Ένας καθηγητής προσπαθεί να ξεκινήσει το μάθημα. Κάποιοι μαθητές τον διακόπτουν, ειρωνεύονται τις παρατηρήσεις του, αμφισβητούν όχι αυτό που διδάσκει, αλλά το δικαίωμά του να διδάξει. Όταν ζητά υποστήριξη, η πρώτη ερώτηση δεν είναι πάντα «τι συνέβη;». Είναι «μήπως δεν μπορείς να διαχειριστείς την τάξη σου;».
Η σκηνή είναι ενδεικτική. Το ερώτημα, όμως, είναι ουσιαστικό: πότε η ευθύνη του εκπαιδευτικού μετατρέπεται σε υποχρέωση να απορροφά κάθε συμπεριφορά χωρίς να δικαιούται προστασία;
Στη συζήτηση για τη βελτίωση του σχολείου οφείλουμε να αναγνωρίσουμε μια δυσάρεστη δυνατότητα: σε ορισμένα σχολικά περιβάλλοντα μπορεί να εδραιώνεται κουλτούρα ασέβειας απέναντι στους εκπαιδευτικούς. Όταν αρνούμαστε ακόμη και να την εξετάσουμε, δεν την περιορίζουμε. Αφήνουμε χώρο ώστε η καθημερινή απαξίωση να κανονικοποιείται και, ενίοτε, να εξελίσσεται σε συστηματική στοχοποίηση.
Δεν πρόκειται για αναπόφευκτη εξέλιξη ούτε για χαρακτηριστικό όλων των μαθητών. Πρόκειται για έναν κίνδυνο που γίνεται δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί όσο παραμένει ακατονόμαστος.
Η αμφισβήτηση δεν είναι προσβολή
Το σχολείο οφείλει να καλλιεργεί την ερώτηση, τη διαφωνία και την κριτική σκέψη. Ο μαθητής δεν χρειάζεται να συμφωνεί με τον καθηγητή του για να τον σέβεται. Ούτε ο καθηγητής δικαιούται να βαφτίζει «ασέβεια» κάθε αντίρρηση.
Υπάρχει, όμως, διαφορά ανάμεσα στο «δεν συμφωνώ με αυτό που λέτε» και στη συστηματική προσπάθεια να εξευτελιστεί εκείνος που μιλά. Ανάμεσα στη διαμαρτυρία για μια άδικη απόφαση και στην οργανωμένη παρεμπόδιση του μαθήματος. Ανάμεσα στην καταγγελία μιας πραγματικής αυθαιρεσίας και στη χρήση της απειλής καταγγελίας ως μέσου εκφοβισμού.
Αν καταργήσουμε αυτές τις διακρίσεις, δεν γινόμαστε περισσότερο δημοκρατικοί. Γινόμαστε λιγότερο δίκαιοι.
Η προστασία του μαθητή από την αυθαιρεσία και η προστασία του εκπαιδευτικού από τη στοχοποίηση δεν είναι αντίπαλοι στόχοι. Είναι δύο υποχρεώσεις του ίδιου σχολείου.
Από το περιστατικό στην κουλτούρα
Μια αγενής αντίδραση δεν αρκεί για να μιλήσουμε για κουλτούρα ασέβειας. Το κρίσιμο είναι η επανάληψη, η επιδοκιμασία από την ομάδα και η προσδοκία ότι δεν θα υπάρξει ουσιαστική αντιμετώπιση.
Τι μαθαίνει μια τάξη όταν η προσβολή γίνεται αστείο; Όταν εκείνος που διακόπτει αποκτά ακροατήριο και εκείνος που ζητά ησυχία εμφανίζεται ως το πρόβλημα; Όταν η διοίκηση ενδιαφέρεται περισσότερο να μη δημιουργηθεί αναστάτωση παρά να διερευνηθεί τι συμβαίνει;
Το μήνυμα μπορεί να γίνει σαφές: ο εκπαιδευτικός είναι διαθέσιμος στόχος και τα όρια διαπραγματεύσιμα.
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι ακόμη και φαινομενικά μικρές συμπεριφορές, όπως οι συνεχείς διακοπές και η αγνόηση οδηγιών, μπορούν να διαβρώσουν την παιδαγωγική αυθεντία και δυνητικά να κλιμακωθούν σε σοβαρότερες αντιπαραθέσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε διακοπή οδηγεί στη βία. Σημαίνει ότι η έγκαιρη αντιμετώπιση έχει σημασία.[1]
Η κατανόηση των αιτιών μιας συμπεριφοράς είναι απαραίτητη. Δεν ισοδυναμεί, όμως, με αποδοχή της. Ένας μαθητής μπορεί να χρειάζεται βοήθεια και ταυτόχρονα να χρειάζεται να αναλάβει ευθύνη για τη βλάβη που προκαλεί.
Η επαγγελματική εξαθλίωση δεν αρχίζει από τον μισθό
Υπάρχει και μια άλλη μορφή επαγγελματικής εξαθλίωσης: να καλείσαι καθημερινά να ασκήσεις ένα λειτούργημα, ενώ αμφισβητούνται στην πράξη οι στοιχειώδεις προϋποθέσεις άσκησής του.
Να πρέπει να διδάξεις, αλλά να μη σου επιτρέπεται να ολοκληρώσεις μια πρόταση. Να πρέπει να αξιολογήσεις δίκαια, αλλά να φοβάσαι την προσωπική επίθεση. Να ζητάς βοήθεια και να αντιμετωπίζεσαι σαν να ομολογείς ανεπάρκεια.
Τα διεθνή δεδομένα δεν επιτρέπουν να αντιμετωπίζουμε αυτή τη διάσταση ως απλή ευαισθησία των εκπαιδευτικών. Στην έρευνα TALIS 2024, περίπου το 18% των εκπαιδευτικών, κατά μέσο όρο στα συμμετέχοντα εκπαιδευτικά συστήματα, αναφέρει τον εκφοβισμό ή τη λεκτική κακοποίηση από μαθητές ως πηγή άγχους. Το ποσοστό αυτό δεν αποτελεί μέτρηση ειδικά για την Ελλάδα ή την Κύπρο ούτε δηλώνει ότι όλα τα περιστατικά έχουν την ίδια βαρύτητα. Καταγράφει, ωστόσο, ένα υπαρκτό επαγγελματικό πρόβλημα.[2]
Η ίδια έρευνα συνδέει το άγχος από τη διαχείριση της πειθαρχίας και από τον εκφοβισμό ή τη λεκτική κακοποίηση με χαμηλότερη αναφερόμενη επίτευξη των διδακτικών στόχων. Πρόκειται για συσχετίσεις, όχι για απόδειξη μιας μοναδικής αιτίας. Αρκούν, όμως, για να δείξουν ότι το κλίμα της τάξης δεν είναι περιφερειακό ζήτημα. Αγγίζει τον πυρήνα της διδασκαλίας. [3]
Το κόστος το πληρώνουν και οι μαθητές
Η προστασία του καθηγητή δεν είναι συντεχνιακή απαίτηση. Ο χρόνος που χάνεται από τη διδασκαλία δεν επιστρέφει αυτόματα στους μαθητές.
Σύμφωνα με τη διεθνή αποτύπωση του ΟΟΣΑ, το μέσο μερίδιο του διδακτικού χρόνου που αφιερώνεται στη διατήρηση της τάξης αυξήθηκε από 13% το 2018 σε 16% το 2024 στα εκπαιδευτικά συστήματα του ΟΟΣΑ που εξετάζονται.[4]
Πίσω από το ποσοστό βρίσκεται μια απλή πραγματικότητα: λιγότερος χρόνος για εξήγηση, ανατροφοδότηση και βοήθεια. Και το κόστος μπορεί να είναι ιδιαίτερα βαρύ για τον μαθητή που χρειάζεται περισσότερο το σχολείο, επειδή δεν διαθέτει άλλες δυνατότητες εκπαιδευτικής στήριξης.
Δεν υπερασπιζόμαστε, επομένως, τους μαθητές όταν αδιαφορούμε για τη διαρκή διατάραξη του μαθήματος. Υπερασπιζόμαστε, άθελά μας, το δικαίωμα ορισμένων να περιορίζουν τις ευκαιρίες των υπολοίπων.
«Για όλα φταίνε οι καθηγητές»: μια εύκολη θέση, μια κακή διάγνωση
Ο εκπαιδευτικός έχει ευθύνη για την προετοιμασία του, τη συμπεριφορά του, τη δικαιοσύνη της αξιολόγησής του και τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεται με τους μαθητές. Οφείλει να ελέγχεται όταν αυθαιρετεί και να υποστηρίζεται όταν χρειάζεται βελτίωση.
Δεν ελέγχει, όμως, μόνος του το μέγεθος της τάξης, τη στελέχωση των υποστηρικτικών υπηρεσιών, τη συνέπεια της σχολικής διοίκησης ή τον τρόπο με τον οποίο το σχολείο αντιμετωπίζει επαναλαμβανόμενες παραβιάσεις των κανόνων.
Όταν κάθε δυσκολία μεταφράζεται αυτόματα σε ατομική ανεπάρκεια του καθηγητή, η πολιτική κινδυνεύει να επιλέγει λάθος εργαλεία. Να απαντά σε ένα συλλογικό πρόβλημα με μια ατομική σύσταση. Σε μια περίπτωση στοχοποίησης με ένα ακόμη σεμινάριο «διαχείρισης τάξης». Σε ένα έλλειμμα θεσμικής προστασίας με περισσότερη γραφειοκρατική τεκμηρίωση.
Η επιμόρφωση είναι αναγκαία. Δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ευθύνη της διοίκησης. Ούτε η αξιολόγηση μπορεί να είναι δίκαιη αν αγνοεί τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζητείται να παραχθεί το εκπαιδευτικό έργο.
Το «για όλα φταίνε οι καθηγητές» δεν είναι αυστηρή πολιτική λογοδοσίας. Είναι τρόπος να απαλλάσσονται όλοι οι υπόλοιποι από τη δική τους ευθύνη.
Τι χρειάζεται να αλλάξει
Μια σοβαρή πολιτική σχολικής βελτίωσης χρειάζεται να συνδυάζει την υποστήριξη με τη *λογοδοσία* όλων των εμπλεκομένων.
Αυτό σημαίνει:
- Σαφείς κανόνες συμπεριφοράς, κατανοητούς στους μαθητές και με συνέπειες που εφαρμόζονται με συνέπεια και αναλογικότητα.
- Ασφαλή διαδικασία αναφοράς περιστατικών, χωρίς η αναζήτηση βοήθειας να εκλαμβάνεται ως επαγγελματική αποτυχία.
- Δίκαιη διερεύνηση, με ακρόαση όλων των πλευρών και χωρίς προεξόφληση ενοχής ούτε του μαθητή ούτε του εκπαιδευτικού.
- Συνεργασία με τις οικογένειες και πρόσβαση σε ψυχοκοινωνική υποστήριξη.
- Παιδαγωγικές και αποκαταστατικές παρεμβάσεις, όπου ενδείκνυνται, χωρίς να καταργούνται τα όρια.
- Αποτίμηση της σχολικής λειτουργίας που εξετάζει και το κλίμα, την ασφάλεια, τη διοικητική υποστήριξη και τις πραγματικές συνθήκες διδασκαλίας.
Η κατεύθυνση αυτή δεν αντιστρατεύεται τη συμμετοχή των μαθητών. Ο ΟΟΣΑ έχει συνδέσει σχολεία που συνδυάζουν τη συμμετοχή μαθητών, εκπαιδευτικών και γονέων στιις αποφάσεις με κοινή ευθύνη και αμοιβαία υποστήριξη με χαμηλότερη συχνότητα προβληματικών συμπεριφορών.
Δεν χρειαζόμαστε, λοιπόν, ένα σχολείο φόβου. Χρειαζόμαστε ένα σχολείο στο οποίο κανείς δεν εγκαταλείπεται: ούτε ο μαθητής που δυσκολεύεται, ούτε ο συμμαθητής του που θέλει να μάθει, ούτε ο καθηγητής που προσπαθεί να διδάξει.
Η άρνηση να ονομάσουμε την ασέβεια δεν είναι παιδαγωγική ευαισθησία. Και η απαίτηση σεβασμού δεν είναι νοσταλγία αυταρχισμού.
Δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική σχολική βελτίωση όσο ζητούμε από τον εκπαιδευτικό να είναι υπεύθυνος για τα πάντα, αλλά προστατευμένος απέναντι σε τίποτε.
Φιλ. Αυξεντιου
1.TALIS 2024: Insights and Interpretations
2. Results from TALIS 2024 — «The demands of teaching»
3. Results from TALIS 2024 — «Thriving in teaching»
4. Reimagining Teaching in an Accelerating World — «The evolving teaching profession»
