Πριν από τα τάμπλετ, τα laptops και τις ψηφιακές οθόνες, το ελληνικό σχολείο είχε το δικό του «τάμπλετ»: τη σχολική πλάκα. Έγραφες, έσβηνες και ξανάγραφες. Και όταν δεν υπήρχε σφουγγάρι; Κυριολεκτικά… «φτου κι απ’ την αρχή».
Το «τάμπλετ» που δεν χρειαζόταν φόρτιση
Η σχολική πλάκα ήταν κατασκευασμένη συνήθως από σχιστόλιθο και προστατευόταν από ξύλινο πλαίσιο. Η μία πλευρά χρησιμοποιούνταν για γραφή και η άλλη, συχνά χωρισμένη σε κουτάκια, για αριθμητική.
Οι μαθητές την τοποθετούσαν στο θρανίο –όταν υπήρχε– ή στα γόνατά τους και πάνω της μάθαιναν τα βασικά: γραφή, ανάγνωση και αριθμητική.
Η χρήση της εξαπλώθηκε τον 19ο αιώνα και διατηρήθηκε μέχρι τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Ο λόγος ήταν απλός: ήταν φθηνή, ανθεκτική και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ξανά και ξανά, σε μια εποχή που τα τετράδια αποτελούσαν για πολλές οικογένειες πολυτέλεια.
Πώς βγήκε το «φτου κι απ’ την αρχή»;
Στην πλάκα υπήρχε συνήθως δεμένο ένα μικρό σφουγγάρι για το σβήσιμο. Οι πιο προνομιούχοι μαθητές είχαν λαγοπόδαρο. Οι υπόλοιποι χρησιμοποιούσαν ό,τι υπήρχε διαθέσιμο: ψίχα ψωμιού, το μανίκι, το χέρι τους.
Και όταν δεν υπήρχε τίποτε άλλο, σύμφωνα με τη γνωστή εξήγηση της φράσης, έφτυναν πάνω στην πλάκα και έσβηναν με το χέρι.
Και πάλι από την αρχή!
Έτσι, η ίδια επιφάνεια μπορούσε να χρησιμοποιείται αμέτρητες φορές. Με μια έννοια, η πλάκα λειτουργούσε όπως μια σημερινή ψηφιακή οθόνη: γράφεις, σβήνεις, διορθώνεις και ξαναγράφεις.
Ο δάσκαλος έβλεπε όλη την τάξη με μια ματιά
Υπήρχε και ένα ακόμη πλεονέκτημα. Ο δάσκαλος μπορούσε να ζητήσει από όλους τους μαθητές να σηκώσουν ταυτόχρονα τις πλάκες τους.
Μέσα σε λίγα λεπτά έβλεπε τα γράμματα, τις λέξεις ή τις αριθμητικές πράξεις ολόκληρης της τάξης. Μια απλή μορφή άμεσης αξιολόγησης, χωρίς τετράδια, φωτοτυπίες και διαγωνίσματα.
Το κοντύλι: το «μολύβι» του παλιού σχολείου
Για να γράψει κανείς στην πλάκα χρειαζόταν το κοντύλι, ένα λεπτό και εύθραυστο εργαλείο που θύμιζε μολύβι. Ακόμη και τα μικρότερα κομμάτια του φυλάσσονταν, γιατί τίποτε δεν πήγαινε χαμένο.
Στις φτωχές οικογένειες η πλάκα ήταν πολύτιμο αντικείμενο και συχνά περνούσε από το μεγαλύτερο παιδί στο μικρότερο, μαζί με το κοντύλι και το σφουγγάρι.
Η ιδέα της επαναχρησιμοποιούμενης επιφάνειας γραφής είναι πολύ παλαιότερη: στην αρχαιότητα χρησιμοποιούνταν κέρινες πινακίδες, οι δέλτοι, πάνω στις οποίες έγραφαν με γραφίδα και στη συνέχεια λείαιναν την επιφάνεια για να γράψουν ξανά.
Σήμερα η πλάκα, το κοντύλι και το λαγοπόδαρο βρίσκονται στα μουσεία και οι σχολικές τσάντες έχουν γεμίσει βιβλία, τετράδια και οθόνες.
Κάτι όμως επέζησε.
Όταν πρέπει να σβήσουμε όσα κάναμε και να ξεκινήσουμε ξανά, εξακολουθούμε να λέμε:
«Φτου κι απ’ την αρχή!»
*Διευθύντρια Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης
