Ζούμε στην ψηφιακή εποχή και ένα μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς μας έχει μεταφερθεί σε μια οθόνη. Πληρώνουμε λογαριασμούς από το κινητό, κλείνουμε εισιτήρια, επικοινωνούμε, δουλεύουμε, διαβάζουμε ειδήσεις, ακούμε μουσική, βλέπουμε ταινίες, ψωνίζουμε, φωτογραφίζουμε, αποθηκεύουμε τις αναμνήσεις μας.
Αν εμείς, αναγκαστικά, περνάμε κάποιες ώρες στον υπολογιστή- ως digital immigrants*- τα παιδιά του σήμερα , οι digital natives* κυριολεκτικά ζουν και αναπνέουν εκεί! Μέσα στις οθόνες: Παίζουν μέσα από μια οθόνη, συζητούν μέσα από μια οθόνη, κάνουν παρέες μέσα από μια οθόνη, γνωρίζουν ανθρώπους, ακούν τραγούδια, βλέπουν βίντεο, παρακολουθούν δημιουργούς, παίζουν videogames, αγοράζουν πράγματα, αναζητούν πληροφορίες, βλέπουν σειρές, στέλνουν φωτογραφίες και μηνύματα, οργανώνουν τις εξόδους τους και, όλο και περισσότερο, μαθαίνουν μέσα από αυτήν. Το κινητό και ο υπολογιστής δεν αποτελούν πλέον απλώς εργαλεία της ζωής τους. Αποτελούν σε μεγάλο βαθμό τον χώρο μέσα στον οποίο συμβαίνει η ζωή τους.
Και κάπου εκεί μπήκαμε κι εμείς οι εκπαιδευτικοί. Με την καλύτερη πρόθεση.
Θελήσαμε να πλησιάσουμε τα παιδιά στον κόσμο τους. Να κάνουμε το μάθημα πιο ελκυστικό, πιο διαδραστικό, πιο σύγχρονο. Μπήκαν λοιπόν στις τάξεις οι διαδραστικοί πίνακες, οι παρουσιάσεις, τα βίντεο, οι ψηφιακές πλατφόρμες, τα ηλεκτρονικά φύλλα εργασίας, τα διαδικτυακά κουίζ, τα παιχνίδια γνώσεων, τα online ερωτηματολόγια, οι ασκήσεις πολλαπλής επιλογής, τα tablets, οι σύνδεσμοι, τα QR codes. Η απάντηση άρχισε να δίνεται με ένα κλικ. Η εργασία να πληκτρολογείται. Το τεστ να συμπληρώνεται στην οθόνη. Η λέξη να επιλέγεται από ένα μενού. Και όλα αυτά έχουν αναμφίβολα θέση στο σύγχρονο σχολείο.
Μόνο που μέσα στον ενθουσιασμό μας για το καινούργιο ίσως ξεχάσαμε να αναρωτηθούμε τι χάνεται όταν ένα παιδί σταματά να γράφει.
Γιατί το να γράφεις δεν σημαίνει απλώς ότι αποτυπώνεις μια πληροφορία σε ένα χαρτί. Όταν ένα παιδί πιάνει το μολύβι, συντονίζει μάτι και χέρι, ελέγχει τα δάχτυλά του, ρυθμίζει την πίεση πάνω στο χαρτί, σχηματίζει γραμμές και καμπύλες, υπολογίζει αποστάσεις, οργανώνει τον χώρο, θυμάται τη μορφή ενός γράμματος και μετατρέπει μια σκέψη σε συγκεκριμένη κινητική ακολουθία. Η γραφή είναι ταυτόχρονα γλωσσική, γνωστική, αισθητηριακή και λεπτή κινητική δραστηριότητα. Και η επιστήμη έχει αρχίσει εδώ και χρόνια να μας δείχνει ότι πληκτρολόγηση και χειρόγραφη γραφή δεν είναι για τον εγκέφαλο ακριβώς το ίδιο πράγμα.
Σε μελέτη των Karin James και Laura Engelhardt, παιδιά που μάθαιναν γράμματα γράφοντάς τα μόνα τους παρουσίαζαν στη συνέχεια ενεργοποίηση εγκεφαλικών περιοχών που συνδέονται με την ανάγνωση, σε βαθμό που δεν εμφανιζόταν με τον ίδιο τρόπο όταν τα παιδιά απλώς πληκτρολογούσαν ή αντέγραφαν παθητικότερα τα σχήματα. Άλλη έρευνα σε μικρά παιδιά έχει δείξει ότι η εξάσκηση στη χειρόγραφη παραγωγή γραμμάτων μπορεί να ενισχύσει την αναγνώρισή τους, ακριβώς επειδή η δημιουργία κάθε γράμματος συνδέει την οπτική πληροφορία με την κίνηση.
Ακόμη πιο πρόσφατη έρευνα με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα έδειξε ότι κατά τη χειρόγραφη γραφή εμφανίζονταν πολύ πιο εκτεταμένα μοτίβα εγκεφαλικής συνδεσιμότητας από ό,τι κατά την πληκτρολόγηση, ιδιαίτερα σε δίκτυα που οι ερευνητές συνδέουν με διαδικασίες μνήμης και κωδικοποίησης νέων πληροφοριών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να πετάξουμε τους υπολογιστές από τα σχολεία. Ούτε ότι το παιδί πρέπει να επιστρέψει σε ένα σχολείο κιμωλίας, αποστήθισης και αντιγραφής.
Σημαίνει κάτι πολύ πιο απλό: δεν χρειάζεται να ψηφιοποιούμε μια δραστηριότητα μόνο και μόνο επειδή μπορούμε να την ψηφιοποιήσουμε. Αν ο μαθητής μπορεί να γράψει πέντε σειρές στο τετράδιό του, γιατί πρέπει κάθε φορά να συμπληρώνει ένα ηλεκτρονικό πλαίσιο; Αν μπορεί να κρατήσει μόνος του σημειώσεις, γιατί πρέπει να πάρει έτοιμη την παρουσίαση; Αν μπορεί να κατασκευάσει μια απάντηση, γιατί να επιλέγει διαρκώς Α, Β, Γ ή Δ; Αν μπορεί να γράψει μια παράγραφο, γιατί να περιοριστεί στο σύρσιμο μιας λέξης στη σωστή θέση;
Το εκπαιδευτικό παιχνίδι έχει αξία. Το ψηφιακό κουίζ έχει αξία. Το βίντεο έχει αξία. Η τεχνολογία μπορεί να ανοίξει παράθυρα που πριν από λίγα χρόνια ούτε φανταζόμασταν. Αλλά δεν μπορεί κάθε μάθημα να γίνει παιχνίδι και κάθε πνευματική προσπάθεια ένα κλικ.
Γιατί η μάθηση χρειάζεται και προσπάθεια. Χρειάζεται διάρκεια. Χρειάζεται τη στιγμή που ο μαθητής θα σκύψει πάνω από το χαρτί, θα σκεφτεί τι θέλει να πει, θα σβήσει μια λέξη, θα την ξαναγράψει, θα οργανώσει μια πρόταση, θα κάνει λάθος και θα το διορθώσει.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση της Σουηδίας. Η σουηδική κυβέρνηση έχει ενισχύσει την επιστροφή στα έντυπα σχολικά βιβλία, έχει θέσει ως στόχο περισσότερο χρόνο ανάγνωσης και λιγότερο χρόνο μπροστά σε οθόνες και τονίζει ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες τις βασικές δεξιότητες της ανάγνωσης, της γραφής και της αριθμητικής. Δεν «κατήργησε» την τεχνολογία· έκανε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: έβαλε φρένο στην ιδέα ότι περισσότερο ψηφιακό σημαίνει αυτομάτως καλύτερη εκπαίδευση.
Ίσως λοιπόν ήρθε η ώρα να κάνουμε κι εμείς κάτι που, εκ πρώτης όψεως, μοιάζει παράδοξο.
Να προχωρήσουμε μπροστά κάνοντας μερικά βήματα πίσω!
Να ξαναβάλουμε το τετράδιο στο κέντρο του θρανίου και της εκπαίδευσης. Να αντιγράφουν όταν η αντιγραφή έχει νόημα. Να κρατούν σημειώσεις. Να κάνουν σχεδιάγραμμα. Να γράφουν περίληψη. Να λύνουν ασκήσεις πάνω στο χαρτί. Να σβήνουν. Να διορθώνουν. Να βλέπουν τη σκέψη τους να παίρνει σχήμα μπροστά τους.
Γιατί το μεγάλο στοίχημα του σχολείου του 21ου αιώνα δεν είναι να αποδείξει ότι είναι τόσο ψηφιακό όσο ο κόσμος έξω από αυτό. Ο ψηφιακός κόσμος υπάρχει ήδη παντού και τα παιδιά ζουν μέσα του. Το σχολείο χρειάζεται να τους προσφέρει και κάτι που αρχίζει να σπανίζει έξω από αυτό: χαρτί, μολύβι, χρόνο, συγκέντρωση, αργή σκέψη, υπομονή, γραφή.
Μερικές φορές η πρόοδος δεν βρίσκεται στο επόμενο καινούργιο εργαλείο.
Βρίσκεται σε κάτι πολύ παλιό που βιαστήκαμε να εγκαταλείψουμε.
Εμπρός λοιπόν. Πίσω στα τετράδια!
*Τους όρους digital natives και digital immigrants τους εισήγαγε ο Αμερικανός συγγραφέας και ερευνητής της εκπαίδευσης Marc Prensky, σε άρθρο του το 2001. Ως digital natives –«ψηφιακούς γηγενείς»– περιέγραψε όσους μεγάλωσαν μέσα στον ψηφιακό κόσμο, ενώ ως digital immigrants –«ψηφιακούς μετανάστες»– εκείνους που γεννήθηκαν πριν από τη γενικευμένη εξάπλωση των ψηφιακών τεχνολογιών και χρειάστηκε αργότερα να τις μάθουν και να προσαρμοστούν σε αυτές.
