Από την επιτυχημένη Διημερίδα εκπαιδευτικών στο Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Κόνιτσας (22-23 Μαΐου) με θέμα ΣΥΝΟΡΑ ΜΑΘΗΣΗΣ" που προσκλήθηκα να μιλήσω παραθέτω σταχυολόγημα σκέψεών μου που κατέγραψα με τίτλο: «Ολότητα στη ζωή και την παιδεία-Διαπολιτισμικότητα». Ευχαριστίες για την πρόσκληση στους διοργανωτές και ιδιαίτερα στον Διευθυντή του Δημοτικού Σχολείου Κόνιτσας κ. Γιάννη Λάμπρο.
Στην εποχή των εξειδικεύσεων η έννοια του όλου και της ολότητας είναι σημαντική για τη σχέση με την ακεραιότητα και την καθολικότητα. Υπάρχει το όλον για τον άνθρωπο ως ψυχοσωματικό ον και το «καθόλου» στη ζωή σε σχέση με το «καθ’ έκαστον». Η εμμονή στα μέρη της ζωής ως υλικά και ψυχικά στοιχεία καταργούν την ολότητα. Το όλον ως ακεραιότητα και καθολικότητα στη ζωή ερμηνεύεται μέσα από την ιστορία και όλες τις επιστήμες ανθρωπιστικές και θετικιστικές, τη μεταφυσική και την υπερφυσικότητα. Η έννοια «σύνορα» που είναι σύνθετη από το «συν» και το «όρος» ή «όριο» δεν αφορά μόνο το χωρόχρονο αλλά για τον Χάιντεγκερ και το υπαρξιακό μέγεθος του ανθρώπινου βίου, δηλαδή τα όρια ανάμεσα στο «εγώ» και τους άλλους, ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, στο γνωστό μέχρι και το άγνωστο, το ακατάληπτο. Εμβαθύνει στο ερώτημα του Είναι: «Πώς και υπάρχει Ύπαρξη;» Η μάθηση συνδέεται με την εμπειρία, ο «παθός μαθός» που λέει ο θυμόσοφος λαός. Η μάθηση ως γνωστική λειτουργία συνδεδεμένη με το καθόλου της ψυχής μπορεί να θέσει όρια ενίοτε με ρευστότητα όπως, ψυχολογικά (φόβοι, τραύματα, ενοχές), κοινωνικά (κανόνες, ταυτότητες, ρόλοι), μεταφυσικά (συνείδηση θανάτου, υπερφυσικότητα). Τα σύνορα επομένως είναι χωροχρονικά αλλά και αθέατα αφού περιέχουν τόσο υπαρξιακά περάσματα όπως τον «ψυχοχώρο» «αυτογνωσίας».
Η γέννηση του ανθρώπου σ’ ένα τόπο σημαίνει ότι εκτός από την ειδητική ταυτότητα και ιδιοπροσωπία του γονότυπου ή του φαινότυπου με τη διαπλαστική ψυχή κληρονομεί και ιστορικές τοπικές παραδόσεις και παρακαταθήκες. Όμως σ’ αυτές τις ιστορικές αξιακές συνθήκες του οικείου πολιτισμού δέχεται σύμφωνα με την ανθρώπινη ομοείδεια (Αριστοτέλης) και ετερόκλητα ερεθίσματα και αλληλοεπιδρά με άλλες πολιτιστικές ταυτότητες στα πλαίσια της επικοινωνίας με άλλους πολιτισμούς εξαιτίας επαγγελματικών συναλλαγών, τουρισμού, μετανάστευσης και άλλων ευκαιριών. Κόσμος, άνθρωπος, κοινωνία είναι έννοιες που αφορούν και εκφράζουν την ολότητα στη ζωή. Ο άνθρωπος, η φύση και οι εμπειρίες λειτουργούν ως ολότητα. Η συνείδηση της ολότητας στην ανθρώπινη κοινωνία σημαίνει κοινωνική, συλλογική, διακοινοτική, και διασυλλογική συνείδηση σε όλα τα επίπεδα του βίου. Όμως απουσιάζει η κοινωνική και παιδευτική - πνευματική - θωράκιση που προστατεύει τον άνθρωπο από την απόγνωση του αποκλεισμού και την αυτοκαταστροφική του τάση. Αυτό που ο σύγχρονος άνθρωπος δυσκολεύεται να κατανοήσει, ως έννοια ολότητας στην ψυχολογική και πνευματική του διάσταση, είναι η εσωτερική πληρότητα και ενότητά του.
Ο άνθρωπος όταν στερείται νοήματος παθαίνει μελαγχολία και κατάθλιψη γιατί δεν απέκτησε υπαρξιακή δήλωση εσωτερικής πληρότητας. Λείπει στη ζωή του η κεφαλαιώδης σημασία, η ουσία και η πειστική απάντηση γιατί υπάρχει, ποιος ο σκοπός, η αξία, η ποιότητα. Το έλλειμμα κοινωνικών και παιδευτικών προϋποθέσεων οδηγούν τον άνθρωπο στην άγνοια της έννοιας του όλου, του εαυτού και του κόσμου. Με την αποκαρδίωση του ανθρώπου από τα δεινά του σύγχρονου ανέστιου πολιτισμού και της παιδείας σε κρίση συμβαίνει ένα vertigo που σημαίνει απώλεια ολοκληρωμένου προσανατολισμού της ανθρώπινης φύσης. Ο ρηχός και άδικος οικονομισμός έναντι της ολότητας είναι το υποκατάστατο του νοήματος ζωής και της κοινωνικής συνοχής.
Μιλούμε για πρόοδο χωρίς να έχουμε κατανοήσει τι σημαίνει άνθρωπος στην ολότητά του και πώς κατευθύνεται χωρίς να προδίδεται. Όταν δεν υπάρχει Ένας καθοδηγητικός νους που παραδίδει μαθήματα πίστης σε νόημα ζωής τότε ο άνθρωπος υποτάσσεται σ' ένα τυφλό πολιτικοοικονομικό μάρκετινγκ. Η απολυτοποίηση του ανθρώπινου εγωπαθούς θελήματος δεν επιτρέπει τη διάκριση του φυσικού από το γνωμικό – ιδιωτικό – θέλημα. Η αμάθεια για το εγγενές φυσικό θέλημα προς το αγαθό οδηγεί στην πολυπλοκότητα των εγωτικών θελημάτων εξαιτίας της εγωεστιότητας (το εγώ ως εστία των πάντων) που επιφέρει απώλεια ενωτικής εστίας του αγαθού. Δηλαδή ο άνθρωπος που περιφέρεται με ανεστιότητα, χωρίς εστία νοήματος, έχει χάσει το μπούσουλά του. Αυτό συνεπάγεται ρήγμα στον εαυτό, κομμάτιασμα της ολότητας, διάλυση των κοινωνικών σχέσεων και δημιουργία στεγανών στις αντιθέσεις χωρίς συνείδηση και όραμα ενότητας. Είναι αυτό που λέει ο άνθρωπος όταν γίνεται εσωτερικά ερείπιο: «έγινα κομμάτια». Εάν ο εαυτός δεν έχει ορισμένη φύση τότε η βούλησή του και ο ίδιος ως δρων υποκείμενο υπονομεύονται θανάσιμα.
Στα προσωπικά και κοινωνικά αδιέξοδα απαιτείται αυτογνωσία ώστε να βρει ο άνθρωπος τον εαυτό του και η ανθρωποκοινωνία το σκοπό της. Ο προσωκρατικός φιλόσοφος Ηράκλειτος κάνει πρωτότυπη στροφή στη φιλοσοφία του καιρού του και στην υλιστική ερμηνεία του κόσμου. Κάνει ένα άλμα από την ερμηνεία των αλλαγών του φυσικού κόσμου και περνά στην αναζήτηση της ουσίας των ορίων της ανθρώπινης κατανόησης. Ο άνθρωπος βρίσκει στα αβαθή της ψυχής του και του Είναι του το νόημα και την ουσία της ζωής. Γέμισα ενθουσιασμό όταν αντίκρυσα έκπληκτος την Ηρακλείτειο φράση «Εδιζησάμην εμαυτόν» δηλαδή ερεύνησα, αναζήτησα τον εαυτό μου με εσωτερικό διάλογο στην πρόσοψη του 2ου Λυκείου των Ιωαννίνων. Και συμπληρώνει ο Ηράκλειτος: «Χρυσόν γαρ διζήμενοι γην πολλήν ορύσσουσοι και ευρίσκουσιν ολίγον» (Δηλαδή, οι άνθρωποι που αναζητούν χρυσό και σκάβουν σε μεγάλο όγκο γης βρίσκουν λίγο). Είναι ο «χρυσός» που δεν εξαγοράζεται με οποιαδήποτε άλλη υλοκρατούμενη επιθυμία της καρδιάς. Ο Ηράκλειτος όταν δηλώνει: «Διερεύνησα τον εαυτό μου» αναζητά μέσα του όχι αυτό που προκύπτει από την ιδιωτική σκέψη, αλλά αυτό που είναι καθολικός λόγος και ελέγχεται, καθρεφτίζεται σ’ αυτόν. Η αυτογνωσία, το δελφικό «γνώθι σαυτόν» είναι το χρυσάφι. Εκφράζει τη φιλοσοφία για την κατανόηση των ορίων του ανθρώπου, τις δυνατότητες, τη θέση του στον κόσμο και τα πάθη του. Η αυτογνωσία αποτελεί σημαντικό βήμα για συνειδητή ζωή και ολοκλήρωσή του. Ωστόσο απαιτούνται προϋποθέσεις απόκτησής της, δηλαδή καθρέφτες αυθεντικής ζωής, νόημα και πρότυπα ήθους...". (Απόσπασμα άρθρου υπό δημοσίευση)
* Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας
Όλες οι σημαντικές ειδήσεις
«Θα το πληρώσετε ακριβά»: Σοβαρές καταγγελίες κατά προϊσταμένης νηπιαγωγείου
Fuel Pass: Πότε λήγει η προθεσμία – Πόσα χρήματα δικαιούστε
Πανελλήνιες 2026: Θέματα, Λύσεις, Αποτελέσματα και Bάσεις στο google
