Ευρωπαϊκές πολιτικές για τη δια βίου μάθηση και κατάρτιση
Στο σύγχρονο περιβάλλον των ταχύτατων τεχνολογικών, κοινωνικών και εργασιακών μετασχηματισμών είναι επιτακτική η ανάγκη για συνεχή αναβάθμιση δεξιοτήτων (upskilling) και επανακατάρτιση (reskilling) του ανθρώπινου δυναμικού. Η δια βίου μάθηση αποτελεί βασικό πυλώνα και στρατηγική προτεραιότητα των ευρωπαϊκών πολιτικών με στόχο την ενίσχυση της απασχόλησης, την προώθηση της κοινωνικής ένταξης και συνοχής, καθώς επίσης ανάπτυξη και την κοινωνική πρόοδο των κρατών μελών.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat (2022) για τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), κατά μέσο όρο το 46,6% των ενηλίκων ηλικίας 25-64 ετών συμμετείχε τον τελευταίο χρόνο σε ένα τουλάχιστο πρόγραμμα δια βίου μάθησης (Σχήμα 1). Ο μέσος όρος είναι 46% για τους άνδρες και 47,2% για τις γυναίκες. Η Σουηδία, η οποία έχει μακρά παράδοση πολιτικών διά βίου μάθησης, εμφανίζει ποσοστά της τάξης του 74%. Ξεχωρίζει επίσης η Ολλανδία με ποσοστό ~65%. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Ουγγαρία, χώρα που εντάχθηκε πολύ αργότερα στην ΕΕ, η οποία εμφανίζεται τρίτη με ποσοστό (62,4%). Στον αντίποδα, η χώρα μας εμφανίζει το χαμηλότερο ποσοστό στην ΕΕ (16,5 %), με μικρές διαφορές μεταξύ ανδρών (15,7%) και γυναικών (17,6 %).
Σχήμα 1. Συμμετοχή ενηλίκων πολιτών σε εκπαίδευση και κατάρτιση (Eurostat, 2022)
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δίνει προτεραιότητα στη διά βίου μάθηση όπως αντανακλάται στο Σχέδιο Δράσης για τον Ευρωπαϊκό Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων (European Commission, 2021) που στοχεύει να διασφαλίσει ότι όλοι οι άνθρωποι θα έχουν ίσες ευκαιρίες πρόσβασης στην εργασία και ένταξης στη σύγχρονη κοινωνία. Σύμφωνα με αυτό, μέχρι το 2030 θα πρέπει τουλάχιστον το 60% όλων των ενηλίκων να συμμετέχει σε προγράμματα κατάρτισης κάθε χρόνο. Συνεπώς, η Ελλάδα είναι αντιμέτωπη με μία μεγάλη πρόκληση: να καλύψει ταχύτατα τη μεγάλη απόσταση ενός σημαντικού εθνικού στόχου που έχει άμεση σχέση με την ανάπτυξη της χώρας, την κοινωνική συνοχή και, πρωτίστως, με το μέλλον της νέας γενιάς.
Η επιτυχία των χωρών, όπως η Σουηδία, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη διαχρονική υιοθέτηση και συστηματική υποστήριξη πολιτικών που προωθούν ουσιαστικά τη δια-βίου μάθηση με δύο σημαντικούς κοινωνικούς στόχους: α) την κοινωνική ένταξη και την ενεργό συμμετοχή των πολιτών στην κοινωνία και β) την ανάπτυξη επαγγελματικών ικανοτήτων και την ενίσχυση της απασχόλησης. Η υλοποίηση των σχετικών δράσεων γίνεται αποκεντρωμένα και βασίζεται σε ευέλικτες αλλά αποτελεσματικές μορφές εκπαίδευσης, οι οποίες είναι φιλικές, ευέλικτες και προσβάσιμες σε όλους. Στην κατεύθυνση αυτή συμβάλουν αποτελεσματικά οι ποικίλες μορφές διαδικτυακής εκπαίδευσης/μάθησης που είναι σήμερα διαθέσιμες και έχουν καθιερωθεί σε πολλές χώρες του κόσμου: ασύγχρονη, σύγχρονη, μικτοί σχεδιασμοί, self-paced learning, MOOCs, micro-credentials κ.λπ.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση παρατηρείται αυξητική τάση συμμετοχής των πολιτών στη διαδικτυακή μάθηση (online learning), αξιοποιώντας, κυρίως, τις δυνατότητες των ασύγχρονων τεχνολογιών και μεθόδων (Eurostat, 2024). Όπως φαίνεται στο Σχήμα 2, το 33% των χρηστών του Διαδικτύου παρακολούθησε κάποιο οργανωμένο διαδικτυακό πρόγραμμα/σεμινάριο ή συμμετείχε σε αυτορρυθμιζόμενη ασύγχρονη μάθηση χρησιμοποιώντας αυτόνομα ψηφιακό εκπαιδευτικό υλικό που διατίθεται μέσω Διαδικτύου (π.χ. βίντεο, ηλεκτρονικά βιβλία, άρθρα κ.λπ.). Σε χώρες όπως η Ιρλανδία (61%), η Ολλανδία (59%) και η Φιλανδία (53%) καταγράφηκαν τα υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής σε ασύγχρονη διαδικτυακή μάθηση. Το παράδειγμα της Ιρλανδίας είναι χαρακτηριστικό, καθώς αναδεικνύει τις δυνατότητες της διαδικτυακής μάθησης ως εργαλείου επαγγελματικής ανάπτυξης (Central Statistics Office, 2025). Το 64% των πολιτών δήλωσε ότι επέλεξε διαδικτυακά εκπαιδευτικά προγράμματα, κυρίως, για επαγγελματικούς λόγους.
Σχήμα 2. Συμμετοχή ενηλίκων πολιτών σε διαδικτυακή μάθηση (Eurostat, 2024)
Στον αντίποδα, η χώρα μας καταγράφει ποσοστό 24% στοιχείο που, παρότι είναι χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, δείχνει ότι σημαντικό μέρος των χρηστών του Διαδικτύου έχει εξοικειωθεί με τη διαδικτυακή εκπαίδευση ως μέσο επαγγελματικής κατάρτισης και δια βίου μάθησης.
Πλαίσιο λειτουργίας της ασύγχρονης διαδικτυακής εκπαίδευσης
Η ασύγχρονη διαδικτυακή εκπαίδευση έχει μια ιστορία σχεδόν 30 χρόνων, η οποία ξεκινάει με την ανάπτυξη του Διαδικτύου και των εφαρμογών του. Σήμερα ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα σύνολο μεθόδων σχεδιασμού και παροχής εκπαιδευτικών προγραμμάτων που υλοποιούνται μέσω του Διαδικτύου, χωρίς να απαιτείται τυπική διδασκαλία μέσω τηλεδιάσκεψης. Ένα κατάλληλα σχεδιασμένο πρόγραμμα ασύγχρονης μάθησης δεν περιορίζεται στη διανομή εκπαιδευτικού υλικού προς τους εκπαιδευόμενους μέσω του Διαδικτύου. Είναι αποτέλεσμα ολοκληρωμένου σχεδιασμού της μάθησης που περιλαμβάνει (Τζιμογιάννης, 2017): α) τον προσδιορισμό συγκεκριμένων μαθησιακών στόχων, β) κατάλληλη παιδαγωγική φιλοσοφία, γ) τον σχεδιασμό-οργάνωση εξατομικευμένων και ευέλικτων τροχιών μάθησης, δ) κατάλληλες μαθησιακές δραστηριότητες που ανατίθενται στους εκπαιδευομένους και ε) τρόπους αξιολόγησης των μαθησιακών τους αποτελεσμάτων.
Οι διαθέσιμες πλατφόρμες ασύγχρονης μάθησης (π.χ. Moodle, Open eClass) υποστηρίζουν ένα οργανωμένο περιβάλλον μάθησης που παρέχει συνεχή υποστήριξη της μάθησης, όπως:
• Δόμηση του περιεχομένου σε μικρές ενότητες μάθησης, προσαρμοσμένες στις ανάγκες των ενηλίκων, ώστε να αποφεύγεται η υπερφόρτωσή τους.
• Πρόσβαση των εκπαιδευομένων σε κατάλληλο ψηφιακό εκπαιδευτικό περιεχόμενο, το οποίο να ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένους μαθησιακούς στόχους.
• Ασύγχρονη επικοινωνία κάθε εκπαιδευομένου με τον εκπαιδευτή, καθώς και των εκπαιδευομένων μεταξύ τους.
• Ανάθεση δραστηριοτήτων και εργασιών που εκπονούν οι εκπαιδευόμενοι.
• Παρακολούθηση και αξιολόγηση της προόδου των εκπαιδευομένων σε σχέση με τα προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα.
• Εποπτεία της μαθησιακής πορείας μάθησης, μαθησιακή υποστήριξη και ανατροφοδότηση κάθε εκπαιδευόμενου.
• Αξιολόγηση των μαθησιακών επιτευγμάτων των εκπαιδευομένων.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι καλές πρακτικές ασύγχρονης διαδικτυακής εκπαίδευσης χρησιμοποιούνται συστηματικά τα τελευταία χρόνια σε πολλά πανεπιστήμια της χώρας, μέσω των κέντρων δια βίου μάθησης (ΚΕΔΙΒΙΜ) και σε συνεργασία με αναγνωρισμένους εκπαιδευτικούς και επιστημονικούς φορείς. Για παράδειγμα, το Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου προσφέρει ασύγχρονα προγράμματα επιμόρφωσης σε εκπαιδευτικούς από το 2011, τα αποτελέσματα των οποίων έχουν αξιολογηθεί πολύ θετικά από τους συμμετέχοντες.
Πλεονεκτήματα και οφέλη της ασύγχρονης μάθησης
Το πεδίο της ασύγχρονης εκπαίδευσης/μάθησης εξελίχθηκε δυναμικά μέσα από τη συστηματική εφαρμογή θεωρητικών μοντέλων και ‘’καλών πρακτικών’’ στην ανώτατη εκπαίδευση, στην επαγγελματική κατάρτιση και στη δια βίου μάθηση, καθώς και την αξιοποίηση των πορισμάτων της επιστημονικής έρευνας. Τα καθιερωμένα μοντέλα σχεδιασμού προγραμμάτων ασύγχρονης εκπαίδευσης και κατάρτισης θέτουν στο κέντρο κάθε εκπαιδευόμενο, ο οποίος δεν ακολουθεί μια μοναχική διαδρομή μάθησης.
Η πλούσια επιστημονική βιβλιογραφία στο πεδίο αναδεικνύει τα παιδαγωγικά και εκπαιδευτικά χαρακτηριστικά που ενσωματώνει η ασύγχρονη ηλεκτρονική μάθηση:
Ευελιξία: Η συμμετοχή στην ασύγχρονη μάθηση υλοποιείται ευέλικτα, σε χρόνο και χώρο που επιθυμεί κάθε εκπαιδευόμενος, ενώ παρέχονται δυνατότητες εξατομίκευσης του ρυθμού μάθησης.
Πρόσβαση: Η ασύγχρονη μάθηση επιτρέπει την πρόσβαση σε επαγγελματική κατάρτιση και δια-βίου εκπαίδευση σε ευρύτερες ομάδες του πληθυσμού (π.χ. άτομα με αναπηρία/κινητικά προβλήματα, πολίτες που ζουν σε νησιωτικές ή απομακρυσμένες περιοχές, εργαζόμενοι με ασταθή ωράρια, γονείς μικρών παιδιών κ.α.).
Κλίμακα: Τα προγράμματα ασύγχρονης ηλεκτρονικής μάθησης μπορούν να καλύψουν αποτελεσματικά μεγάλους αριθμούς συμμετεχόντων, διασφαλίζοντας την υψηλή ποιότητα εκπαίδευσης, ακόμη και πέρα από το εθνικό επίπεδο, εμπλέκοντας και ανθρώπους της διασποράς είτε ως εκπαιδευόμενους είτε ως σχεδιαστές/διδάσκοντες.
Ιστορικό: Τα ασύγχρονα διαδικτυακά περιβάλλοντα έχουν τη δυνατότητα να διατηρούν πλήρη καταγραφή του ιστορικού και της συμβολής κάθε συμμετέχοντα σε κάθε μαθησιακή δραστηριότητα ενός προγράμματος.
Ανάλυση εκπαιδευτικών δεδομένων: Η συλλογή και ανάλυση εκπαιδευτικών δεδομένων μέσα από την ψηφιακή εκπαιδευτική πλατφόρμα μπορεί να αξιοποιηθεί τόσο για την ανατροφοδότηση και τη μαθησιακή υποστήριξη των εκπαιδευομένων, όσο και για μελλοντικές βελτιώσεις των προσφερόμενων προγραμμάτων.
Επικαιροποίηση: Τα εργαλεία ασύγχρονης μάθησης επιτρέπουν εύκολα γρήγορους σχεδιασμούς και προσαρμογές εκπαιδευτικών προγραμμάτων με στόχο την τροποποίηση του περιεχομένου ή την ένταξη νέων αντικειμένων. Η δυνατότητα αυτή είναι πολύ σημαντική σε μεταβαλλόμενες συνθήκες (π.χ. ανάπτυξη δεξιοτήτων γραμματισμού στην Τεχνητή Νοημοσύνη).
Επιπρόσθετα, η ασύγχρονη εκπαίδευση/κατάρτιση ενισχύει την αυτονομία των εκπαιδευομένων και προσφέρει στους συμμετέχοντες δυνατότητες ανάπτυξης/ενίσχυσης κομβικών επαγγελματικών ικανοτήτων, όπως αναστοχασμού, αυτορρύθμισης, αλληλεπίδρασης με ομότιμους, ψηφιακού γραμματισμού κ.λπ.
Συμπεράσματα και προτάσεις
Σε ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος, η ασύγχρονη διαδικτυακή εκπαίδευση και κατάρτιση δεν είναι πολυτέλεια ούτε μία τεχνική λύση χαμηλού κόστους. Αποτελεί κοινωνική επένδυση, καθώς συνιστά τον βασικό πυλώνα υλοποίησης σύγχρονων πολιτικών για την παροχή υψηλής ποιότητας προγραμμάτων δια βίου μάθησης και επαγγελματικής ανάπτυξης. Τα παραδείγματα άλλων ευρωπαϊκών χωρών με υψηλά ποσοστά συμμετοχής ενηλίκων στη δια βίου μάθηση (Σουηδία, Φινλανδία, Ιρλανδία, Ολλανδία κ.α.) δείχνουν ότι η επιτυχία δεν έγκειται στην τεχνολογική υποδομή αλλά στη στρατηγική ενσωμάτωση, στην παιδαγωγική ποιότητα και στη σύνδεση με ευρύτερους κοινωνικούς και αναπτυξιακούς στόχους των χωρών αυτών.
Με βάση τις επιτυχημένες πρακτικές στον ευρωπαϊκό χώρο, οι εθνικές πολιτικές για την επίτευξη των στόχων της ΕΕ σχετικά με τη δια βίου μάθηση θα πρέπει να εστιάζουν στα εξής:
- Θεσμική ενσωμάτωση της ασύγχρονης εκπαίδευσης/κατάρτισης στα εθνικά συστήματα δια βίου μάθησης, με σαφή πλαίσια ποιότητας και πιστοποίησης.
- Σύνδεση των προγραμμάτων ασύγχρονης κατάρτισης με στρατηγικές ανάπτυξης και απασχόλησης του ανθρώπινου δυναμικού.
- Επένδυση στους ανθρώπινους πόρους και αξιοποίηση των οργανισμών με εμπειρία στον σχεδιασμό και στην υλοποίηση προγραμμάτων ασύγχρονης δια βίου μάθησης και κατάρτισης.
- Συνεργασία πανεπιστημίων, αγοράς εργασίας και άλλων φορέων για την παροχή υψηλού επιπέδου ασύγχρονης εκπαίδευσης.
- Σχεδιασμό προγραμμάτων ασύγχρονης δια βίου μάθησης ενηλίκων, με έμφαση στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας.
- Συστηματική παρακολούθηση, έρευνα και αξιολόγηση δεδομένων που αφορούν πολιτικές και αποτελέσματα της ασύγχρονης κατάρτισης στην πράξη.
Η αξιοποίηση ασύγχρονων μεθόδων επαγγελματικής κατάρτισης, στη βάση ενός συνεκτικού εθνικού σχεδίου, μπορεί να συμβάλει ώστε η χώρα μας: α) να επιτύχει τους στόχους του Σχεδίου Δράσης για τον Ευρωπαϊκό Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων και β) να αναπτύξει μία εθνική υποδομή προστιθέμενης αξίας με τη συνεργασία δημόσιων και ιδιωτικών φορέων, η οποία θα αποτελέσει τον καταλύτη για τη βιώσιμη ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και ευημερία. Είναι μία στρατηγική επιλογή που κοιτάζει στο μέλλον, ώστε η δια βίου μάθηση να μετατραπεί από προνόμιο λίγων σε δικαίωμα όλων των πολιτών, διασφαλίζοντας ότι κανένας δεν θα μείνει πίσω στις καταιγιστικές αλλαγές του 21ου αιώνα.
Αναφορές
Central Statistics Office (2024).Online Learning. Ireland. https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-isshdcb/householddigitalconsumerbehaviour2024/onlinelearning
Eurostat (2025). More internet users turn to online learning in 2024. https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20250124-1
Eurostat (2022). Adult learning statistics. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Adult_learning_statistics
European Commission (2021). European Pillar of Social Rights Action Plan. https://employment-social-affairs.ec.europa.eu/policies-and-activities/european-pillar-social-rights-building-fairer-and-more-inclusive-european-union/european-pillar-social-rights-action-plan_en
Τζιμογιάννης, Α. (2017). Ηλεκτρονική Μάθηση: Θεωρητικές προσεγγίσεις και εκπαιδευτικοί σχεδιασμοί. Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική.
*Ο Αθανάσιος Τζιμογιάννης είναι καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, όπου υπηρετεί από το 2004. Είναι Πρόεδρος του Τμήματος και Διευθυντής του Εργαστηρίου «Πολιτικών Εκπαίδευσης, Ηλεκτρονικής Μάθησης, Διάχυσης Γνώσης και Καινοτομίας» ενώ διετέλεσε διευθυντής του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών «Εκπαιδευτικά Προγράμματα και Υλικό» του Τμήματος Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής (2008-2014). Είναι συντονιστής της Ερευνητικής Ομάδας Ηλεκτρονικής Μάθησης (https://elereg.korinthos.uop.gr), η οποία ασχολείται με την κριτική διερεύνηση και μελέτη προβλημάτων και πολιτικών ένταξης των ΤΠΕ στην εκπαίδευση, με έμφαση στον σχεδιασμό προγραμμάτων ηλεκτρονικής μάθησης για τη σχολική εκπαίδευση, την ανώτατη εκπαίδευση, την επαγγελματική ανάπτυξη εκπαιδευτικών και τη δια-βίου μάθηση. Οι παραπάνω γνωστικές περιοχές πραγματεύονται και μελετώνται ερευνητικά υιοθετώντας μια ολιστική προσέγγιση, τόσο στο επίπεδο του σχεδιασμού πολιτικών όσο και σε αυτό της εφαρμογής στην εκπαιδευτική πρακτική. Είναι μέλος του Δ.Σ. (αντιπρόεδρος) της Ελληνικής Επιστημονικής Ένωσης Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνιών στην Εκπαίδευση (ΕΤΠΕ).
