Υπάρχουν ποινές που καταγράφονται ψυχρά σε ένα υπηρεσιακό έγγραφο, σε ημέρες περικοπής αποδοχών, σε αριθμούς και παραγράφους ενός πειθαρχικού φακέλου, και υπάρχουν ποινές που ξεπερνούν κατά πολύ τον άνθρωπο στον οποίο επιβάλλονται, γιατί ταξιδεύουν από σχολείο σε σχολείο, μπαίνουν στα γραφεία των εκπαιδευτικών και ψιθυρίζουν σε όλους το ίδιο μήνυμα: σκέψου καλά πριν μιλήσεις, σκέψου ακόμη καλύτερα πριν γράψεις, γιατί η κριτική μπορεί να έχει κόστος.
Οι δύο υποθέσεις δεν είναι ίδιες και δεν πρέπει να συγχέονται, έχουν όμως έναν κοινό και εξαιρετικά κρίσιμο πυρήνα: ο εκπαιδευτικός μίλησε, έγραψε, άσκησε κριτική και βρέθηκε αντιμέτωπος με την πειθαρχική διαδικασία.
Και αυτό είναι που δεν μπορεί να περνά απαρατήρητο.
Ένα άρθρο και μια ποινή ενός μήνα
Στην περίπτωση του Γιώργου Καββαδία, η πειθαρχική υπόθεση συνδέθηκε με άρθρο στο οποίο ασκούσε έντονη κριτική στην εκπαιδευτική πολιτική και στη διοίκηση, μια δημόσια παρέμβαση ενός ανθρώπου που επί δεκαετίες βρισκόταν μέσα στο σχολείο, γνώριζε τις αντιφάσεις του και επέλεξε να τις σχολιάσει χωρίς να στρογγυλεύει τις λέξεις του.
Μπορεί κάποιος να θεωρήσει το ύφος του υπερβολικό.
Μπορεί να διαφωνήσει με κάθε γραμμή του.
Μπορεί να απαντήσει δημόσια, να αντικρούσει τα επιχειρήματά του, να παρουσιάσει στοιχεία, να υπερασπιστεί τη διοίκηση ή την κυβερνητική πολιτική.
Αυτό είναι δημοκρατικός διάλογος.
Όταν όμως η κατάληξη ενός άρθρου είναι μια πειθαρχική διαδικασία και μια ποινή που αντιστοιχεί σε έναν ολόκληρο μήνα αποδοχών, τότε το ζήτημα αποκτά άλλη διάσταση και δεν αφορά πλέον μόνο τον συντάκτη του κειμένου.
Αφορά κάθε εκπαιδευτικό που παρακολουθεί από δίπλα και αναρωτιέται: αν γράψω κι εγώ αυτό που πραγματικά πιστεύω, τι μπορεί να μου συμβεί;
Δεκαπέντε ημέρες μισθού για μια κριτική
Στην περίπτωση του Νεκτάριου Χατζηανδρέου, η αφετηρία ήταν ένα ηλεκτρονικό μήνυμα προς συναδέλφους του μετά την κατάρρευση της Τράπεζας Θεμάτων, με το οποίο ασκούσε κριτική σε εγκύκλιο του τότε γενικού γραμματέα του Υπουργείου Παιδείας και στον τρόπο με τον οποίο η διοίκηση είχε αντιμετωπίσει το πρόβλημα.
Χρόνια αργότερα, η υπόθεση αυτή κατέληξε σε περικοπή αποδοχών δεκαπέντε ημερών.
Δεκαπέντε ημέρες μισθού δεν είναι μια αφηρημένη διοικητική μονάδα. Είναι λογαριασμοί. Είναι σούπερ μάρκετ. Είναι ενοίκιο. Είναι οι ανάγκες μιας οικογένειας.
Και γι' αυτό, όταν μια ποινή αφορά τον δημόσιο λόγο ενός εργαζομένου, η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια στεγνή αναφορά περί «πειθαρχικής διαδικασίας», σαν να πρόκειται για έναν αριθμό σε κάποιο πρωτόκολλο.
Πίσω από τον αριθμό υπάρχει άνθρωπος.
Η χειρότερη ποινή μπορεί να είναι αυτή που δεν γράφεται πουθενά
Το μεγαλύτερο πρόβλημα, όμως, μπορεί να μην είναι ούτε ο ένας μήνας ούτε οι δεκαπέντε ημέρες.
Μπορεί να είναι αυτό που συμβαίνει στους υπόλοιπους.
Ο συνάδελφος που βλέπει μια τέτοια υπόθεση ίσως την επόμενη φορά να σβήσει την ανάρτηση που ετοίμαζε.
Ο άλλος μπορεί να αποφασίσει να μη βάλει την υπογραφή του κάτω από μια ανακοίνωση.
Κάποιος τρίτος μπορεί να γνωρίζει ότι το σχολικό κτίριο έχει σοβαρό πρόβλημα, ότι μια διοικητική απόφαση είναι παράλογη ή ότι μια κατάσταση αδικεί μαθητές και εκπαιδευτικούς, αλλά να επιλέξει τελικά να το πει μόνο χαμηλόφωνα στο διάλειμμα, επειδή δεν θέλει να μπλέξει.
Έτσι γεννιέται η αυτολογοκρισία.
Όχι πάντα με απαγορεύσεις και εγκυκλίους.
Πολλές φορές αρκεί η γνώση ότι κάποιος πριν από σένα μίλησε και βρέθηκε να απολογείται.
Από τον Πειραιά μέχρι το Πόρτο Ράφτη
Και οι ανησυχίες αυτές δεν εμφανίζονται σε κενό.
Στην υπόθεση των εκπαιδευτικών του 1ου Δημοτικού Σχολείου Πόρτο Ράφτη, μετά την πτώση τμήματος οροφής, εκπαιδευτικά σωματεία έχουν επίσης καταγγείλει ότι ανάμεσα στα ζητήματα που τέθηκαν πειθαρχικά βρίσκεται η «κακόβουλη κριτική» σε σχέση με τις παρεμβάσεις των εκπαιδευτικών και τις απόψεις τους για τις ευθύνες γύρω από τη συντήρηση του σχολικού κτιρίου.
Οι υποθέσεις είναι διαφορετικές και καθεμία οφείλει να κρίνεται με βάση τα πραγματικά της δεδομένα.
Όμως για τον εκπαιδευτικό που τις παρακολουθεί από το σχολείο του, ένα βασικό ερώτημα γίνεται όλο και δυσκολότερο να αγνοηθεί. Με λίγα λόγια αν δω κάτι στραβό, αν δω κάτι επικίνδυνο, αν θεωρήσω μια απόφαση άδικη, πρέπει να μιλήσω ή πρέπει πρώτα να αναρωτηθώ τι μπορεί να μου κοστίσει;
Δεν γίνεται το σχολείο να ζητά κριτική σκέψη μόνο από τους μαθητές
Υπάρχει τελικά και μια βαθιά αντίφαση. Το ελληνικό σχολείο ζητά από τον εκπαιδευτικό να μάθει στους μαθητές του να έχουν κριτική σκέψη, να επιχειρηματολογούν, να αμφισβητούν, να συμμετέχουν στα κοινά, να μη δέχονται άκριτα όσα τους λέει η εξουσία και να υπερασπίζονται τη γνώμη τους με στοιχεία και επιχειρήματα.
Και την ίδια στιγμή ο ίδιος ο εκπαιδευτικός μπορεί να αισθάνεται ότι η δική του κριτική προς τη διοίκηση πρέπει να περνά πρώτα από το φίλτρο του φόβου.
Αυτό δεν είναι απλώς αντίφαση. Είναι ένα μήνυμα που υπονομεύει όσα το ίδιο το σχολείο υποτίθεται ότι διδάσκει.
Γιατί δεν μπορείς το πρωί να λες σε έναν δεκαπεντάχρονο «να μη φοβάσαι να εκφράζεις τεκμηριωμένα τη γνώμη σου» και το μεσημέρι να αναρωτιέσαι αν ένα δικό σου άρθρο, μια ανακοίνωση ή ένα email μπορεί να μετατραπεί σε πειθαρχικό φάκελο.
Ο εκπαιδευτικός δεν είναι υπάλληλος της σιωπής
Κανείς δεν υποστηρίζει ότι η ιδιότητα του εκπαιδευτικού δίνει ασυλία απέναντι στη συκοφαντία, στην απειλή ή στην πραγματική προσβολή δικαιωμάτων άλλων ανθρώπων.
Αλλά άλλο αυτό και άλλο να καλλιεργείται η αίσθηση ότι η σκληρή, ενοχλητική ή δυσάρεστη κριτική προς τη διοίκηση είναι κάτι για το οποίο ο εργαζόμενος πρέπει να φοβάται.
Γιατί ο εκπαιδευτικός δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που εκτελεί εγκυκλίους.
Είναι εκείνος που βλέπει πρώτος ότι λείπει ο δάσκαλος, ότι το παιδί δεν έχει την υποστήριξη που χρειάζεται, ότι η οροφή στάζει, ότι μια απόφαση δεν εφαρμόζεται στην πραγματική ζωή όπως σχεδιάστηκε σε ένα γραφείο, ότι πίσω από έναν διοικητικό αριθμό υπάρχουν μαθητές, οικογένειες και άνθρωποι.
Και πολλές φορές αυτός που μιλά ενοχλεί ακριβώς επειδή βλέπει εκείνο που θα ήταν πιο βολικό να μη φαίνεται.
Οι ποινές στον Γιώργο Καββαδία και στον Νεκτάριο Χατζηανδρέου αφήνουν, επομένως, ένα ερώτημα πολύ μεγαλύτερο από τις ίδιες τις δύο υποθέσεις:
Θέλουμε ένα σχολείο με εκπαιδευτικούς που μιλούν, αμφισβητούν και προειδοποιούν ή ένα σχολείο στο οποίο όλοι μαθαίνουν σιγά σιγά ότι η ασφαλέστερη επιλογή είναι να σωπαίνουν;
Γιατί κάποια στιγμή η σιωπή μπορεί να γίνει πολύ πιο ακριβή από έναν μισθό. Και τότε το κόστος δεν θα το πληρώνει μόνο ο εκπαιδευτικός. Θα το πληρώνει το ίδιο το σχολείο. Η ίδια η κοινωνία.