιαία ελληνική γλώσσα όπως σήμερα. Υπήρχαν διαφορετικές διάλεκτοι σε διάφορες περιοχές του ελληνικού κόσμου. Η ευρύτερη κοινή ελληνική άρχισε να διαμορφώνεται αργότερα, κατά την ελληνιστική εποχή, μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Βασικό της υπόβαθρο αποτέλεσε η αττική διάλεκτος, η οποία είχε αποκτήσει ιδιαίτερο κύρος.
Τα φωνήεντα ήταν μακρά ή βραχέα
Μία από τις σημαντικότερες διαφορές ανάμεσα στην αρχαία και τη νέα ελληνική ήταν η ύπαρξη μακρών και βραχέων φωνηέντων.
Η διάκριση αυτή αφορούσε τη διάρκεια του ήχου. Ένα βραχύ φωνήεν προφερόταν για μικρότερο χρονικό διάστημα, ενώ ένα μακρό διαρκούσε περισσότερο.
Κάτι ανάλογο συναντάμε στα αγγλικά, όπου η διάρκεια και η ποιότητα του φωνήεντος μπορεί να διαφοροποιεί λέξεις όπως "ship" και "sheep".
Το ε και το η
Στα αρχαία ελληνικά το ε αντιστοιχούσε σε βραχύ ήχο, ενώ το η σε μακρό.
Υπήρχε επίσης το ει, το οποίο στην κλασική εποχή είχε εξελιχθεί σε μακρό και πιο κλειστό φωνήεν. Έτσι, η διαφορά ανάμεσα σε διαφορετικές γραφές δεν ήταν απλώς ορθογραφική, αλλά αντανακλούσε πραγματικές διαφορές στην προφορά.
Με την πάροδο των αιώνων, οι διαφορές αυτές εξαλείφθηκαν και το «ει» έφτασε στη σημερινή προφορά [i].
Το ο και το ω
Παρόμοια ήταν η κατάσταση και με τα ο και ω.
Το ο ήταν βραχύ, ενώ το ω μακρό. Υπήρχε επίσης το ου, το οποίο αρχικά είχε διαφορετική προφορά και αργότερα εξελίχθηκε στον ήχο [u] που γνωρίζουμε σήμερα.
Ενδιαφέρον στοιχείο αποτελούν και λέξεις που αποδίδουν ήχους ζώων. Η χρήση του ω σε λέξεις που σχετίζονται με παρατεταμένους ήχους μπορεί να δώσει ενδείξεις για τη διάρκεια της προφοράς.
Το ύψιλον
Το υ δεν προφερόταν στην κλασική εποχή όπως το σημερινό [i].
Ο αρχαίος ήχος του βρισκόταν πιο κοντά στον ήχο που συναντάμε στη γαλλική γλώσσα στη λέξη "lune". Αργότερα μεταβλήθηκε και τελικά συνέπεσε με τον ήχο που αποδίδεται από το "ι".
Αυτό εξηγεί και μία ακόμη από τις πολλές περιπτώσεις όπου η αρχαία προφορά απέχει σημαντικά από τη σημερινή.
Οι αρχαίες δίφθογγοι
Διαφορετική ήταν επίσης η προφορά αρκετών διφθόγγων.
Η αυ προφερόταν ως [au], ενώ η ευ ως [eu]. Το "υ" στις δύο αυτές περιπτώσεις δεν είχε ακόμη τη σύγχρονη συμφωνική προφορά. Πολύ αργότερα το δεύτερο στοιχείο των διφθόγγων εξελίχθηκε και οδήγησε στις σημερινές προφορές [av], [af] και αντίστοιχα.
Η δίφθογγος αι προφερόταν πραγματικά ως δίφθογγος, [ai]. Μετά την κλασική περίοδο άρχισε να μεταβάλλεται και τελικά συνέπεσε με τον ήχο του "ε".
Τα ορθογραφικά λάθη που εμφανίζονται σε μεταγενέστερες επιγραφές αποτελούν σημαντικές ενδείξεις γι' αυτές τις αλλαγές. Όταν κάποιος γράφει μια λέξη με «ε» αντί για «αι», αυτό μπορεί να σημαίνει ότι πλέον άκουγε έναν ήχο που είχε πλησιάσει ή ταυτιστεί με το ε.
Η δίφθογγος "οι"
Και το οι είχε διαφορετική προφορά στην κλασική εποχή. Προφερόταν ως πραγματική δίφθογγος, [oi], όπως περίπου συμβαίνει σε αντίστοιχους ήχους της αγγλικής.
Αργότερα εξελίχθηκε, αρχικά πλησιάζοντας την προφορά του «υ» και στη συνέχεια τον ήχο [i]. Έτσι εξηγείται η σημερινή προφορά λέξεων όπως «ποιμένας», όπου το «οι» ακούγεται [i].
Τα σύμφωνα δεν ακούγονταν όπως σήμερα
Οι διαφορές δεν περιορίζονταν στα φωνήεντα.
Το αρχαίο β, για παράδειγμα, προφερόταν ως [b], όπως το αγγλικό "b", και όχι όπως το σημερινό ελληνικό β. Αντίστοιχα, το δ και το γ ήταν κλειστά σύμφωνα και όχι τα τριβόμενα που γνωρίζουμε σήμερα.
Οι μεταβολές αυτές έγιναν σταδιακά, κυρίως στους πρώτους αιώνες μετά Χριστόν.
Το αρχαίο "η"
Υπήρχε επίσης ένας ήχος αντίστοιχος με το αγγλικό h, όπως στη λέξη "house". Έτσι, η αρχαία λέξη "ιστορία" προφερόταν περίπου [historia].
Η παρουσία αυτού του ήχου αποτυπώνεται και σε άλλες γλώσσες που δανείστηκαν ελληνικές λέξεις. Από εκεί προέρχονται μορφές όπως το αγγλικό "history".
Στα ελληνικά ο ήχος αυτός δηλωνόταν αργότερα με τη δασεία, η οποία αποτελούσε μέρος του πολυτονικού συστήματος γραφής μέχρι την καθιέρωση του μονοτονικού.
Φ, Θ και Χ: Δεν προφέρονταν όπως σήμερα
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές διαφορές αφορά τα φ, θ και χ.
Στα αρχαία ελληνικά δεν ήταν απλά τριβόμενα σύμφωνα όπως σήμερα. Προφέρονταν ως σύνθετοι ήχοι:
φ → [ph]
θ → [th]
χ → [kh]
Η παρουσία του [h] εξηγεί γιατί οι αρχαίοι τα χαρακτήριζαν "δασέα" σύμφωνα.
Μάλιστα, υπάρχουν επιγραφικές μαρτυρίες από περιοχές όπου αντί για τα γράμματα Φ, Θ και Χ χρησιμοποιούνταν συνδυασμοί όπως ΠΗ, ΤΗ και ΚΗ. Πρόκειται για μία σημαντική ένδειξη σχετικά με την αρχαία προφορά.
Επιπλέον, οι Ρωμαίοι, όταν δανείζονταν ελληνικές λέξεις, αποτύπωναν αυτή την προφορά. Για παράδειγμα, το Φίλιππος έγινε Philippus, η θεωρία έγινε theoria και το χάος έγινε chaos.
Αργότερα, όταν ο ήχος [h] άρχισε να χάνεται, τα φ, θ και χ μετατράπηκαν σταδιακά σε τριβόμενους ήχους, οδηγώντας στις προφορές που γνωρίζουμε σήμερα.
Το ζ και το δίγαμμα
Το αρχαίο ζ δεν είχε ακριβώς τη σημερινή προφορά. Θεωρείται ότι αντιστοιχούσε σε συνδυασμό ήχων, περίπου [zd]. Η σημερινή προφορά του ως [z] εμφανίστηκε αργότερα.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον γράμμα ήταν το δίγαμμα, που είχε σχήμα παρόμοιο με δύο γάμμα μαζί. Αντιστοιχούσε σε ήχο κοντά στο αγγλικό "w", όπως στην αρχή των λέξεων "was" και "woman". Ο ήχος αυτός εξαφανίστηκε σχετικά νωρίς από τις περισσότερες ελληνικές διαλέκτους.
Παράλληλα, όταν οι αρχαίοι έγραφαν διπλά σύμφωνα, αυτά κατά κανόνα αντιστοιχούσαν και σε πραγματικά παρατεταμένη προφορά του συμφώνου.
Πώς άλλαξε τελικά η ελληνική προφορά
Οι σημαντικότερες μεταβολές που οδήγησαν από την αρχαία στη νεότερη ελληνική έγιναν σταδιακά και όχι σε μία συγκεκριμένη χρονική στιγμή.
Κατά τους πρώτους αιώνες μετά Χριστόν περιορίστηκαν ή εξαφανίστηκαν πολλές από τις παλιές διαφορές ανάμεσα στα φωνήεντα. Παράλληλα, οι δίφθογγοι μεταβλήθηκαν, ενώ αρκετά σύμφωνα απέκτησαν τη σημερινή τους προφορά.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο ήταν η αλλαγή στον τονισμό. Στην αρχαία ελληνική ο τόνος ήταν κυρίως μελωδικός, δηλαδή σχετιζόταν με το ύψος της φωνής. Στα νέα ελληνικά ο τόνος είναι δυναμικός και συνδέεται περισσότερο με την ένταση.
Με την εξέλιξη της γλώσσας χάθηκε επίσης η διάκριση ανάμεσα σε μακρά και βραχέα φωνήεντα.
Τι πρέπει να κρατήσουμε
Η αρχαία ελληνική που συνήθως διδασκόμαστε σήμερα δεν προφερόταν όπως τα νέα ελληνικά. Η αττική διάλεκτος της κλασικής εποχής διέθετε ήχους και διακρίσεις που έχουν πλέον εξαφανιστεί.
Υπήρχαν μακρά και βραχέα φωνήεντα, διαφορετικές προφορές για γράμματα που σήμερα ακούγονται ίδια, το αρχαίο [h], το δίγαμμα [w], το [zd], αλλά και τα δασέα [ph], [th] και [kh].
Η σύγχρονη ελληνική προφορά είναι αποτέλεσμα μιας μακράς γλωσσικής εξέλιξης. Η γραφή, όμως, διατήρησε σε μεγάλο βαθμό παλαιότερες μορφές. Γι' αυτό και σήμερα συχνά γράφουμε διαφορετικά από ό,τι προφέρουμε.
Έτσι, όταν διαβάζουμε ένα αρχαίο ελληνικό κείμενο με τη σημερινή προφορά, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι οι άνθρωποι της κλασικής Αθήνας άκουγαν τους ίδιους γραπτούς χαρακτήρες με αρκετά διαφορετικό τρόπο από εμάς.
