Δεν χρειάζονται πλέον δημογραφικές προβολές για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος του προβλήματος στην ελληνική περιφέρεια. Η υπογεννητικότητα και η σταδιακή ερήμωση των χωριών αποτυπώνονται με τον πιο σκληρό τρόπο στις σχολικές αίθουσες που μένουν άδειες.
Στην Ήπειρο, λίγο πριν από την έναρξη της σχολικής χρονιάς 2026-2027, 33 Νηπιαγωγεία και Δημοτικά αναστέλλουν τη λειτουργία τους, καθώς δεν διαθέτουν πλέον επαρκές μαθητικό δυναμικό.
Πρόκειται για 11 Δημοτικά Σχολεία και 22 Νηπιαγωγεία στους τέσσερις νομούς της Περιφέρειας, έναν αριθμό που δεν αποτελεί απλώς εκπαιδευτική μεταβολή, αλλά καθρέφτη μιας πολύ βαθύτερης κοινωνικής αλλαγής.
Γιατί όταν κλείνει ένα σχολείο σε ένα μικρό χωριό, δεν χάνεται μόνο μία σχολική μονάδα. Χάνεται ένας από τους τελευταίους ζωντανούς θεσμούς της κοινότητας.
Ο χάρτης των αναστολών στην Ήπειρο
Στην Περιφερειακή Ενότητα Ιωαννίνων αναστέλλεται η λειτουργία τεσσάρων Δημοτικών και επτά Νηπιαγωγείων.
Μεταξύ των περιοχών που επηρεάζονται είναι το Αβγό, η Βοβούσα, το Δίστρατο, το Κεφαλοχώρι, τα Μάρμαρα, η Μηλιά και η Χρυσοβίτσα.
Ακόμη μεγαλύτερη είναι η συρρίκνωση στην Άρτα, όπου δεν θα λειτουργήσουν συνολικά 13 σχολικές μονάδες, επτά Δημοτικά και έξι Νηπιαγωγεία.
Στη Θεσπρωτία αναστέλλεται η λειτουργία δύο Νηπιαγωγείων, στην Κεστρίνη και τη Λεπτοκαρυά, ενώ στην Πρέβεζα ακόμη επτά Νηπιαγωγεία δεν θα ανοίξουν τη νέα σχολική χρονιά.
Οι αριθμοί αποτυπώνουν μια πραγματικότητα που εδώ και χρόνια εξελίσσεται αργά αλλά σταθερά: λιγότερες γεννήσεις, λιγότερες νέες οικογένειες στα χωριά, μεγαλύτερη μετακίνηση προς τα αστικά κέντρα και, τελικά, λιγότερα παιδιά στα θρανία.
Δίστρατο: Ένα σχολείο που άντεξε από το 1854
Η περίπτωση που ίσως συμβολίζει περισσότερο από κάθε άλλη την αλλαγή αυτή είναι το Δίστρατο Ιωαννίνων.
Μόλις πριν από λίγους μήνες, στην παρέλαση της 25ης Μαρτίου, η εικόνα της μοναδικής μαθήτριας του χωριού να παρελαύνει μόνη της είχε προκαλέσει πανελλαδική συγκίνηση.
Εκείνη η εικόνα, όμως, δεν ήταν απλώς γραφική ή συγκινητική.
Ήταν προειδοποίηση.
Φέτος, τόσο το Δημοτικό όσο και το Νηπιαγωγείο του Διστράτου αναστέλλουν τη λειτουργία τους λόγω έλλειψης μαθητών.
Και έτσι, για πρώτη φορά από το 1854, όταν άρχισε να λειτουργεί σχολείο στο χωριό, το κουδούνι δεν θα χτυπήσει τον Σεπτέμβριο.
Μια ιστορία 172 ετών διακόπτεται.
Το σχολείο που κάηκε στην Κατοχή και ξαναχτίστηκε από τους κατοίκους
Η ιστορία του σχολείου είναι άρρηκτα δεμένη με την ιστορία του ίδιου του Διστράτου.
Το πρώτο κτίριο του σχολείου πυρπολήθηκε από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής το 1944.
Όμως το χωριό δεν έμεινε χωρίς σχολείο.
Με προσωπική εργασία, προσπάθεια και προσφορά των κατοίκων ανεγέρθηκε το 1952 νέο κτίριο, το οποίο για δεκαετίες αποτέλεσε όχι μόνο χώρο εκπαίδευσης αλλά και σημείο αναφοράς για ολόκληρη την κοινότητα.
Γενιές παιδιών πέρασαν από τις αίθουσές του. Εκεί έμαθαν γράμματα, εκεί έγιναν γιορτές, σχολικές εκδηλώσεις και συναντήσεις, εκεί χτύπησε επί δεκαετίες η καθημερινή ζωή του χωριού.
Σήμερα το πρόβλημα δεν είναι η καταστροφή ενός κτιρίου.
Είναι ότι δεν υπάρχουν πλέον παιδιά για να καθίσουν στα θρανία του.
«Οφείλουμε να το συντηρήσουμε, γιατί είναι η ιστορία μας»
Την αγωνία για την επόμενη ημέρα εξέφρασε και ο πρώην πρόεδρος της Κοινότητας Διστράτου Κωνσταντίνος Παγανιάς, ο οποίος υπογράμμισε την ανάγκη να προστατευτεί τουλάχιστον το ιστορικό σχολικό κτίριο από την εγκατάλειψη.
«Οφείλουμε όμως να το συντηρήσουμε, γιατί είναι η ιστορία μας. Ήδη η εγκατάλειψη του πέριξ χώρου είναι εμφανής», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Η επισήμανση αυτή ανοίγει και ένα δεύτερο ζήτημα: τι συμβαίνει με τα σχολικά κτίρια όταν αναστέλλεται η λειτουργία τους;
Σε πολλά χωριά της ελληνικής περιφέρειας, τα σχολεία υπήρξαν επί δεκαετίες από τα σημαντικότερα δημόσια κτίρια και συχνά συνδέθηκαν με την ίδια την ιστορία του τόπου. Η εγκατάλειψή τους δεν είναι μόνο απώλεια δημόσιας περιουσίας, αλλά και απώλεια συλλογικής μνήμης.
Όταν κλείνει το σχολείο, μικραίνει κι άλλο το χωριό
Η αναστολή λειτουργίας μιας σχολικής μονάδας έχει συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ το εκπαιδευτικό επίπεδο.
Για μια οικογένεια που σκέφτεται να παραμείνει ή να εγκατασταθεί σε ένα μικρό χωριό, η ύπαρξη σχολείου αποτελεί βασική προϋπόθεση.
Όταν το σχολείο κλείνει, οι οικογένειες με παιδιά καλούνται να αντιμετωπίσουν καθημερινές μετακινήσεις προς άλλες περιοχές. Και αυτό, με τη σειρά του, μπορεί να λειτουργήσει ως ένας ακόμη λόγος εγκατάλειψης της κοινότητας.
Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος: λιγότεροι κάτοικοι σημαίνουν λιγότερα παιδιά, λιγότερα παιδιά σημαίνουν κλείσιμο σχολείων και το κλείσιμο σχολείων κάνει ακόμη δυσκολότερη την παραμονή νέων οικογενειών στον τόπο.
Τα 33 σχολεία που δεν θα ανοίξουν φέτος στην Ήπειρο δεν είναι επομένως απλώς ένας ακόμη αριθμός σε μια διοικητική απόφαση.
Είναι 33 μικρές ενδείξεις ενός δημογραφικού προβλήματος που αλλάζει ήδη τον χάρτη της χώρας.
Και στο Δίστρατο, ένα σχολείο που άντεξε πολέμους, καταστροφές και σχεδόν δύο αιώνες ιστορίας, θα μείνει φέτος σιωπηλό.
Όχι επειδή χάλασε το κτίριο. Αλλά επειδή δεν έμειναν παιδιά για να περάσουν την πόρτα του.
