Το Rosalyn Yalow Charter School —που φέρει το όνομα της Rosalyn Yalow, Νομπελίστριας φυσικού με καταγωγή από το ίδιο το Μπρονξ— ένα σχολείο με συντριπτική παρουσία μαθητών και μαθητριών από οικονομικά ευάλωτα περιβάλλοντα και σημαντικό ποσοστό μαθητών χωρίς σταθερή στέγη, κατέκτησε το πρωτάθλημα σχολικού σκακιού της Νέας Υόρκης στην κατηγορία των αρχαρίων.
Και ταυτόχρονα την πρόκρισή του στην τελική φάση του εθνικού σχολικού πρωταθλήματος των ΗΠΑ . Το κρίσιμο, όμως, δεν είναι η ίδια η νίκη, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτή προέκυψε. Το σκάκι δεν είναι εκεί μια δευτερεύουσα δραστηριότητα. Δεν αφορά δηλαδή μόνο τους ενδιαφερόμενους.
Είναι οργανικά ενταγμένο στην καθημερινότητα του σχολείου, με σταθερότητα, καθοδήγηση και σαφείς στόχους.
Πρόκειται για μια συνειδητή επιλογή της διεύθυνσης και των εκπαιδευτικών: να δοθεί στα παιδιά ένα απαιτητικό γνωστικό πεδίο, όχι ως προνόμιο των μαθητών από πιο ευνοημένα περιβάλλοντα, αλλά ως δικαίωμα όλων.
Η εικόνα αυτή δεν είναι μεμονωμένη στη Νέα Υόρκη.
Το δημόσιο σχολείο I.S. 318, στη συνοικία Williamsburg του Μπρούκλιν, σε μια περιοχή με σημαντική παρουσία οικογενειών χαμηλού εισοδήματος και πολυπολιτισμικό μαθητικό πληθυσμό, αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Από το 2003 έως το 2024 κατακτά εθνικούς τίτλους στα σχολικά πρωταθλήματα σκακιού των ΗΠΑ σχεδόν κάθε χρονιά, συχνά σε περισσότερες από μια κατηγορίες.
Δεν πρόκειται για μια επιτυχία που εξηγείται με όρους ταλέντου ή συγκυρίας, αλλά για μια σταθερή εκπαιδευτική πρακτική που αναπαράγει επιτυχία, χρόνο με τον χρόνο. Αντίστοιχα, ήδη από το 1991, στο Χάρλεμ, μαθητές από διαφορετικά σχολεία της περιοχής, υπό την καθοδήγηση του Maurice Ashley, του πρώτου Αφροαμερικανού γκραν μετρ, που ανέπτυξε σκακιστικά προγράμματα σε σχολεία της περιοχής, κατέκτησαν την πρώτη θέση σε εθνικό σχολικό πρωτάθλημα των ΗΠΑ.
Και τότε, όπως και σήμερα, το ζητούμενο δεν ήταν να ξεχωρίσουν λίγοι, αλλά να δοθούν σε όλες και όλους οι όροι και οι συνθήκες για ουσιαστική πρόοδο και διάκριση. Το σκάκι δεν εντάχθηκε στα σχολεία αυτά ως αποτέλεσμα κάποιας κεντρικής εκπαιδευτικής πολιτικής ή κάποιου οργανωμένου εθνικού σχεδιασμού στις ΗΠΑ. Ξεκίνησε από πρωτοβουλίες εκπαιδευτικών, στηρίχθηκε όπου βρέθηκαν διαθέσιμοι πόροι και απέδωσε επειδή υπήρξαν προσδοκίες και συνέχεια. Η επιτυχία του δεν επιβεβαιώνει το εκπαιδευτικό σύστημα των ΗΠΑ, αλλά αναδεικνύει τι λείπει από αυτό.
Γιατί τα παραδείγματα αυτά δεν δείχνουν απλώς ότι «το σκάκι βοηθά».
Δείχνουν κάτι πιο απαιτητικό: ότι όταν η εκπαίδευση θέτει υψηλές προσδοκίες και ταυτόχρονα οργανώνει τις προϋποθέσεις για να ανταποκριθούν όλοι οι μαθητές, τα αποτελέσματα είναι σαφή και επαναλαμβάνονται, ακόμη και σε περιβάλλοντα έντονων κοινωνικών ανισοτήτων. Και εδώ προκύπτει το βασικό ερώτημα: γιατί τέτοιες πρακτικές να μην αποτελούν συστηματικό μέρος κάθε εκπαιδευτικού σχεδιασμού;
Γιατί να παραμένουν αποσπασματικές και να μην μετατρέπονται σε σταθερές επιλογές;
Η απάντηση δεν είναι τεχνική αλλά πολιτική. Όταν το σχολείο λειτουργεί με περιορισμένους στόχους και χαμηλές προσδοκίες, παρεμβάσεις που απαιτούν συνέχεια, ουσιαστική στήριξη και πίστη στις δυνατότητες όλων των μαθητών μένουν στο περιθώριο.
Όταν όμως το σχολείο αντιμετωπίζεται ως χώρος γνώσης και πραγματικής στήριξης των μαθητών, τότε αυτές οι παρεμβάσεις αποκτούν κεντρικό ρόλο. Το σκάκι, σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι ο σκοπός. Είναι ο καθρέφτης. Είναι ένα πεδίο όπου φαίνεται καθαρά ότι η κοινωνική προέλευση δεν αποτελεί πάντα φυσικό όριο της επίδοσης — σε αντίθεση με την ευρύτερη σχολική μάθηση, όπου, όπως έχει δείξει ο Pierre Bourdieu, το πολιτισμικό κεφάλαιο επηρεάζει καθοριστικά την πορεία των μαθητών. Το σκάκι δεν αναιρεί αυτή την πραγματικότητα. Δείχνει, όμως, ότι δεν είναι αμετάβλητη: όταν υπάρχουν δομή, συνέχεια και πίστη στις δυνατότητες όλων των μαθητών και μαθητριών, η αναπαραγωγή των ανισοτήτων δεν λειτουργεί πάντα με τον ίδιο τρόπο.
Γι’ αυτό και η συζήτηση που ανοίγει με αυτά τα παραδείγματα δεν μπορεί να περιορίζεται στο αν χωρά το σκάκι στο σχολείο.
Το ερώτημα είναι ευρύτερο: ποιες επιλογές καθορίζουν τι θεωρείται ουσιώδες μέσα στην εκπαίδευση και τι όχι.
Κάθε εκπαιδευτικό σύστημα, ανεξαρτήτως διακηρύξεων, αποτυπώνει στην πράξη τις προτεραιότητές του. Τα παιδιά από λιγότερο ευνοημένα κοινωνικά περιβάλλοντα δεν υστερούν στις μαθησιακές τους δυνατότητες, αλλά στο πολιτισμικό κεφάλαιο και στις ευκαιρίες που επιτρέπουν σε αυτές τις δυνατότητες να καλλιεργηθούν και να αναπτυχθούν. Και κάθε φορά που μια ομάδα μαθητών από το Μπρονξ ή το Χάρλεμ ανεβαίνει στο βάθρο των νικητών, αυτό που επιβεβαιώνεται δεν είναι μια εξαίρεση. Είναι μια δυνατότητα που παραμένει περιορισμένη, όχι τυχαία, τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ελλάδα.
Το ζήτημα δεν είναι αν μπορούμε να έχουμε και άλλα αντίστοιχα αποτελέσματα.
Το ερώτημα είναι αν θα τα διεκδικήσουμε.
* Ο Χρήστος Πιλάλης είναι διεθνής εκπαιδευτής και διεθνής διαιτητής
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Τέλος τα παλιά διπλώματα: Τι αλλάζει για όλους τους οδηγούς
Διορισμοί εκπαιδευτικών 2026: Το ΦΕΚ με τα νέα πτυχία που «ξεκλειδώνουν» 10.000 μόνιμες θέσεις
