Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Σε κάθε γλώσσα υπάρχουν τα λεγόμενα «ισχυρά» ρήματα — τα λίγα, τα καθημερινά, τα ανώμαλα. Ακριβώς επειδή τα λέμε συνεχώς, δεν προλαβαίνουν να εξομαλυνθούν· και ακριβώς επειδή τα λέμε συνεχώς, γίνονται πεδίο μάχης ανάμεσα σε παράλληλους τύπους. Το αποτέλεσμα είναι ένα φαινόμενο που η γλωσσολογία ονομάζει συμπληρωματικότητα: ο ενεστώτας προέρχεται από ένα ρήμα και ο αόριστος από ένα εντελώς άλλο. Στα αγγλικά συμβαίνει με το go και το went. Στα ελληνικά συνέβη με το πιο βασικό ρήμα όλων.
ἐσθίω: το κανονικό ρήμα
Οι αρχαίοι, όταν εννοούσαν «τρώω» με τη σημερινή, ουδέτερη σημασία, έλεγαν ἐσθίω. Αυτό ήταν το κανονικό ρήμα του φαγητού.
τρώγω: το ροκάνισμα
Το τρώγω σήμαινε κάτι στενότερο και πιο συγκεκριμένο: μασουλάω, τραγανίζω, ροκανίζω. Λεγόταν κατεξοχήν για ζώα που βόσκουν, και για ανθρώπους όταν έτρωγαν ωμά πράγματα — φρούτα, σύκα, σταφύλια, ξηρούς καρπούς. Στην Οδύσσεια το βρίσκουμε για μουλάρια που βόσκουν χορτάρι.
Από την ίδια ρίζα βγαίνουν τα τραγήματα και τα τρωγάλια, οι ξηροί καρποί και τα ξεροτήγανα που έτρωγαν οι αρχαίοι ως επιδόρπιο ή συνοδεία του κρασιού — και που τα κουβαλούσαν μαζί τους στο θέατρο. Από εκεί και τα σημερινά τραγανό και τρωκτικό.
Πώς το ροκάνισμα κέρδισε
Το κλειδί είναι ο αόριστος. Ο αόριστος του τρώγω ήταν ἔφαγον — και αυτός ο τύπος αποδείχτηκε τόσο ισχυρός, ώστε κατέλαβε και τη θέση του αορίστου του ἐσθίω. Μόλις τα δύο ρήματα μοιράστηκαν τον ίδιο αόριστο, ήταν θέμα χρόνου να επικρατήσει το ένα σε ολόκληρη την κλίση.
Νίκησε το τρώγω. Στη νεοελληνική έχασε και το -γ- του και έγινε τρώω, ενώ ο αόριστος «έφαγα» θυμίζει ακόμη ότι κάποτε ήταν δύο διαφορετικά ρήματα.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Όταν λέμε «τρώω», ετυμολογικά λέμε «ροκανίζω» — το ρήμα που περιέγραφε το μουλάρι στο λιβάδι, όχι τον άνθρωπο στο τραπέζι.
Και το ἐσθίω δεν επιβίωσε πουθενά στην καθομιλουμένη. Ούτε καν στο «εστιατόριο», που παρά την πρώτη εντύπωση δεν προέρχεται από αυτό αλλά από την ἑστία, το τζάκι και τον τόπο συγκέντρωσης του σπιτιού.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. τρώω
LSJ, λ. τρώγω, ἐσθίω — lsj.gr
Ν. Σαραντάκος, «Ώστε όλοι μαζί τα φάγαμε;» — sarantakos.wordpress.com
