Μπορεί ένας φοιτητής Φιλολογίας να διαβάζει ένα λογοτεχνικό κείμενο χωρίς να μπορεί πραγματικά να το κατανοήσει; Μπορεί ένας πτυχιούχος πανεπιστημίου να γνωρίζει χιλιάδες πληροφορίες, αλλά να αδυνατεί να ερμηνεύσει ένα σύνθετο κείμενο ή να συνδέσει τις ιδέες που περιέχει;
Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό. Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι έρευνες που καταγράφουν ένα φαινόμενο το οποίο αρκετοί παιδαγωγοί αποκαλούν «νέα εγγράμματη αγραμματοσύνη» ή λειτουργική αναγνωστική ανεπάρκεια. Πρόκειται για ανθρώπους που γνωρίζουν να διαβάζουν, έχουν ολοκληρώσει πολυετείς σπουδές και διαθέτουν τυπικά υψηλό μορφωτικό επίπεδο, αλλά δυσκολεύονται να κατανοήσουν σε βάθος απαιτητικά κείμενα, να εντοπίσουν τις λογικές σχέσεις, να εξαγάγουν συμπεράσματα ή να αξιολογήσουν κριτικά όσα διαβάζουν.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα που δημοσιοποίησε ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος στο ενημερωτικό του δελτίο, σύμφωνα με το οποίο ερευνητές έδωσαν σε 85 προπτυχιακούς φοιτητές Αγγλικής Φιλολογίας τις πρώτες επτά παραγράφους του μυθιστορήματος «Ο Ζοφερός Οίκος» του Τσαρλς Ντίκενς.
Μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό των συμμετεχόντων κατάφερε να κατανοήσει πλήρως το κείμενο και να απαντήσει σωστά στις ερωτήσεις που ακολούθησαν. Ανεξάρτητα από τα επιμέρους στοιχεία της συγκεκριμένης έρευνας, το παράδειγμα αποτυπώνει μια τάση που καταγράφεται διεθνώς: η αποκωδικοποίηση των λέξεων δεν συνεπάγεται πλέον και ουσιαστική κατανόηση του νοήματος.
Από την «εκπαίδευση της αμάθειας» στη νέα αναγνωστική κρίση
Στην Ελλάδα, η συζήτηση αυτή δεν είναι καινούργια. Εδώ και πολλά χρόνια χρησιμοποιήθηκε ο όρος «εκπαίδευση της αμάθειας» για να περιγράψει μια βαθύτερη κρίση του σχολείου: την παραγωγή αποφοίτων που διαθέτουν τίτλους σπουδών αλλά όχι πάντα ουσιαστική γνώση, κριτική σκέψη και πνευματική αυτονομία.
Για το ζήτημα αυτό έχουν παρέμβει επανειλημμένα πολλοί πανεπιστημιακοί, ερευνητές και εκπαιδευτικοί, οι οποίοι έχουν αναδείξει μέσα από τα κείμενα και τις αναλύσεις τους τον κίνδυνο μιας εκπαίδευσης που μετατρέπεται σταδιακά σε μηχανισμό πιστοποίησης γνώσεων αντί σε χώρο ουσιαστικής καλλιέργειας της σκέψης.
Η σημερινή έννοια της νέας εγγράμματης αγραμματοσύνης μοιάζει να αποτελεί τη σύγχρονη εκδοχή εκείνης της παλαιότερης ανησυχίας.
Όταν διαβάζουμε χωρίς να κατανοούμε
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τη λογοτεχνία. Ένας πολίτης που δυσκολεύεται να κατανοήσει ένα σύνθετο δημοσιογραφικό άρθρο, μια επιστημονική μελέτη, ένα νομικό κείμενο ή ακόμη και μια δημόσια ανακοίνωση, είναι περισσότερο ευάλωτος στην παραπληροφόρηση, στις απλουστεύσεις και στη χειραγώγηση.
Η βαθιά ανάγνωση απαιτεί χρόνο, συγκέντρωση και διανοητική προσπάθεια. Αντίθετα, η ψηφιακή καθημερινότητα ευνοεί την αποσπασματική πρόσληψη της πληροφορίας. Εικόνες, σύντομα βίντεο, αναρτήσεις λίγων γραμμών και τίτλοι που καταναλώνονται σε δευτερόλεπτα διαμορφώνουν έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης, όπου η ταχύτητα υπερισχύει της κατανόησης.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί εκπαιδευτικοί διαπιστώνουν πως ακόμη και άριστοι μαθητές δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν ένα μεγάλο κείμενο, να εντοπίσουν το βασικό επιχείρημα ή να συνδέσουν διαφορετικές παραγράφους μεταξύ τους. Η δυσκολία αυτή εμφανίζεται ολοένα συχνότερα και στις πανεπιστημιακές αίθουσες.
Το σχολείο μπροστά σε μια νέα πρόκληση
Το ζήτημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με περισσότερες εξετάσεις ή με μεγαλύτερο όγκο ύλης. Αντίθετα, απαιτεί επαναφορά της ανάγνωσης στο κέντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Οι μαθητές χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να διαβάσουν ολοκληρωμένα βιβλία, να συζητήσουν πάνω σε σύνθετα κείμενα, να μάθουν να επιχειρηματολογούν, να αμφισβητούν, να συγκρίνουν πηγές και να εξάγουν συμπεράσματα. Η καλλιέργεια της αναγνωστικής κατανόησης δεν αποτελεί απλώς μια γλωσσική δεξιότητα· είναι προϋπόθεση της δημοκρατικής συμμετοχής, της επιστημονικής σκέψης και της ενεργού πολιτειότητας.
Η μεγάλη πρόκληση της εποχής
Η νέα εγγράμματη αγραμματοσύνη ίσως αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες εκπαιδευτικές προκλήσεις του 21ου αιώνα. Δεν αφορά όσους δεν έμαθαν να διαβάζουν, αλλά όσους έμαθαν να διαβάζουν χωρίς να κατανοούν σε βάθος. Δεν αφορά την έλλειψη πληροφοριών, αλλά την αδυναμία μετατροπής της πληροφορίας σε γνώση.
Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα χιλιάδες λέξεις, το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι να διαβάζουμε περισσότερο. Είναι να μπορούμε να καταλαβαίνουμε πραγματικά αυτό που διαβάζουμε. Αν το σχολείο χάσει αυτή την αποστολή, τότε ο κίνδυνος δεν θα είναι απλώς η υποχώρηση των επιδόσεων. Θα είναι η διαμόρφωση μιας κοινωνίας ολοένα πιο μορφωμένης στα χαρτιά και ολοένα πιο φτωχής στην κατανόηση, στην κρίση και στη σκέψη.
