Κάθε Σεπτέμβριο το ίδιο σκηνικό επαναλαμβάνεται.
Τα σχολεία ανοίγουν, οι μαθητές επιστρέφουν στις τάξεις, οι εκπαιδευτικοί προσπαθούν να οργανώσουν τη νέα χρονιά και, σχεδόν αμέσως, αρχίζει η μεγάλη επιχείρηση «τακτοποίησης» των ωρών.
Ποιος περισσεύει, ποιος χρειάζεται ακόμη τέσσερις ώρες για να συμπληρώσει ωράριο, ποιος μπορεί να μετακινηθεί σε δεύτερο σχολείο, ποιο μάθημα μπορεί να δοθεί σε δεύτερη ανάθεση και ποια ειδικότητα μπορεί τελικά να καλύψει ένα κενό επειδή δεν υπάρχει ο εκπαιδευτικός που θα έπρεπε κανονικά να βρίσκεται εκεί.
Κάπως έτσι, το σχολείο κινδυνεύει να αντιμετωπίζεται όχι ως ζωντανός παιδαγωγικός οργανισμός αλλά ως ένα δύσκολο παζλ ωρών που πρέπει απλώς να «κλείσει».
Και οι εκπαιδευτικοί ως πολυεργαλεία που πρέπει να χωρέσουν εκεί όπου υπάρχουν κενά.
Η Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων, με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα των αναθέσεων μαθημάτων, τονίζοντας ότι δεν πρόκειται για μια στενή επαγγελματική διεκδίκηση ενός κλάδου.
Το ζήτημα αφορά ευθέως την ποιότητα της εκπαίδευσης.
Αφορά το ποιος διδάσκει ένα μάθημα, με ποια επιστημονική κατάρτιση και με ποια σχέση προς το γνωστικό αντικείμενο.
Και, τελικά, αφορά το ίδιο το δικαίωμα του μαθητή να διδάσκεται κάθε μάθημα από εκπαιδευτικό που έχει εκπαιδευτεί γι’ αυτό.
Όταν το «να βγει το πρόγραμμα» γίνεται εκπαιδευτική πολιτική
Η λογική είναι γνωστή σε κάθε σχολείο.
Πρώτα μετριούνται οι ώρες.
Ύστερα μετριούνται οι διαθέσιμοι εκπαιδευτικοί.
Στη συνέχεια αρχίζει η προσπάθεια να ταιριάξει το ένα με το άλλο.
Αν κάποιος εκπαιδευτικός δεν συμπληρώνει ωράριο, θα αναζητηθούν ώρες άλλου μαθήματος που μπορεί να του ανατεθεί.
Αν σε μια σχολική μονάδα δεν υπάρχει εκπαιδευτικός μιας συγκεκριμένης ειδικότητας, θα εξεταστεί αν το μάθημα μπορεί να δοθεί ως δεύτερη ανάθεση.
Αν ένας καθηγητής περισσεύει κατά λίγες ώρες, μπορεί να μετακινηθεί σε δεύτερο ή και τρίτο σχολείο.
Στο χαρτί, το πρόγραμμα στο τέλος «βγαίνει».
Το πραγματικό ερώτημα, όμως, είναι με ποιο τίμημα.
Γιατί η εκπαιδευτική διαδικασία δεν είναι ένα λογιστικό ισοζύγιο στο οποίο αρκεί το άθροισμα των ωρών να συμφωνεί.
Κάθε μάθημα έχει επιστημονικό περιεχόμενο, ιδιαίτερη μεθοδολογία, διδακτική παράδοση και παιδαγωγικές απαιτήσεις.
Η γνώση ενός συγγενικού αντικειμένου δεν σημαίνει πάντοτε και επαρκή προετοιμασία για τη διδασκαλία ενός άλλου.
Ιστορία, Φιλοσοφία και δεύτερες αναθέσεις
Η Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι φιλολογικά μαθήματα διδάσκονται όλο και συχνότερα από εκπαιδευτικούς άλλων κλάδων.
Η Ιστορία, για παράδειγμα, μπορεί να διδάσκεται ως δεύτερη ανάθεση από εκπαιδευτικούς ξένων φιλολογιών, ενώ στους εκπαιδευτικούς του κλάδου ΠΕ33, αποφοίτους του ΜΙΘΕ–ΙΦΕ, ανατίθενται μαθήματα όπως η Ιστορία και η Φιλοσοφία.
Το πρόβλημα, όπως τονίζει η Ένωση, δεν είναι οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί.
Ούτε μπορεί να μετατραπεί η συζήτηση σε αντιπαράθεση μεταξύ ειδικοτήτων.
Κανείς δεν αμφισβητεί την επιστημονική κατάρτιση ενός εκπαιδευτικού επειδή ανήκει σε διαφορετικό κλάδο.
Το πραγματικό ζήτημα είναι άλλο: μέχρι πού μπορεί να επεκτείνεται η έννοια της «συνάφειας», όταν πίσω από αυτή βρίσκεται κυρίως η ανάγκη να καλυφθούν ώρες;
Γιατί αν κάθε γνωστικό αντικείμενο μπορεί σταδιακά να διδάσκεται από ολοένα και περισσότερες ειδικότητες, τότε κάποια στιγμή η ίδια η έννοια της ειδικότητας αρχίζει να χάνει το περιεχόμενό της.
Το σχολείο «εκ των ενόντων»
Η Π.Ε.Φ. συνδέει την κατάσταση αυτή με μια ευρύτερη επιλογή: τη λειτουργία του σχολείου «εκ των ενόντων».
Δηλαδή με το υπάρχον προσωπικό, με τις λιγότερες δυνατές προσλήψεις, με ανακατανομή ωρών και με συνεχή διεύρυνση των δυνατοτήτων ανάθεσης μαθημάτων.
Σε ένα τέτοιο σύστημα, οι πραγματικές εκπαιδευτικές ανάγκες κινδυνεύουν να ακολουθούν το διαθέσιμο προσωπικό αντί να συμβαίνει το αντίστροφο.
Δεν προσλαμβάνονται πρώτα οι εκπαιδευτικοί που χρειάζονται τα σχολεία και μετά οργανώνεται το πρόγραμμα.
Συχνά το πρόγραμμα προσαρμόζεται στους εκπαιδευτικούς που υπάρχουν διαθέσιμοι.
Και αυτό είναι μια θεμελιώδης αντιστροφή.
Η Ένωση επισημαίνει παράλληλα τον περιορισμένο αριθμό διορισμών φιλολόγων του κλάδου ΠΕ02, θεωρώντας ότι δεν ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες των σχολικών μονάδων.
Όταν οι διορισμοί είναι λιγότεροι από τις ανάγκες, το κενό δεν εξαφανίζεται.
Απλώς μεταφέρεται.
Μετατρέπεται σε δεύτερη ανάθεση.
Μετατρέπεται σε μετακίνηση εκπαιδευτικού.
Μετατρέπεται σε εκπαιδευτικό που μοιράζεται σε δύο ή τρία σχολεία.
Ο καθηγητής που δεν ανήκει πουθενά
Αυτή είναι ίσως μία από τις πιο αθέατες πλευρές του προβλήματος.
Ο εκπαιδευτικός που συμπληρώνει ωράριο σε δύο ή τρεις σχολικές μονάδες δεν χάνει μόνο χρόνο στις μετακινήσεις.
Χάνει σταδιακά και τη δυνατότητα να έχει ουσιαστική παρουσία σε μια σχολική κοινότητα.
Δεν είναι εύκολο να συμμετέχει σε συνεδριάσεις, δράσεις, παιδαγωγικές συναντήσεις ή συζητήσεις με συναδέλφους όταν πρέπει να φύγει για να προλάβει μάθημα σε άλλο σχολείο.
Δεν είναι εύκολο να γνωρίσει σε βάθος τους μαθητές του όταν τους βλέπει αποσπασματικά μέσα στην εβδομάδα.
Δεν είναι εύκολο να αισθανθεί ότι ανήκει σε έναν Σύλλογο Διδασκόντων όταν στην πράξη βρίσκεται διαρκώς με μια τσάντα στο χέρι.
Το σχολείο, όμως, χρειάζεται σταθερές σχέσεις.
Χρειάζεται εκπαιδευτικούς που δεν εμφανίζονται μόνο για να διδάξουν τρεις ώρες και μετά εξαφανίζονται προς την επόμενη σχολική μονάδα.
Η ειδικότητα δεν είναι πολυτέλεια
Η όλη συζήτηση οδηγεί σε ένα απλό αλλά κρίσιμο ερώτημα.
Γιατί ένας εκπαιδευτικός σπουδάζει τέσσερα ή περισσότερα χρόνια ένα συγκεκριμένο επιστημονικό αντικείμενο;
Γιατί υπάρχουν διαφορετικά πανεπιστημιακά τμήματα, διαφορετικά προγράμματα σπουδών και διαφορετικές ειδικότητες, αν τελικά στην πράξη μπορεί να επικρατεί η λογική «είναι περίπου συναφές, άρα μπορεί να το διδάξει»;
Η διεπιστημονικότητα είναι πολύτιμη.
Η κατάργηση, όμως, των επιστημονικών ορίων δεν είναι διεπιστημονικότητα.
Είναι κάτι διαφορετικό.
Και όταν γίνεται συστηματικά για να καλυφθούν κενά, τότε η παιδαγωγική ανάγκη υποχωρεί μπροστά στη διοικητική ευκολία.
Όχι σε έναν πόλεμο ειδικοτήτων
Η Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων ξεκαθαρίζει ότι δεν ζητά να χάσουν τη δουλειά τους εκπαιδευτικοί άλλων κλάδων ούτε να δημιουργηθούν νέοι «πλεονάζοντες».
Η εκπαίδευση έχει ήδη ζήσει τέτοιες περιόδους, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την κατάργηση ειδικοτήτων στα ΕΠΑ.Λ. το 2013.
Ένα σχολείο που προστατεύει την επιστημονική ποιότητα της διδασκαλίας δεν χρειάζεται να το κάνει σε βάρος της εργασιακής ασφάλειας κάποιου άλλου.
Το δίλημμα «ή ποιότητα ή θέσεις εργασίας» είναι ψευδές.
Μπορούν να προστατευθούν και τα δύο, αρκεί να υπάρχει πραγματικός σχεδιασμός.
Η λύση δεν βρίσκεται στις όλο και περισσότερες αναθέσεις
Η λύση δεν μπορεί κάθε χρόνο να είναι η ίδια: περισσότερες δεύτερες αναθέσεις, περισσότερες μετακινήσεις, περισσότερη «ευελιξία».
Γιατί κάποια στιγμή η ευελιξία μετατρέπεται σε μόνιμη απορρύθμιση.
Η Π.Ε.Φ. ζητά σταθερό σχεδιασμό των αναλυτικών και ωρολογίων προγραμμάτων, υπολογισμό των κενών με βάση τις πραγματικές ανάγκες, προσλήψεις εκπαιδευτικών εκεί όπου απαιτούνται, μονιμοποίηση συμβασιούχων που καλύπτουν πάγιες ανάγκες, κατάργηση συγχωνεύσεων και υπεράριθμων τμημάτων και αξιοποίηση των εκπαιδευτικών σύμφωνα με την επιστημονική τους ειδίκευση.
Με άλλα λόγια, να σταματήσει το σχολείο να προσαρμόζεται κάθε Σεπτέμβριο στην έλλειψη προσωπικού και να αρχίσει το προσωπικό να σχεδιάζεται σύμφωνα με τις ανάγκες του σχολείου.
Πρώτα το μάθημα
Υπάρχει τελικά μια φράση που μπορεί να συνοψίσει όλη τη συζήτηση.
Πρώτα το μάθημα. Όχι πρώτα η συμπλήρωση του ωραρίου. Όχι πρώτα το πώς θα «κλείσει» το πρόγραμμα.
Όχι πρώτα το πώς θα μετακινηθεί ένας εκπαιδευτικός για να καλύψει τέσσερις ώρες που περίσσεψαν.
Πρώτα το ερώτημα τι χρειάζεται να διδαχθεί, ποιος είναι επιστημονικά καταλληλότερος να το διδάξει και ποιες συνθήκες χρειάζονται για να γίνει σωστά.
Γιατί οι μαθητές δεν είναι ώρες σε ένα πρόγραμμα. Τα μαθήματα δεν είναι κουτάκια σε έναν πίνακα. Και οι εκπαιδευτικοί δεν είναι πολυεργαλεία.
Το δημόσιο σχολείο μπορεί να λειτουργήσει μόνο όταν αντιμετωπίζεται ως χώρος μόρφωσης και όχι ως μια διαρκής άσκηση κάλυψης κενών.
