Βγαίνεις από το σπίτι και, λίγα λεπτά αργότερα, πιάνεις μηχανικά την τσέπη σου.
Το κινητό δεν είναι εκεί.
Για μερικά δευτερόλεπτα προσπαθείς να θυμηθείς πού το άφησες και, μόλις συνειδητοποιήσεις ότι βρίσκεται πάνω στο τραπέζι της κουζίνας, αισθάνεσαι μια ξαφνική ανησυχία. Μπορεί να βρίσκεσαι ήδη μακριά, μπορεί να μην περιμένεις κανένα σημαντικό τηλεφώνημα και μπορεί να γνωρίζεις ότι σε δύο ώρες θα είσαι ξανά σπίτι.
Κι όμως, σκέφτεσαι σοβαρά να γυρίσεις πίσω για να το πάρεις.
Αυτό το συναίσθημα περιγράφεται συχνά με τον αγγλικό όρο phone separation anxiety, δηλαδή, σε ελεύθερη απόδοση, «άγχος αποχωρισμού από το κινητό τηλέφωνο».
Δεν αποτελεί από μόνο του επίσημη ψυχιατρική διάγνωση. Είναι ένας περιγραφικός όρος για την ανησυχία, τη δυσφορία ή ακόμη και την έντονη αναστάτωση που μπορεί να αισθάνεται κάποιος όταν δεν έχει το κινητό του μαζί του, όταν δεν μπορεί να το χρησιμοποιήσει ή όταν φοβάται ότι σύντομα θα χάσει την πρόσβαση σε αυτό.
Και ίσως το πιο ενδιαφέρον είναι ότι, για να αντιληφθεί κανείς πόσο βαθιά έχει ενσωματωθεί το smartphone στην καθημερινότητά μας, δεν χρειάζεται να κοιτάξει πόσες ώρες το χρησιμοποιεί.
Αρκεί να παρατηρήσει πώς αισθάνεται όταν δεν το έχει.
Δεν φοβόμαστε ακριβώς ότι χάσαμε ένα τηλέφωνο
Το σημερινό κινητό έχει πάψει εδώ και χρόνια να είναι απλώς ένα τηλέφωνο.
Είναι ξυπνητήρι, φωτογραφική μηχανή, χάρτης, ημερολόγιο, πορτοφόλι, μέσο επικοινωνίας, χώρος εργασίας, βιβλιοθήκη φωτογραφιών, πρόσβαση στις ειδήσεις, στα κοινωνικά δίκτυα, στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και σε δεκάδες υπηρεσίες που χρησιμοποιούμε καθημερινά.
Μέσα του βρίσκονται οι άνθρωποί μας, η δουλειά μας, οι αναμνήσεις μας, οι διαδρομές μας, τα εισιτήριά μας, οι τραπεζικές εφαρμογές μας και, σε σημαντικό βαθμό, η κοινωνική μας ζωή.
Γι' αυτό και ο αποχωρισμός από το κινητό δεν βιώνεται πάντοτε ως αποχωρισμός από ένα αντικείμενο.
Μπορεί να βιώνεται ως προσωρινή αποσύνδεση από τον κόσμο.
Τα μικρά σημάδια που ίσως αναγνωρίσετε στον εαυτό σας
Το phone separation anxiety δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους και δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που ενοχλείται όταν ξεχάσει το κινητό του αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα.
Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένες συμπεριφορές που είναι εντυπωσιακά οικείες στη σύγχρονη καθημερινότητα.
Να αγχώνεστε υπερβολικά όταν η μπαταρία πέφτει στο 10%.
Να ψάχνετε αμέσως για φορτιστή ή πρίζα, παρότι δεν υπάρχει κάποιος πρακτικός λόγος να χρειάζεστε εκείνη τη στιγμή το τηλέφωνο.
Να επιστρέφετε σπίτι για να πάρετε το κινητό ακόμη και όταν μπορείτε να περάσετε μερικές ώρες χωρίς αυτό.
Να το ελέγχετε επανειλημμένα χωρίς να έχει προηγηθεί ειδοποίηση.
Να αισθάνεστε ότι κάτι «λείπει» όταν δεν βρίσκεται πάνω στο τραπέζι ή μέσα στην τσέπη σας.
Να δυσκολεύεστε να συγκεντρωθείτε επειδή το κινητό βρίσκεται σε άλλο δωμάτιο.
Ή να αισθάνεστε έντονη ανησυχία όταν δεν υπάρχει σήμα ή πρόσβαση στο διαδίκτυο.
Το παράδοξο είναι ότι αρκετές φορές δεν θέλουμε καν να κάνουμε κάτι συγκεκριμένο με το τηλέφωνο.
Θέλουμε απλώς να ξέρουμε ότι είναι εκεί.
Το κινητό ως «κουβέρτα ασφαλείας» της ψηφιακής εποχής
Ίσως αυτή να είναι και η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά του φαινομένου.
Το smartphone δεν μας προσφέρει μόνο πληροφορίες και επικοινωνία. Μας προσφέρει και μια αίσθηση δυνατότητας.
Αν χαθώ, έχω χάρτη.
Αν συμβεί κάτι, μπορώ να τηλεφωνήσω.
Αν βαρεθώ, έχω κάτι να δω.
Αν αισθανθώ μόνος, μπορώ να στείλω μήνυμα.
Αν βρεθώ σε μια άβολη κοινωνική στιγμή, μπορώ να κοιτάξω την οθόνη.
Το κινητό λειτουργεί έτσι, για πολλούς ανθρώπους, σαν μια μικρή ψηφιακή ζώνη ασφαλείας που βρίσκεται διαρκώς στην τσέπη τους.
Και όσο περισσότερο μαθαίνουμε να αντιμετωπίζουμε μέσω της οθόνης τη βαρεμάρα, την αναμονή, την αμηχανία και τη μοναξιά, τόσο πιο παράξενο μπορεί να μοιάζει το να βρεθούμε ξαφνικά χωρίς αυτήν.
Phone separation anxiety και nomophobia: Είναι το ίδιο;
Οι δύο όροι συχνά χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν παρόμοιες καταστάσεις, χωρίς όμως να είναι απολύτως ταυτόσημοι.
Ο όρος nomophobia προέρχεται από τη φράση «no mobile phone phobia» και χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον φόβο ή το έντονο άγχος που συνδέεται με το να μείνει κάποιος χωρίς πρόσβαση στο κινητό του ή στις υπηρεσίες που αυτό του παρέχει.
Το phone separation anxiety δίνει μεγαλύτερη έμφαση στο συναίσθημα που δημιουργεί ο ίδιος ο αποχωρισμός από τη συσκευή.
Σε κάθε περίπτωση, οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται κυρίως για την περιγραφή ενός σύγχρονου συμπεριφορικού φαινομένου και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται αυτομάτως ως κλινική διάγνωση.
Γιατί κοιτάμε το κινητό ακόμη και όταν δεν χτυπά
Κάθε ειδοποίηση μπορεί να κρύβει κάτι διαφορετικό.
Ένα μήνυμα.
Ένα like.
Ένα email.
Μια είδηση.
Μια απάντηση που περιμέναμε.
Έτσι, σταδιακά, ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι κάθε έλεγχος της οθόνης ενδέχεται να προσφέρει κάτι νέο ή ενδιαφέρον.
Με τον χρόνο, η κίνηση γίνεται σχεδόν αυτόματη: χέρι στην τσέπη, ξεκλείδωμα, μια γρήγορη ματιά και ξανά πίσω.
Το κινητό δεν χρειάζεται πλέον να μας καλέσει.
Το καλούμε εμείς.
Και πολλές φορές το κάνουμε χωρίς να έχουμε προηγουμένως αποφασίσει συνειδητά ότι θέλουμε να το χρησιμοποιήσουμε.
Η στιγμή που πρέπει να μας προβληματίσει
Το ζητούμενο δεν είναι να ενοχοποιηθεί το smartphone, ένα εργαλείο που έχει προσφέρει τεράστιες δυνατότητες στην επικοινωνία, στην εργασία, στην εκπαίδευση και στην καθημερινή ζωή.
Ούτε είναι παράλογο να ανησυχήσει κάποιος αν χάσει μια ακριβή συσκευή που περιέχει προσωπικά δεδομένα και αποτελεί βασικό εργαλείο της καθημερινότητάς του.
Το ερώτημα είναι διαφορετικό:
Πόσο ελεύθεροι αισθανόμαστε όταν δεν το έχουμε;
Αν η απουσία του κινητού προκαλεί δυσανάλογο άγχος, αν διακόπτουμε συνεχώς συζητήσεις και δραστηριότητες για να ελέγξουμε την οθόνη, αν δυσκολευόμαστε να κοιμηθούμε χωρίς τη συσκευή δίπλα μας ή αν η χρήση της παρεμβαίνει συστηματικά στην εργασία, στις σχέσεις και στην καθημερινότητά μας, τότε ίσως αξίζει να εξετάσουμε τη σχέση που έχουμε δημιουργήσει μαζί της.
Μικρές αποστάσεις αντί για «ψηφιακή αποτοξίνωση»
Δεν χρειάζεται απαραίτητα να πετάξουμε το smartphone σε ένα συρτάρι για μία εβδομάδα ούτε να αντιμετωπίσουμε την τεχνολογία σαν εχθρό.
Πιο ρεαλιστικό είναι να ξαναδημιουργήσουμε μικρές περιοχές της ημέρας στις οποίες το κινητό δεν έχει πρωταγωνιστικό ρόλο.
Να μην βρίσκεται πάνω στο τραπέζι την ώρα του φαγητού.
Να κάνουμε μια μικρή βόλτα χωρίς να το κρατάμε συνεχώς στο χέρι.
Να απενεργοποιήσουμε τις μη απαραίτητες ειδοποιήσεις.
Να μην είναι το τελευταίο πράγμα που βλέπουμε πριν κοιμηθούμε και το πρώτο μόλις ανοίξουμε τα μάτια μας.
Να αφήνουμε κάποιες φορές τη βαρεμάρα να υπάρχει χωρίς να τη γεμίζουμε αμέσως με scrolling.
Γιατί πιθανότατα το ζητούμενο δεν είναι να μάθουμε να ζούμε χωρίς κινητό.
Είναι να θυμηθούμε ότι μπορούμε να υπάρχουμε για λίγο χωρίς να χρειάζεται να το αγγίζουμε κάθε λίγα λεπτά.
Ένα πείραμα 30 λεπτών
Υπάρχει, τέλος, ένα απλό πείραμα που μπορεί να κάνει ο καθένας.
Αφήστε το κινητό σε ένα άλλο δωμάτιο για μισή ώρα, χωρίς να υπάρχει κάποιος πρακτικός λόγος που να απαιτεί να το έχετε μαζί σας.
Και παρατηρήστε όχι τη συσκευή.
Παρατηρήστε τον εαυτό σας.
Πόσες φορές θα σκεφτείτε να πάτε να το πάρετε; Θα αναρωτηθείτε αν ήρθε κάποιο μήνυμα; Θα αισθανθείτε την ανάγκη να ελέγξετε κάτι χωρίς να θυμάστε ακριβώς τι; Θα πιάσετε ασυναίσθητα την τσέπη σας;
Αν συμβεί, δεν σημαίνει ότι πάσχετε από κάποια διαταραχή.
Δείχνει όμως κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον για την εποχή μας: ένα αντικείμενο που πριν από περίπου δύο δεκαετίες μπορούσαμε να αφήσουμε στο σπίτι χωρίς δεύτερη σκέψη έχει γίνει σήμερα τόσο στενή προέκταση της καθημερινότητάς μας, ώστε μερικές φορές παρατηρούμε πραγματικά πόσο σημαντικό είναι για εμάς μόνο όταν απουσιάζει.
Και ίσως αυτή να είναι η καλύτερη ελληνική εξήγηση του phone separation anxiety:
Δεν είναι απλώς το άγχος ότι δεν έχουμε το κινητό μας. Είναι η δυσφορία που νιώθουμε όταν, μαζί με το κινητό, αισθανόμαστε ότι χάσαμε για λίγο και τη σύνδεσή μας με όλα τα υπόλοιπα.
