Το περιστατικό σε ΕΠΑΛ της Θεσσαλονίκης, όπου καθηγητής χαστούκισε μαθήτρια και οδηγήθηκε στο αυτόφωρο, επαναφέρει με δραματικό τρόπο ένα ζήτημα που εδώ και χρόνια απασχολεί την εκπαιδευτική κοινότητα: Πού τελειώνει η ανοχή και πού αρχίζει η ασυδοσία; Ποια είναι τα όρια της συμπεριφοράς μέσα στη σχολική τάξη και πόσο έτοιμοι είμαστε να τα υπερασπιστούμε;
Ο καθηγητής αφέθηκε ελεύθερος, ενώ η δίκη αναβλήθηκε. Σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά, η ένταση φέρεται να ξεκίνησε όταν η μαθήτρια άρχισε να τρώει την ώρα του μαθήματος και κλιμακώθηκε όταν, σύμφωνα με τις πληροφορίες, απηύθυνε στον εκπαιδευτικό μια χυδαία προσβολή για τη μητέρα του.
Τον εξώθησε, άραγε, αυτή η προσβολή στην πράξη του; Πιθανότατα ήταν η στιγμή που έχασε την ψυχραιμία του. Όμως, όσο προκλητική κι αν είναι μια συμπεριφορά, όσο προσβλητική κι αν είναι μια φράση, ο εκπαιδευτικός οφείλει να διατηρεί τον αυτοέλεγχό του. Η χειροδικία δεν αποτελεί παιδαγωγικό μέσο και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί. Είναι, μάλιστα, ο πιο εύκολος τρόπος να χάσει κανείς το δίκιο του, ακόμη κι όταν έχει προηγουμένως αδικηθεί.
Το ερώτημα, ωστόσο, δεν εξαντλείται στο χαστούκι. Υπάρχει και η άλλη πλευρά της σχολικής πραγματικότητας, εκείνη που συχνά αποφεύγουμε να συζητήσουμε.
Όταν η τάξη δοκιμάζει τις αντοχές του εκπαιδευτικού
Φίλοι μου, ως εκπαιδευτικός έχω αντιμετωπίσει πολλές φορές ανάλογες καταστάσεις. Μαθητές να τρώνε την ώρα του μαθήματος, να διακόπτουν, να αμφισβητούν τους κανόνες και να δοκιμάζουν καθημερινά τις αντοχές και τις ανοχές μας. Υπάρχουν, όμως, περιστάσεις που απαιτούν διαφορετική αντιμετώπιση.
Θυμάμαι χαρακτηριστικά τρεις περιπτώσεις:
1. Τα κεράσματα λόγω ονομαστικής εορτής. Όταν ένας μαθητής γιόρταζε και έφερνε κεράσματα στην τάξη, ιδιαίτερα εάν επρόκειτο για τις δύο τελευταίες διδακτικές ώρες, έδινα πέντε λεπτά περιθώριο για ευχές και για να φάνε όλοι το κέρασμά τους. Με μία σαφή προειδοποίηση: μετά το πεντάλεπτο, δεν ήθελα να δω κανέναν να τρώει πάνω στο θρανίο. Τα παιδιά το δέχονταν πάντα με χαρά. Υπήρχε κατανόηση, αλλά υπήρχαν και όρια.
2. Η επιστροφή από μια σύντομη πολιτιστική εκδρομή. Είναι λογικό τα παιδιά να επιστρέψουν πεινασμένα, ιδιαίτερα εάν δεν είχαν προλάβει να φάνε. Και εκεί χρειάζεται συνεννόηση και ανθρώπινη αντιμετώπιση.
3. Η πείνα μετά τη γυμναστική. Υπάρχουν περιπτώσεις που τα παιδιά δεν προλαβαίνουν να περάσουν από το κυλικείο και επιστρέφουν στην τάξη πεινασμένα. Εφόσον πρόκειται για μια γενικότερη κατάσταση, μπορεί να δοθεί ένα μικρό περιθώριο, πάντα με συγκεκριμένο χρονικό όριο. Σε μεμονωμένες περιπτώσεις, όταν ένας μαθητής επέμενε ότι πεινούσε πολύ επειδή δεν πρόλαβε να εξυπηρετηθεί στο κυλικείο, του έδινα τη δυνατότητα να βγει έξω από την αίθουσα, να φάει και στη συνέχεια να επιστρέψει. Όχι, όμως, να τρώει μέσα στην τάξη την ώρα του μαθήματος.
Υπήρχαν, βέβαια, και περιπτώσεις όπου η κατανάλωση φαγητού δεν οφειλόταν σε κάποια ιδιαίτερη ανάγκη, αλλά αποτελούσε απλώς μια συμπεριφορά που διατάρασσε τη διδακτική διαδικασία. Εκεί ακολουθούσε η επίπληξη. Εάν ο μαθητής δεν συμμορφωνόταν, υπήρχαν τα προβλεπόμενα παιδαγωγικά μέτρα. Και εάν η κατάσταση έφτανε σε εξύβριση ή σοβαρή απειθαρχία, η υπόθεση παραπεμπόταν στη διεύθυνση για τα περαιτέρω.
Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στην παιδαγωγική διαχείριση και στην προσωπική αντιπαράθεση.
Ο εκπαιδευτικός πρέπει να έχει αυτοπειθαρχία
Το να διδάσκει κανείς, και ιδιαίτερα εφήβους, είναι μια διαρκής δοκιμασία αυτοπειθαρχίας. Τα παιδιά δοκιμάζουν συχνά τις αντοχές μας. Μας προκαλούν, αμφισβητούν τα όρια, αντιδρούν, ενίοτε προσβάλλουν. Ο εκπαιδευτικός, όμως, δεν μπορεί να λειτουργεί με βάση τον θυμό της στιγμής. Οφείλει να έχει την ψυχραιμία να επιβληθεί χωρίς να εξευτελίσει, να διορθώσει χωρίς να προσβάλει και να τιμωρήσει χωρίς να εκδικηθεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να ανέχεται τα πάντα. Η ανοχή δεν είναι αδυναμία, αλλά ούτε και η επιβολή των κανόνων μπορεί να εκλαμβάνεται ως αυταρχισμός.
Το σχολείο είναι μια μικρογραφία της κοινωνίας. Εκεί συναντά κανείς τους πάντες. Παιδιά με εξαιρετικές δυνατότητες, παιδιά με δυσκολίες, παιδιά που διψούν για γνώση, αλλά και παιδιά που εμφανίζουν ακραίες συμπεριφορές και δυσκολεύονται να αποδεχθούν ακόμη και τους στοιχειώδεις κανόνες συνύπαρξης. Και εδώ αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα.
Όλα ξεκινούν από το σπίτι; Δεν είναι δυνατόν να αποδίδουμε κάθε προβληματική συμπεριφορά αποκλειστικά στην οικογένεια. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν τη διαμόρφωση της προσωπικότητας ενός παιδιού. Ωστόσο, ας μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας. Η οικογένεια αποτελεί τον πρώτο και σημαντικότερο χώρο κοινωνικοποίησης. Το παιδί μαθαίνει από πολύ νωρίς τι σημαίνει σεβασμός, όρια, ευθύνη, αποδοχή της διαφορετικής άποψης και σεβασμός προς τον συνάνθρωπο. Ό,τι και να κάνει το σχολείο, δεν μπορεί από μόνο του να ανατρέψει μια βαθιά προβληματική κατάσταση που το παιδί βιώνει καθημερινά στο οικογενειακό του περιβάλλον και ενδεχομένως έχει βιώσει από την προσχολική του ηλικία.
Ο παππούς μου έλεγε μια φράση που δεν την ξέχασα ποτέ: «Αν δεν ισιώσεις τον κορμό στο δεντράκι όσο είναι νέο και εύπλαστο, δεν θα τα καταφέρεις όταν ο κορμός γίνει συμπαγής και αλύγιστος». Ίσως τελικά πληρώνουμε το τίμημα μιας γενικότερης αντίληψης που συγχέει την ελευθερία με την ασυδοσία και τα δικαιώματα με την απουσία υποχρεώσεων.
Δικαιώματα χωρίς υποχρεώσεις δεν υπάρχουν
Κάτι που με προβληματίζει ιδιαίτερα είναι ότι στα σχολεία συναντάμε συχνά αναρτημένες αφίσες με τα δικαιώματα του παιδιού, αλλά πολύ σπανιότερα αντίστοιχες αναφορές στις υποχρεώσεις του. Φυσικά και τα παιδιά έχουν δικαιώματα. Αδιαπραγμάτευτα. Έχουν, όμως, και υποχρεώσεις. Οφείλουν να σέβονται τους συμμαθητές τους, τους εκπαιδευτικούς, τη σχολική περιουσία και τους κανόνες που εξασφαλίζουν την ομαλή λειτουργία της σχολικής κοινότητας.
Δεν μπορεί να απαιτούμε από έναν εκπαιδευτικό να επιτελεί καθημερινά το έργο του μέσα σε συνθήκες διαρκούς αμφισβήτησης, προσβολών και απειθαρχίας, χωρίς να του παρέχουμε ουσιαστική υποστήριξη και αποτελεσματικά εργαλεία διαχείρισης τέτοιων περιστατικών. Από την άλλη, δεν μπορούμε να επιτρέψουμε σε κανέναν εκπαιδευτικό να θεωρεί ότι η ιδιότητά του τού δίνει το δικαίωμα να σηκώνει χέρι σε μαθητή. Οι κανόνες πρέπει να ισχύουν για όλους.
Χρειαζόμαστε γονείς με ενεργό ρόλο
Πολύς λόγος γίνεται κατά καιρούς για τις σχολές γονέων. Και πράγματι, τις χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ. Το πρόβλημα είναι ότι συνήθως συμμετέχουν όσοι γονείς έχουν ήδη ευαισθητοποιηθεί, όσοι προβληματίζονται για την ανατροφή των παιδιών τους και όσοι αντιλαμβάνονται τη σημασία της γονεϊκής ευθύνης. Εκείνοι, όμως, που ενδεχομένως έχουν μεγαλύτερη ανάγκη από τέτοιες δράσεις είναι συχνά οι απόντες. Μήπως, λοιπόν, πρέπει να αναζητήσουμε διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης; Μήπως χρειάζονται ουσιαστικά κίνητρα, σταθερά προγράμματα ενημέρωσης και μεγαλύτερη συμμετοχή των γονέων στη σχολική ζωή; Ίσως πρέπει να συζητήσουμε ακόμη και μορφές οργανωμένης υποχρεωτικής συμμετοχής σε συγκεκριμένες δράσεις γονεϊκής υποστήριξης. Γιατί η ανατροφή των παιδιών δεν είναι αποκλειστική ευθύνη του σχολείου. Ούτε, βέβαια, το σχολείο μπορεί να υποκαταστήσει την οικογένεια.
Το χαστούκι δεν είναι η λύση. Αλλά ούτε και η ασυδοσία. Στην υπόθεση της Θεσσαλονίκης, ο καθηγητής δεν κατάφερε να συγκρατήσει τον θυμό του. Και με την πράξη του αυτή κινδυνεύει να χάσει ακόμη και το δίκιο που ενδεχομένως είχε απέναντι σε μια ακραία προσβλητική συμπεριφορά. Η μαθήτρια, από την άλλη, δεν πρόκειται να μάθει τον σεβασμό απλώς και μόνο επειδή θα αλλάξει σχολικό περιβάλλον, εάν δεν αντιμετωπιστούν οι αιτίες που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά της. Η απομάκρυνση από ένα σχολείο δεν ισοδυναμεί με αλλαγή νοοτροπίας. Το πρόβλημα είναι βαθύ και ακόμη βαθύτερες είναι οι ρίζες του. Δεν χρειαζόμαστε σχολεία όπου ο εκπαιδευτικός φοβάται να επιβάλει κανόνες. Ούτε σχολεία όπου ο μαθητής φοβάται τον εκπαιδευτικό.
Χρειαζόμαστε σχολεία με κύρος, με σαφή όρια, με αμοιβαίο σεβασμό και με εκπαιδευτικούς που μπορούν να ασκήσουν απρόσκοπτα το λειτούργημά τους. Και πάνω απ’ όλα, χρειαζόμαστε οικογένειες που θα κατανοήσουν ότι η διαπαιδαγώγηση δεν είναι δουλειά που αναθέτουμε στο σχολείο όταν τα πράγματα δυσκολεύουν. Γιατί ένα παιδί που δεν έμαθε να σέβεται τα όρια μέσα στο σπίτι του, δύσκολα θα τα αναγνωρίσει αργότερα στην κοινωνία. Και τότε δεν θα φταίει μόνο το σχολείο. Θα έχουμε όλοι ένα μερίδιο ευθύνης.
Δυστυχώς, το χαστούκι ενός εκπαιδευτικού σε μια μαθήτρια είναι ένα περιστατικό. Η κρίση σεβασμού και ορίων μέσα στη σχολική κοινότητα, όμως, είναι ένα πολύ μεγαλύτερο κοινωνικό πρόβλημα. Και αυτό δεν λύνεται με ένα αυτόφωρο, μια αναβολή δίκης ή μια αλλαγή σχολείου.
--
Το παραπάνω άρθρο είναι βασισμένο σε μια συζήτηση που άνοιξε στο fb για το θέμα
