Θυμάμαι έναν μαθητή που μπορούσε να απομνημονεύει μεγάλες ποσότητες ύλης. Έδινε γρήγορα ορισμούς, αναπαρήγαγε παραγράφους και χρησιμοποιούσε με άνεση την ορολογία του μαθήματος. Για αρκετό καιρό πίστευα ότι είχε βαθιά κατανόηση.
Μια μέρα τού ζήτησα να εξηγήσει την ίδια έννοια με δικά του λόγια και να τη συνδέσει με ένα διαφορετικό παράδειγμα. Δυσκολεύτηκε. Τότε κατάλαβα ότι γνώριζε πολλές πληροφορίες, αλλά δεν είχε ακόμη μετατρέψει τις πληροφορίες αυτές σε οργανωμένη γνώση.
Μια άλλη οικεία περίπτωση αφορά την "απάντηση που δεν έχει νόημα". Σε ένα διαγώνισμα, ένας μαθητής έγραψε έναν σωστό ορισμό, αλλά τον χρησιμοποίησε σε ένα ερώτημα όπου δεν ταίριαζε. Η απάντηση περιείχε τις σωστές λέξεις, όμως δεν απαντούσε πραγματικά στο πρόβλημα.
Αυτό το περιστατικό με ανάγκασε να επανεξετάσω τον τρόπο αξιολόγησης. Δεν αρκεί να αναγνωρίζει ο μαθητής έναν όρο ή να γράφει έναν τύπο. Πρέπει να κατανοεί πότε εφαρμόζεται, πώς συνδέεται με το ερώτημα και ποιο νόημα έχει μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο.
Το σχολικό βιβλίο δεν είναι η γνώση - Πότε αποκτά αξία η γνώση των σχολικών βιβλίων
Κάποτε αντιμετώπιζα το σχολικό βιβλίο ως το τελικό όριο της διδασκαλίας. Αν μια πληροφορία υπήρχε στο βιβλίο, θεωρούσα ότι ο μαθητής όφειλε να τη μάθει και να την αναπαράγει.
Με την εμπειρία κατάλαβα ότι το βιβλίο είναι εργαλείο και όχι υποκατάστατο της σκέψης. Η γνώση αρχίζει να αποκτά αξία όταν ο μαθητής μπορεί να συγκρίνει, να ερμηνεύσει, να αμφισβητήσει τεκμηριωμένα και να συνδέσει όσα διαβάζει με τον πραγματικό κόσμο.
Η πληροφορία χωρίς σύνδεση
Έχω δει μαθητές να γνωρίζουν μεμονωμένα γεγονότα, ημερομηνίες και τύπους, αλλά να αδυνατούν να τα συνδέσουν μεταξύ τους. Κάθε πληροφορία βρισκόταν ξεχωριστά στη μνήμη τους, χωρίς να αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου νοητικού χάρτη.
Τότε συνειδητοποίησα ότι η διδασκαλία δεν πρέπει να γεμίζει απλώς τη μνήμη. Πρέπει να δημιουργεί σχέσεις ανάμεσα στις έννοιες. Η γνώση δεν είναι αποθήκη· είναι δίκτυο.
Ένα άλλο σχετιζόμενα σημείο είναι ότι συχνά οι μαθητές μπορούν να λύσουν μια άσκηση όσο το ερώτημα παραμένει ίδιο με εκείνο που διδάχθηκαν στην τάξη. Όταν αλλάξει η διατύπωση, το παράδειγμα ή η σειρά των δεδομένων, η απόδοσή τους μειώνεται απότομα.
Αυτό μου έδειξε ότι ενδεχομένως δεν είχαν μάθει την έννοια, αλλά είχαν μάθει να αναγνωρίζουν ένα συγκεκριμένο σχήμα. Η ουσιαστική γνώση φαίνεται όταν μπορεί να μεταφερθεί σε μια νέα κατάσταση.
Η αξία του να κάνεις ορατή μια έννοια σε κάποιον που τη συναντά για πρώτη φορά
Υπήρξαν φορές που ένας μαθητής έθεσε μια απλή ερώτηση και διαπίστωσα ότι η δική μου παρουσίαση είχε αφήσει ένα σημαντικό κενό. Επειδή γνώριζα το αντικείμενο, θεωρούσα ορισμένες συνδέσεις αυτονόητες. Για τον μαθητή, όμως, δεν ήταν καθόλου αυτονόητες.
Τότε κατάλαβα ότι η γνώση του εκπαιδευτικού μπορεί να δημιουργεί την ψευδαίσθηση πως κάτι είναι εύκολο να εξηγηθεί. Το δύσκολο δεν είναι μόνο να γνωρίζεις μια έννοια, αλλά να μπορείς να την κάνεις ορατή σε κάποιον που τη συναντά για πρώτη φορά.
Η γνώση που δεν χρησιμοποιήθηκε
Ένας μαθητής μπορούσε να αναφέρει πολλές πληροφορίες για ένα θέμα, αλλά δεν μπορούσε να τις αξιοποιήσει για να επιχειρηματολογήσει ή να λύσει ένα πρόβλημα. Η γνώση του παρέμενε αδρανής.
Αυτό με βοήθησε να καταλάβω ότι η μάθηση ολοκληρώνεται όταν η πληροφορία μετατρέπεται σε ικανότητα: ικανότητα ερμηνείας, κρίσης, εφαρμογής και δημιουργίας. Η πληροφορία που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί παραμένει ένα απομονωμένο δεδομένο.
Τι άλλαξα στη διδασκαλία μου
Με τον καιρό προσπάθησα να μετακινήσω το βάρος από την απλή αναπαραγωγή προς την κατανόηση. Ζητώ από τους μαθητές:
- Να εξηγούν μια έννοια με δικά τους λόγια.
- Να δίνουν δικά τους παραδείγματα.
- Να συνδέουν το νέο με το ήδη γνωστό.
- Να συγκρίνουν διαφορετικές περιπτώσεις.
- Να εντοπίζουν και να διορθώνουν λάθη.
- Να εφαρμόζουν τη γνώση σε νέα προβλήματα.
- Να αιτιολογούν τις απαντήσεις τους.
Δεν εγκαταλείπω την ανάγκη για βασικές γνώσεις και ακρίβεια. Χωρίς πληροφορίες δεν μπορεί να οικοδομηθεί γνώση. Οι πληροφορίες, όμως, είναι η πρώτη ύλη· δεν είναι το τελικό οικοδόμημα.
Η προσωπική μου διαπίστωση
Ως καθηγητής, έχω καταλήξει ότι η γνώση δεν μετριέται από το πόσα μπορεί να επαναλάβει ένας μαθητής, αλλά από το πόσα μπορεί να κατανοήσει, να συνδέσει και να αξιοποιήσει.
Ο μαθητής που θυμάται έναν ορισμό έχει αποκτήσει μια πληροφορία. Ο μαθητής που μπορεί να εξηγήσει τον ορισμό, να τον συνδέσει με άλλα νοήματα και να τον εφαρμόσει σε διαφορετική κατάσταση έχει αρχίσει να κατέχει γνώση.
Και ο ρόλος του εκπαιδευτικού δεν είναι να γεμίζει απλώς μνήμες. Είναι να βοηθά τους μαθητές να οικοδομούν νόημα.
