«Μη κερδοσκοπικά ΑΕΙ» σημαίνει δίδακτρα, ανισότητες, φοιτητικό χρέος, κοινωνικός μαρασμός: Αυτό θέλουν ΠΑΣΟΚ και ΝΔ;

Καλωσορίζουμε τους νέους φοιτητές στα Ελληνικά πανεπιστήμια!  Μαζί με τη χαρά της εισαγωγής, χιλιάδες οικογένειες βιώνουν και το άγχος της φοιτητικής στέγης. Φαντάζεστε, πέρα από τα δυσβάσταχτα ενοίκια, να έπρεπε να πληρώνουν και δίδακτρα στις προπτυχιακές σπουδές; Δυστυχώς δεν αποτελεί υπόθεση εργασίας και παρουσιάζουμε στοιχεία.

Ενώ το ΣτΕ ακύρωσε τις άδειες τριών κολλεγίων ως μη «πανεπιστημιακού επιπέδου», η ΝΔ και ΠΑΣΟΚ επιμένουν στις θέσεις τους υπέρ των ιδιωτικών και των «μη κερδοσκοπικών» ΑΕΙ αντίστοιχα. Με τον τρόπο αυτό συνεχίζεται η συστηματική προετοιμασία της κοινής γνώμης για δίδακτρα στις προπτυχιακές σπουδές μόλις το επιτρέψουν οι συνθήκες, σε ευθυγράμμιση με τις διεθνείς πολιτικές τάσεις.  1 

Η κοινωνική νομιμοποίηση του επιμερισμού του κόστους σπουδών από τις οικογένειες

Υπάρχει ήδη έρευνα διεθνών ερευνητών: Η ανάπτυξη και κοινωνική νομιμοποίηση ιδιωτικών και «μη κερδοσκοπικών» ΑΕΙ που βασίζονται σε δίδακτρα, λειτουργεί ως μηχανισμός θεσμικής και πολιτικής νομιμοποίησης του επιμερισμού του κόστους σπουδών από τις οικογένειες. Αυξάνοντας έτσι την πιθανότητα εισαγωγής ή αύξησης διδάκτρων και στα δημόσια ΑΕΙ. 1 

Σκεφθείτε την χώρα Α όπου το δημόσιο ΑΕΙ είναι δωρεάν και το ιδιωτικό ΑΕΙ περιθωριακό.  Η πρόταση «να βάλουμε €3.000 δίδακτρα στα δημόσια ΑΕΙ» θα βρει πολύ μεγάλη κοινωνική αντίσταση. Αυτό ακριβώς αποπειράθηκε να γίνει το 2005-2007 στη Γερμανία και τελικά απορρίφθηκε αυτή η πολιτική. 2

Ωστόσο, στη χώρα Β με μη κερδοσκοπικά ΑΕΙ, όπου οι οικογένειες θεωρούν αυτονόητο ότι €10.000–€30.000 δίδακτρα είναι απαραίτητα για καλή πανεπιστημιακή εκπαίδευση, η εισαγωγή €3.000 δίδακτρα στα δημόσια ΑΕΙ θεωρείται αυτονόητη  Π.χ. στις ΗΠΑ, όπου ο Μ.Ο. διδάκτρων είναι $67.400/έτος στα κορυφαία «μη κερδοσκοπικά ΑΕΙ», ο Μ.Ο. στα δημόσια ΑΕΙ για φοιτητές εντός πολιτείας είναι $10.600/έτος (αλλά πάνω από $30.000/έτος για εκτός πολιτείας & διεθνείς φοιτητές).

Η ιστορία των διδάκτρων στο Ηνωμένο Βασίλειο (Η.Β.) είναι διδακτική για τη διαδικασία νομιμοποίησής τους: 

• 1962–1998: Η «Χρυσή Εποχή» της Δωρεάν Παιδείας! 
• 1998: Η Εισαγωγή των Πρώτων Διδάκτρων, μόλις £1.000, επί «Εργατικού» Tony Blair. Πολύ χαμηλά δίδακτρα για να μην υπάρξουν έντονες αντιδράσεις!
• 2006: Αύξηση έως και £3.000, ξανά επί Tony Blair.
• 2010–2012: Η Μεγάλη Εκτόξευση στις £9.000, επί David Cameron. Τα εισήγαγαν οι Συντηρητικοί αμέσως μετά τη νίκη τους, μετά από 12 χρόνια Εργατικών κυβερνήσεων που είχαν ήδη νομιμοποιήσει τα δίδακτρα.

Τι σημαίνουν αυτά για εμάς; Για το μεν ΠΑΣΟΚ, το να διατηρείς τη λέξη «σοσιαλιστικό» στον τίτλο σου αλλά να προτείνεις μη κερδοσκοπικά ΑΕΙ, ενώ εδώ και χρόνια υπάρχει έρευνα ότι αυτό οδηγεί σε δίδακτρα στις προπτυχιακές σπουδές που διευρύνουν τις ανισότητες, είναι οξύμωρο και πολιτικά ατυχές. 

Για τη δε ΝΔ, η μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων δεν υπήρξε ποτέ προτεραιότητα. Όμως αξίζουν οι καταστροφικές συνέπειες στο σύνολο της οικονομίας και κοινωνίας για να «σωθεί» το «χαμένο Εθνικό» συνάλλαγμα για προπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό  που αντιστοιχεί σε μόλις 0,04% του ΑΕΠ; 

Στην προσπάθειά τους να αντλήσουν ψήφους από τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα, ΝΔ και ΠΑΣΟΚ αποκρύπτουν πέντε κρίσιμες αλήθειες :

1. Πτώση της κοινωνικής κινητικότητας & αύξηση κοινωνικών ανισοτήτων

Στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, όπου κυριαρχούν τα δημόσια πανεπιστήμια χωρίς δίδακτρα, η κοινωνική κινητικότητα είναι σημαντικά μεγαλύτερη και οι ανισότητες μικρότερες σε σύγκριση με τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο (όπου επικρατεί το μοντέλο των διδάκτρων σε δημόσια, ιδιωτικά ή μη κερδοσκοπικά ΑΕΙ). 

Η διεθνής επιστημονική βιβλιογραφία είναι απόλυτα τεκμηριωμένη: τα υψηλά δίδακτρα εμποδίζουν τη συντριπτική πλειοψηφία των παιδιών από χαμηλά και μεσαία στρώματα να σπουδάσουν σε επιστήμες υψηλής ζήτησης ή σε πανεπιστήμια αιχμής, καθώς οι ελάχιστες υποτροφίες σχετικά με τον όγκο των υποψηφίων, δεν αρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες.3  Γενικότερα, στις ΗΠΑ μόλις το 50% των ακαδημαϊκά επιλέξιμων μαθητών από οικογένειες χαμηλού εισοδήματος επέλεγαν να εγγραφούν σε τετραετές ΑΕΙ, έναντι πάνω από 80% των αντίστοιχων μαθητών υψηλού εισοδήματος 4

Αυτό μεγεθύνει ακόμη περισσότερο τις κοινωνικές ανισότητες. Τα στοιχεία της EUROSTAT και του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι το πανεπιστημιακό πτυχίο εξασφαλίζει 1,5 φορές καλύτερους μισθούς στην Ελλάδα και στην Ευρώπη και1,8 φορές περισσότερο στις ΗΠΑ, καθώς και σημαντικά  χαμηλότερη ανεργία σε όλες τις χώρες, συγκριτικά με αποφοίτους δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. 5, 6, 7, 8 

2. Ο εφιάλτης του φοιτητικού χρέους

Τα δίδακτρα σε προπτυχιακές σπουδές οδηγούν σε φοιτητικό χρέος. Το οποίο σε Η.Π.Α. και Η.Β. έχει λάβει τρομακτικές διαστάσεις, ενώ στην Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη παραμένει μηδαμινό. Η βιβλιογραφία είναι μεγάλη και συντριπτική ως προς τις αρνητικές συνέπειες: 

• Στεγαστικό, Δημογραφικό: Πολλοί απόφοιτοι δεν αποπληρώνουν ποτέ τα φοιτητικά τους δάνεια. Αδυνατώντας να πάρουν στεγαστικό δάνειο λόγω χρέους και ακριβών ενοικίων, εγκλωβίζονται σε μια κατάσταση που επιδρά αρνητικά στον κατασκευαστικό κλάδο, εμποδίζει τη δημιουργία οικογένειας και επιτείνει τη δημογραφική συρρίκνωση.  9, 10, 11, 12, 13, 14
• Ψυχική υγεία: Πολλές ανασκοπήσεις ερευνών δείχνουν ότι το φοιτητικό χρέος επιδρά αρνητικά στην ψυχική υγεία φοιτητών και αποφοίτων. 15, 16
• Μακροοικονομικός αντίκτυπος: Κάθε ευρώ ή δολάριο που διοχετεύεται στην εξυπηρέτηση χρέους αφαιρείται από το λιανικό εμπόριο, την εστίαση, τα ταξίδια και τις υπηρεσίες. Δεδομένου ότι η καταναλωτική δαπάνη αποτελεί το 60%-70% του ΑΕΠ στις ανεπτυγμένες οικονομίες, ο εγκλωβισμός εκατομμυρίων νέων σε μηνιαίες δόσεις για πολλά χρόνια φρενάρει μετρήσιμα την οικονομική ανάπτυξη. 12, 17, 18 

Οι κυβερνήσεις σε ΗΠΑ και ΗΒ που θα ήθελαν πραγματικά να αντιμετωπίσουν το φοιτητικό χρέος και τα υψηλά δίδακτρα βρίσκονται εγκλωβισμένες στην ίδια τους την ιστορία: ένα μοντέλο που συνδυάζει σχετικά χαμηλή φορολογία και αναλογικά περιορισμένες δημόσιες επενδύσεις για τις ανάγκες πανεπιστημίων υψηλού κόστους, λόγω υψηλών μισθών προσωπικού και υποδομών που κάποιες φορές ίσως αγγίζουν την πολυτέλεια. 

3. Διεύρυνση των ανισοτήτων Κέντρου - Περιφέρειας

Η Ελλάδα υποφέρει ήδη από έντονες περιφερειακές ανισότητες. Οι εγκαταστάσεις των ιδιωτικών ή μη κερδοσκοπικών ΑΕΙ τώρα και στο μέλλον είναι  σχεδόν αποκλειστικά στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και ίσως σε 2-3 μεγάλες πόλεις.

Αυτό σημαίνει ότι πολύτιμοι ιδιωτικοί πόροι (δίδακτρα, χορηγίες) αλλά και δημόσιοι (κρατικές υποτροφίες) θα αφαιρεθούν από τα δημόσια περιφερειακά ΑΕΙ. Εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ θα «μετακομίσουν» στο κέντρο, οδηγώντας τις μικρότερες ελληνικές πόλεις σε οικονομικό μαρασμό.

Όμως το να ενισχυθεί περαιτέρω το κέντρο σε βάρος της Ελληνικής περιφέρειας δεν έχει καμία ηθική ή οικονομική λογική για την κοινωνία, πέρα από τα οφέλη ιδιωτών. Η χώρα χρειάζεται μεταφορά πόρων προς την περιφέρεια και όχι το αντίθετο! 

4. Δημόσια ΑΕΙ: Το πραγματικό συγκριτικό πλεονέκτημα

Τα ελληνικά δημόσια ΑΕΙ χρειάζονται βελτίωση υποδομών, όχι όμως πανάκριβα πολυτελή κτίρια. Το πραγματικό ανταγωνιστικό τους πλεονέκτημα είναι το υψηλού επιπέδου εκπαιδευτικό και ερευνητικό προσωπικό, το οποίο, στο πλαίσιο του διεθνούς ανταγωνισμού για προσέλκυση καλών ερευνητών, προσφέρει υπηρεσίες διεθνούς επιπέδου με χαμηλό μισθολογικό κόστος για το κράτος. 

Παρά τους χαμηλότερους μισθούς και τις χειρότερες ερευνητικές υποδομές στην Ευρώπη λόγω της μακρόχρονης υποχρηματοδότησης της έρευνας,19 αφού οι Ελληνικές κυβερνήσεις επένδυαν κατά Μ.Ο. το 0,75% του ΑΕΠ στην έρευνα στο διάστημα 2000-2019 όταν ο Ευρωπαϊκός στόχος ήταν 3%,20  οι Έλληνες πανεπιστημιακοί παρήγαγαν έρευνα ανώτερη από τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες,21.  Πολλοί κορυφαίοι ερευνητές επέλεξαν συνειδητά να παραμείνουν στην Ελλάδα για λόγους ποιότητας ζωής και προσφοράς. Επομένως, το ελληνικό κράτος μπορεί με σχετικά μικρό προϋπολογισμό να παρέχει δωρεάν προπτυχιακή εκπαίδευση υψηλής ποιότητας.

Τα προπτυχιακά μας Προγράμματα Σπουδών (ΠΣ) δεν χρειάζονται δίδακτρα. Στα μεταπτυχιακά (ΜΠΣ), που θεσμοθετήθηκαν επί ΝΔ το 1991 χωρίς πρόσθετη κρατική επιχορήγηση, το κόστος επιμερίσθηκε μεταξύ πανεπιστημίων και φοιτητών (δίδακτρα), το οποίο διατηρήθηκε ως σήμερα. Πολλοί μεταπτυχιακοί φοιτητές αναγκάζονται να εργάζονται για να καλύψουν κόστος ζωής και δίδακτρα, παρόλο που στα περισσότερα ΜΠΣ δεν ξεπερνάνε τα 1500-2000 Ευρώ/χρόνο.

Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ αποφάσισε το 1/3 των μεταπτυχιακών φοιτητών, ειδικά από χαμηλά εισοδήματα, να δικαιούνται δωρεάν φοίτηση σε ΜΠΣ με δίδακτρα, χωρίς ν’ αυξήσει την κρατική επιχορήγηση προς τα ΑΕΙ. Τότε υπήρχε η δικαιολογία των μνημονίων, ωστόσο, αυτή την κατάσταση η ΝΔ την διατήρησε, προσθέτοντας ως επιπλέον κριτήριο και βαθμό πτυχίου μεγαλύτερο του 7,5 για δωρεάν φοίτηση. 

Το δίδαγμα της 35χρονης ιστορίας των Ελληνικών ΜΠΣ είναι:

1. άπαξ και μπουν δίδακτρα δεν βγαίνουν, 
2. η επιχορήγηση προς ΑΕΙ ποτέ δεν ανεβαίνει!   

5. Ιδιωτικά ή μη κερδοσκοπικά ΑΕΙ: Δυσανάλογη σχέση κόστους/οφέλους για την κοινωνία

Η ίδρυση μη κερδοσκοπικών ή ιδιωτικών ΑΕΙ, έχει σχέση κόστους/οφέλους δυσανάλογη σε βάρος της κοινωνίας, καθώς θέματα όπως οι χορηγίες, η διεθνοποίηση και η διοικητική αναβάθμιση λαμβάνουν χώρα και εντός των δημόσιων ΑΕΙ και δεν χρειάζονται τα μη κερδοσκοπικά ΑΕΙ. 

Ο ισχυρισμός ότι χωρίς Ελληνικά ιδιωτικά ΑΕΙ μεγάλο μέρος του «εθνικού» χρήματος φεύγει για σπουδές στο εξωτερικό πάσχει. Πρώτον, τα τελευταία χρόνια, μεγάλο μέρος αυτών των χρημάτων πάνε σε Κυπριακά ΑΕΙ. Αυτό ηθικά ίσως αποτελεί και μια ιστορική υποχρέωσή μας προς την Κύπρο. Τα χρήματα παραμένουν εντός του έθνους και «δεν χάνονται». 

Δεύτερον, οι περισσότεροι γόνοι των ανώτερων στρωμάτων πάντα θα προτιμούν σπουδές στα πανάκριβα κορυφαία κολλέγια των Η.Π.Α. και του Η.Β. αντί των Ελληνικών ιδιωτικών κολλεγίων, όπου εκτός από γόητρο εξασφαλίζουν και κοινωνικο-επαγγελματικά δίκτυα από ανώτερες τάξεις. 

Τρίτον, συνολικά σε χώρες εκτός Ελλάδος, Κύπρου, Η.Π.Α. και Η.Β., εκτιμάται ότι σπουδάζουν γύρω στους 3.000-6.000 προπτυχιακοί Έλληνες φοιτητές που έχουν αποφοιτήσει από Ελληνικό λύκειο. Ο καθένας τους ξοδεύει κατά Μ.Ο. 16.000-17.000 Ευρώ/έτος, συμπεριλαμβανομένων διδάκτρων και κόστους ζωής. Ενδεικτικά, τα δίδακτρα είναι €2.650 στην Ολλανδία και €6.000-€10.000 στις Ιατρικές Βουλγαρίας-Ρουμανίας όπου όμως το κόστος ζωής είναι €5.000-€8.000. Δηλαδή όλοι αυτοί συνολικά ξοδεύουν 50 έως 100 εκατ. Ευρώ/ετησίως στο ανώτερο σενάριο. Όμως αυτό είναι μόλις το 0,04% του Ελληνικού ΑΕΠ ή περίπου €9 ανά πολίτη ετησίως!  Αξίζει αυτό το όφελος σε σχέση με τα κόστη που αναφέρθηκαν; 

Συμπέρασμα 

Είναι πλέον ώρα να αφήσουμε πίσω τις απλουστευτικές γενικεύσεις του τύπου «ό,τι πληρώνεται και είναι ιδιωτικό, είναι και καλό», αλλά να βλέπουμε τις σχέσεις κόστους/οφέλους για την κοινωνία και το καλό για την μακρο-οικονομία, την Ανώτατη Εκπαίδευση, την έρευνα και την μακρόχρονη ανάπτυξη στηριγμένη στην καινοτομία. 

Το ευφυολόγημα για τα «καλά ιδιωτικά ΑΕΙ» κατέρρευσε με την πρόσφατη απόφαση του ΣτΕ. Τα «μη κερδοσκοπικά Ελληνικά ΑΕΙ» είναι επίσης επικοινωνιακό ευφυολόγημα. Και τα δύο αποσκοπούν στη νομιμοποίηση του επιμερισμού του κόστους σπουδών από τις οικογένειες, αδιαφορώντας για τις κοινωνικές συνέπειες και την μακροχρόνια ανάπτυξη του τόπου! 

Η επένδυση στα δημόσια ΑΕΙ, χωρίς δίδακτρα στα προπτυχιακά είναι η βέλτιστη και μόνη βιώσιμη λύση. Δυστυχώς η Ελλάδα επενδύει το χαμηλότερο ποσοστό του ΑΕΠ για τα ΑΕΙ και την Έρευνα στην Ευρώπη. Παρόλα αυτά, τα ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια βρίσκονται σε πολύ υψηλότερες θέσεις στις διεθνείς κατατάξεις από τα ιδιωτικά κολέγια και από τα περισσότερα Ευρωπαϊκά ΑΕΙ. Το τι πρέπει να γίνει για να στηριχθούν και να συμβάλλουν αποτελεσματικότερα στην ανάπτυξη της χώρας σε επόμενο άρθρο. 

Ευχόμαστε στους νέους φοιτητές και φοιτήτριες, υγεία, ευτυχία και να χαρούν τις σπουδές τους!

Ο κ. Αθανάσιος Παπαϊωάννου είναι καθηγητής του πανεπιστημίου Θεσσαλίας 

Αναφορές

1. Johnstone, D. B. (2004). The economics and politics of cost sharing in higher education: comparative perspectives. Economics of education review, 23(4), 403-410. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0272775703001171 
2. Mitze, T., Burgard, C., & Alecke, B. (2015). The tuition fee ‘shock’: Analysing the response of first‐year students to a spatially discontinuous policy change in Germany. Papers in Regional Science, 94(2), 385-419. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1056819023015658   
3. Chetty, R., Friedman, J. N., Saez, E., Turner, N., & Yagan, D. (2017). Mobility report cards: The role of colleges in intergenerational mobility (No. w23618). national bureau of economic research.      https://www.nber.org/system/files/working_papers/w23618/w23618.pdf
4. U.S. Congress, House Committee on Education and Labor, Subcommittee on Higher Education, Lifelong Learning, and Competitiveness. (2007). The state of higher education: How students access and finance a college education (Hearing Serial No. 110-3). U.S. Government Printing Office. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED499032.pdf
5. OECD. (2025). Education at a glance 2025: United Kingdom. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/education-at-a-glance-2025_1a3543e2-en/united-kingdom_c93708b1-en.html
6. OECD. (n.d.). Earnings by educational attainment. Retrieved August 19, 2026, from https://www.oecd.org/en/topics/earnings-by-educational-attainment.html
7. Eurostat. (2024). Mean annual earnings by sex, economic activity and educational attainment level (earn_ses22_16) [Data set]. European Commission. https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/earn_ses22_16__custom_17222960/default/table
8. Eurostat. (2024). Unemployment by sex, age and educational attainment level (une_educ_a) [Data set]. European Commission. https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/une_educ_a/default/table
9. UK Parliament (2026). Student Loan Statistics. https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN01079/SN01079.pdf 
10. Welding, L. (2023). Students loan default rate: Facts and statistics.https://www.bestcolleges.com/research/student-loan-default-rate-facts-statistics/
11. Mezza, A., Ringo, D., Sherlund, S., & Sommer, K. (2020). Student loans and homeownership. Journal of Labor Economics, 38(1), 215-260. https://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/704609
12. Hanson, M. (2023). Economic effects of student loan debts. https://educationdata.org/student-loan-debt-economic-impact 
13. Bozick, R., & Estacion, A. (2014). Do student loans delay marriage? Debt repayment and family formation in young adulthood. Demographic Research, 30, 1865-1891. https://www.jstor.org/stable/26348260
14. Gicheva, D. (2016). Student loans or marriage? A look at the highly educated. Economics of Education Review, 53, 207-216. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0272775716302035 
15. Pisaniello, M. S., Asahina, A. T., Bacchi, S., Wagner, M., Perry, S. W., Wong, M. L., & Licinio, J. (2019). Effect of medical student debt on mental health, academic performance and specialty choice: a systematic review. BMJ open, 9(7), e029980. https://bmjopen.bmj.com/content/bmjopen/9/7/e029980.full.pdf
16. Sinha, G. R., Viswanathan, M., & Larrison, C. R. (2024). Student loan debt and mental health: a comprehensive review of scholarly literature from 1900 to 2019. Journal of Evidence-Based Social Work, 21(3), 363-393. https://doi.org/10.1080/26408066.2023.2299019
17. Krishnan, K., & Wang, P. (2019). The cost of financing education: Can student debt hinder entrepreneurship?. Management Science, 65(10), 4522-4554. https://pubsonline.informs.org/doi/pdf/10.1287/mnsc.2017.2995?casa_token=hOxMFvPyDi0AAAAA:0g3PQpjJRboAyzOfh34S-UFFuE9eSuM7bRFjv2AxcTnVoMy1QnZxFuxblhm3A9vW7z5Qrk1b6G_Geg
18. Dinerstein, M., Earnest, S., Koustas, D. K., & Yannelis, C. (2025). Student loan forgiveness (No. w33462). National Bureau of Economic Research. https://econpapers.repec.org/paper/nbrnberwo/33462.htm 
19. Παπαϊωάννου, Α. (2020). Οι δαπάνες για έρευνα σε Έλληνες πανεπιστημιακούς πιάνουν τόπο καλύτερα από οποιασδήποτε χώρας!  Tvxs.  https://tvxs.gr/apopseis/arthra-gnomis/ereyna-oi-dapanes-gia-ereyna-pros-ellines-panepistimiakoys-pianoyn-topo-kalytera/
20. Παπαϊωάννου, Α. (2021). Η επένδυση 3% του ΑΕΠ στην Έρευνα και Ανάπτυξη προάγει την ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη της χώρας. Tvxs.  https://tvxs.gr/apopseis/arthra-gnomis/i-ependysi-3-toy-aep-stin-ereyna-kai-anaptyksi-proagei-tin-antagonistikotita-kai/
21. Παπαϊωάννου, Α. (2025). 1161 Έλληνες επιστήμονες στους κορυφαίους 2% παγκοσμίως: Πού είμαστε καλοί, τι σημαίνει για την χώρα. Tvxs. https://tvxs.gr/news/ellada/athanasios-papaioannoy-1161-ellines-epistimones-stoys-koryfaioys-2-pagkosmios-poy-eimaste-kaloi-ti-simainei-gia-tin-chora/
22. Παπαϊωάννου, Α. (2020). Στη λίστα με τους κορυφαίους στον κόσμο, 648 Έλληνες πανεπιστημιακοί. Tvxs. https://tvxs.gr/apopseis/arthra-gnomis/sti-lista-me-toys-koryfaioys-ston-kosmo-648-ellines-panepistimiakoi/
23.  Global Ranking of Sport Science Schools and Departments (2025). https://www.shanghairanking.com/rankings/grsssd/2025
24.  European Parliament (2020). Share of technological breakdown.  https://epthinktank.eu/2025/03/24/private-financing-of-innovation-in-the-eu/share-of-technological-breakdown/#:~:text=In%202002%2C%20the%20European%20Council%20agreed%20that,(Austria%2C%20Belgium%2C%20Denmark%2C%20Finland%2C%20Germany%20and%20Sweden)
25. Αναλογία φοιτητών/διδασκόντων στην Ελλάδα και την Ευρώπη.