Οι κλασικές θεωρίες: μάσηση, ομιλία ή ελκυστικότητα;
Για πολλά χρόνια, ανθρωπολόγοι και βιολόγοι επιχείρησαν να αποδώσουν στο πηγούνι έναν σαφή λειτουργικό ρόλο. Μία υπόθεση υποστήριζε ότι ενισχύει μηχανικά τη γνάθο, μειώνοντας τις πιέσεις που ασκούνται κατά τη μάσηση. Μια άλλη συνέδεσε την ύπαρξή του με την εξέλιξη της ομιλίας, θεωρώντας ότι σχετίζεται με τη διάταξη των μυών ή με ανατομικές προσαρμογές που διευκολύνουν την άρθρωση.
Δεν έλειψε και η ερμηνεία της σεξουαλικής επιλογής: ίσως τα άτομα με πιο έντονο πηγούνι θεωρούνταν ελκυστικότερα και, μέσω της επιλογής συντρόφου, το χαρακτηριστικό αυτό εδραιώθηκε στον πληθυσμό.
Ωστόσο, καμία από αυτές τις εξηγήσεις δεν κατάφερε να απαντήσει πειστικά σε όλα τα ερωτήματα. Το πηγούνι δεν συσχετίζεται σταθερά με ισχυρότερη μάσηση, ούτε η εξέλιξη της ομιλίας εξαρτάται εμφανώς από αυτό. Επιπλέον, η απουσία του από άλλα ανθρώπινα είδη καθιστά δύσκολη την ιδέα ότι πρόκειται για αναγκαία προσαρμογή.
Μήπως δεν σχεδιάστηκε για κάποιον σκοπό;
Τα τελευταία χρόνια, κερδίζει έδαφος μια διαφορετική προσέγγιση: ότι το πηγούνι δεν εξελίχθηκε ως αυτόνομος στόχος της φυσικής επιλογής, αλλά προέκυψε δευτερογενώς, ως συνέπεια άλλων αλλαγών στο κρανίο και στο πρόσωπο.
Ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τη Νορίν φον Κράμον-Τόιμπαντελ από το Πανεπιστήμιο του Μπάφαλο ανέλυσε 532 ανθρώπινα κρανία και δείγματα από 14 ακόμη είδη και υποείδη σύγχρονων πιθήκων, μεταξύ των οποίων χιμπατζήδες, μπονόμπο, γορίλες, ουρακοτάγκοι και γίβωνες. Οι επιστήμονες κατέγραψαν δεκάδες μορφολογικές μετρήσεις στο κρανίο και τη γνάθο και τις τοποθέτησαν πάνω σε εξελικτικό δέντρο, ώστε να εξετάσουν πώς μεταβάλλονταν τα χαρακτηριστικά στους διάφορους κλάδους.
Στη συνέχεια, χρησιμοποίησαν ποσοτικά γενετικά μοντέλα για να διαπιστώσουν αν οι αλλαγές που οδήγησαν στο ανθρώπινο πηγούνι οφείλονταν σε άμεση φυσική επιλογή ή μπορούσαν να εξηγηθούν από γενετική παρέκκλιση, δηλαδή από τυχαίες μεταβολές που συσσωρεύονται με τον χρόνο.
Τα αποτελέσματα έδειξαν μια πιο σύνθετη εικόνα: ορισμένα επιμέρους στοιχεία της περιοχής φαίνεται να επηρεάστηκαν από επιλογή, όμως τα περισσότερα μοιάζουν να αποτελούν παραπροϊόντα άλλων εξελικτικών μεταβολών. Με άλλα λόγια, το πηγούνι ως συνολικό μορφολογικό χαρακτηριστικό δεν φαίνεται να εξελίχθηκε ως ανεξάρτητη αποστολή.
Η αλυσίδα των μεγάλων αλλαγών
Η επικρατέστερη ερμηνεία συνδέει την εμφάνιση του πηγουνιού με μια σειρά βαθιών μετασχηματισμών στην ανθρώπινη γραμμή εξέλιξης.
Καθώς οι πρόγονοι του Homo sapiens υιοθέτησαν πλήρως την όρθια στάση, η βάση του κρανίου άρχισε να κάμπτεται περισσότερο και το πρόσωπο τραβήχτηκε κάτω από την κρανιακή κοιλότητα, αντί να προεξέχει προς τα εμπρός, όπως συμβαίνει στους χιμπατζήδες. Παράλληλα, η αύξηση του εγκεφάλου και οι διατροφικές αλλαγές μείωσαν την ανάγκη για μεγάλα δόντια και ισχυρούς μασητήριους μυς.
Η σταδιακή συρρίκνωση του κάτω προσώπου και η υποχώρηση της άνω γνάθου είχαν ως αποτέλεσμα η κάτω γνάθος να προβάλλει περισσότερο σε σχέση με τα δόντια. Μέσα από αυτόν τον συνδυασμό αναδίπλωσης του προσώπου και μείωσης της οδοντικής ισχύος, δημιουργήθηκαν οι συνθήκες για την εμφάνιση του πηγουνιού.
Ένα εξελικτικό "σπανδρέλι"
Ορισμένοι ερευνητές χαρακτηρίζουν το ανθρώπινο πηγούνι ως παράδειγμα μη προσαρμοστικής εξέλιξης. Στην εξελικτική βιολογία χρησιμοποιείται ο όρος "σπανδρέλι" για να περιγράψει γνωρίσματα που προκύπτουν ως αναγκαστικά παραπροϊόντα άλλων αλλαγών, όπως στην αρχιτεκτονική, όπου συγκεκριμένοι χώροι δημιουργούνται από τη γεωμετρία των τόξων χωρίς να έχουν σχεδιαστεί αυτόνομα.
Με αυτή τη λογική, το πηγούνι δεν αποτελεί εφεύρεση με ξεκάθαρη λειτουργία, αλλά το αποτύπωμα μιας σειράς μετατοπίσεων: της όρθιας βάδισης, της διεύρυνσης του εγκεφάλου, της αναδιάταξης του προσώπου και της μείωσης των δοντιών.
Ένα χαρακτηριστικό–κλειδί, αλλά όχι κατ’ ανάγκη προσαρμογή
Το κρανίο και η γνάθος λειτουργούν ως ένα αλληλοεξαρτώμενο σύστημα. Όταν η φυσική επιλογή επιδρά σε ένα τμήμα του, άλλα μέρη ενδέχεται να ακολουθήσουν, ακόμη κι αν δεν αποτέλεσαν τον αρχικό στόχο. Έτσι, ένα γνώρισμα μπορεί να είναι χρήσιμο για την αναγνώριση ενός είδους, χωρίς να αντιστοιχεί σε αυτόνομη εξελικτική στρατηγική.
Το πηγούνι, λοιπόν, παραμένει μοναδικό και εμβληματικό γνώρισμα του σύγχρονου ανθρώπου. Όμως η ιστορία του δεν φαίνεται να είναι εκείνη μιας σκόπιμης βιολογικής καινοτομίας. Αντίθετα, μοιάζει περισσότερο με το ίχνος μιας πολύπλοκης εξελικτικής πορείας, όπου οι μεγάλες αλλαγές στο σώμα και στο κρανίο άφησαν πίσω τους ένα μικρό, αλλά απολύτως χαρακτηριστικό, οστέινο αποτύπωμα.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
ΕΟΠΥΥ: Πώς θα πάρετε το «άγνωστο» επίδομα των 900 ευρώ
Voucher 750 ευρώ σε εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα - Ανοίγουν οι αιτήσεις
