Η εικόνα για τη χρηματοδότηση της δημόσιας εκπαίδευσης δεν δείχνει μεμονωμένα προβλήματα. Αναδεικνύει μια γενικευμένη έλλειψη πόρων που επηρεάζει άμεσα και αρνητικά τη λειτουργία των σχολείων και την καθημερινότητα μαθητών, εκπαιδευτικών και οικογενειών. Και, κυρίως, αποκαλύπτει κάτι πιο βαθύ: ότι αυτή η κατάσταση δεν είναι ατύχημα, αλλά αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών.
Η πανελλαδική έρευνα της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας (ΔΟΕ), που δημοσιοποιήθηκε μέσα στον Μάρτη, με απαντήσεις από 757 σχολικές μονάδες, δεν αφήνει κανένα περιθώριο ωραιοποίησης. Το 60,77% των εκπαιδευτικών και στελεχών δηλώνει ότι το πάγιο ποσό χρηματοδότησης δεν επαρκεί, ενώ το 63,01% ότι η συνολική κρατική χρηματοδότηση δεν καλύπτει τις ανάγκες των σχολείων. Δεν πρόκειται απλώς για πίεση ή δυσκολίες, αλλά για πραγματική μεγάλη έλλειψη χρηματοδότησης.
Και αυτό το έλλειμμα δεν καλύπτεται από το κράτος, αλλά από άλλους. Το 76,35% των σχολείων στρέφεται στους συλλόγους γονέων και το 60,37% σε δωρεές, ενώ καταγράφονται και περιπτώσεις όπου εκπαιδευτικοί καλύπτουν δαπάνες από την τσέπη τους. Το δημόσιο σχολείο, δηλαδή, λειτουργεί όλο και περισσότερο με όρους συνεισφοράς και στήριξης από την κοινωνία.
Αυτό το φαινόμενο όμως έχει όνομα: μετακύλιση του κόστους λειτουργίας του δημόσιου σχολείου από το κράτος στις πλάτες των γονέων και των εκπαιδευτικών.
Και έχει και συνέπειες: ανισότητες ανάμεσα σε σχολεία και μαθητές, με διαφορετικές δυνατότητες πρόσβασης σε βασικά υλικά, υποδομές και παιδαγωγικά μέσα και, τελικά, σε ουσιαστικές μορφωτικές δυνατότητες.
Όπως έχει δείξει ο Bourdieu, όταν το σχολείο δεν αντισταθμίζει τις ανισότητες με τις οποίες ξεκινούν οι μαθητές και οι μαθήτριες, καταλήγει να τις αναπαράγει. Όμως, όπως επισημαίνει ο Young, μπορεί και να τις μειώσει, μόνο εφόσον εξασφαλίζει σε όλους τους μαθητές πρόσβαση σε οργανωμένη και ουσιαστική γνώση, σε αυτό που η παιδαγωγική ονομάζει «ισχυρή γνώση». Όταν αυτή η πρόσβαση δεν διασφαλίζεται, το σχολείο δεν λειτουργεί ως μηχανισμός ισότητας, αλλά ως μηχανισμός αναπαραγωγής των ανισοτήτων.
Όταν ένα σχολείο εξαρτάται από το αν οι γονείς μπορούν να βάλουν χρήματα, τότε δεν μιλάμε πια για ενιαίο δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης. Μιλάμε για ένα σύστημα όπου οι δυνατότητες των μαθητών και μαθητριών εξαρτώνται, σε καθοριστικό βαθμό, από το πορτοφόλι της οικογένειας. Μεταφράζονται σε διαφορετικές εκπαιδευτικές εμπειρίες: άλλα σχολεία με επαρκή υλικά και υποστήριξη και άλλα που αγωνίζονται να καλύψουν τα βασικά. Έτσι, το δημόσιο σχολείο απομακρύνεται από τον θεμελιώδη του ρόλο: να εγγυάται ίσες μορφωτικές δυνατότητες για όλα τα παιδιά.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο εμφανές όταν δούμε την καθημερινότητα των σχολείων. Η έρευνα καταγράφει καθυστερήσεις σε επισκευές, ελλείψεις σε βασικά υλικά, περικοπές σε αναλώσιμα και περιπτώσεις όπου ακόμη και παιδαγωγικά μέσα χαρακτηρίζονται «πολυτέλεια».
Όταν ακόμη και βασικά παιδαγωγικά μέσα αντιμετωπίζονται ως «πολυτέλεια», η εκπαιδευτική διαδικασία υποβαθμίζεται. Η διδασκαλία περιορίζεται στα απολύτως στοιχειώδη, η διαφοροποίηση της μάθησης γίνεται δυσκολότερη και οι δυνατότητες ουσιαστικής συμμετοχής των μαθητών και μαθητριών περιορίζονται. Το σχολείο δεν φτωχαίνει μόνο υλικά αλλά και παιδαγωγικά.
Και δεν είναι μόνο αυτό. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν έχουν πραγματοποιηθεί βασικοί έλεγχοι ασφάλειας, ενώ καταγράφονται ελλείψεις σε τεχνικό προσωπικό. Όταν το σχολείο δεν μπορεί να εξασφαλίσει ούτε τα αυτονόητα, το πρόβλημα παύει να είναι εκπαιδευτικό. Γίνεται κοινωνικό και πολιτικό.
Το πιο αποκαλυπτικό εύρημα είναι ίσως το πιο καθοριστικό: το 95,11% των ερωτηθέντων ζητά άμεση και σημαντική αύξηση της κρατικής χρηματοδότησης. Σπάνια συναντά κανείς τέτοια καθολική συμφωνία σε μια έρευνα. Και όμως, αυτή η ξεκάθαρη φωνή δεν φαίνεται να βρίσκει ανταπόκριση.
Αντίθετα, οι πολιτικές επιλογές που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Με τον Νόμο 5056/2023, η διαχείριση των σχολικών πόρων μεταφέρθηκε από τις σχολικές επιτροπές στις οικονομικές και διοικητικές υπηρεσίες των Δήμων. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ακόμη και για απλές ανάγκες τα σχολεία εξαρτώνται από πιο σύνθετες και χρονοβόρες διαδικασίες.
Η έρευνα της ΔΟΕ καταγράφει την επίπτωση αυτής της αλλαγής: επιδείνωση στη χρηματοδότηση, στην κάλυψη αναγκών και στην ταχύτητα ανταπόκρισης. Όταν αφαιρείς ευελιξία χωρίς να προσθέτεις πόρους, το αποτέλεσμα δεν είναι η καλύτερη διαχείριση, αλλά δυσλειτουργία.
Σε αυτές τις συνθήκες, ο/η εκπαιδευτικός καλείται να καλύψει κενά που δεν είναι παιδαγωγικά αλλά θεσμικά: να υποκαταστήσει ελλείψεις σε πόρους, υποδομές και υποστήριξη. Αυτό, όμως, δεν είναι βιώσιμο ούτε δίκαιο. Η παιδαγωγική ευθύνη δεν μπορεί να μετατρέπεται σε οικονομική ή διαχειριστική.
Το κρίσιμο, όμως, δεν είναι μόνο τι συμβαίνει στα σχολεία, αλλά τι επιλέγεται να συμβαίνει από την κυβέρνηση. Οι δημοσιονομικές προτεραιότητες δεν είναι ουδέτερες, αλλά αποτυπώνουν πολιτικές αποφάσεις. Και όταν η εκπαίδευση δεν χρηματοδοτείται επαρκώς, αυτό δεν είναι αναγκαστικό, αλλά είναι συνειδητή πολιτική επιλογή.
Η έρευνα της ΔΟΕ δεν περιγράφει απλώς μια πολύ δύσκολη κατάσταση που παγιώνεται σήμερα στη δημόσια εκπαίδευση: λιγότερο κράτος στη χρηματοδότηση, περισσότερη ευθύνη στην κοινωνία, αλλά ένα σχολείο που εξαναγκάζεται να λειτουργεί με όρους αυτοσχέδιας επιβίωσης.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν υπάρχουν τα στοιχεία για την υποχρηματοδότηση και τις συνέπειές της. Υπάρχουν και είναι σαφή. Το ερώτημα είναι αν θα συνεχίσει η κυβέρνηση να αντιμετωπίζει τη δημόσια εκπαίδευση ως κόστος που πρέπει να περιοριστεί ή ως θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα που το κράτος οφείλει να εγγυάται.
Και μέχρι σήμερα, η απάντηση που δίνεται από την κυβέρνηση στην πράξη είναι ξεκάθαρη: η υποχρηματοδότηση της δημόσιας εκπαίδευσης δεν είναι αδυναμία της, αλλά συνειδητή επιλογή της.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
ΣΟΚ στην Καλλιθέα: Καθηγήτρια Γυμνασίου συνελήφθη για διακίνηση ναρκωτικών σε μαθητές
Πίνακες εκπαιδευτικών ΑΣΕΠ: Το «στοίχημα» για τη Μεγάλη Εβδομάδα
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
