Σύμφωνα με τις αρχές της Αειφόρου Ανάπτυξης (ΑΑ), ως περιβάλλον ορίζεται ο χώρος όπου εκδηλώνεται ζωή, δράση και ανάπτυξη, ενώ συχνά αξιοποιείται από τον άνθρωπο και πρέπει να προσεγγίζεται ολιστικά, λαμβάνοντας υπόψη τους περιβαλλοντικούς, κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες που το διαμορφώνουν.
Η εκπαίδευση, μέσα από τη σύνδεσή της με την κοινωνία, οφείλει να καλλιεργεί στους μαθητές κριτική σκέψη, περιβαλλοντική ευαισθησία και αξίες όπως η ισότητα, η αλληλεγγύη και ο σεβασμός στη διαφορετικότητα. Σε αυτή τη διαδικασία, καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν τα σχολικά εγχειρίδια. Ωστόσο, πέρα από τον παιδαγωγικό και γνωστικό τους χαρακτήρα, αποτελούν ισχυρούς φορείς ιδεολογίας. Δεν περιορίζονται στη μετάδοση γνώσεων, αλλά συμβάλλουν στη διαμόρφωση στάσεων, αξιών και αντιλήψεων, προβάλλοντας συγκεκριμένα ιδεώδη και προτεραιότητες της εκάστοτε κοινωνίας. Η ιδεολογική τους φόρτιση μπορεί να ευθυγραμμίζεται -ή όχι- με τις αρχές της Αειφορίας, αλλά συχνά τις υπονομεύει, καθώς αναπαράγει στερεότυπα, ιεραρχίες και μορφές ανισότητας.
Αειφόρος Ανάπτυξη
Σύμφωνα με το άρθρο 2 παρ.1 του Ν. 1650/1986, «ως περιβάλλον νοείται το σύνολο των φυσικών και των ανθρωπογενών παραγόντων και των στοιχείων που βρίσκονται σε αλληλεπίδραση και επηρεάζουν την οικολογική ισορροπία, την ποιότητα της ζωής, την υγεία των κατοίκων, την ιστορική και την πολιτιστική παράδοση και τις αισθητικές αξίες». Το περιβάλλον διακρίνεται σε φυσικό και ανθρωπογενές. Το φυσικό περιβάλλον περιλαμβάνει την αβιοτική συνιστώσα (λιθόσφαιρα, υδρόσφαιρα, ατμόσφαιρα) και τη βιοτική συνιστώσα (ζωντανούς οργανισμούς που αλληλοεπιδρούν) (Αριανούτσου, 1999). Το νερό, το έδαφος, ο αέρας και η ζωή που φιλοξενούν συνθέτουν ένα δυναμικό σύστημα αλληλεπιδράσεων. Ο άνθρωπος, ως μέρος της βιοτικής συνιστώσας, εξαρτάται από το φυσικό περιβάλλον αλλά ταυτόχρονα το τροποποιεί, εκμεταλλευόμενος τις ευκαιρίες που του προσφέρει. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η αστικοποίηση, οι αλλαγές στη χρήση γης, η οικονομική ανάπτυξη και η τεχνολογική εξέλιξη, μεταμορφώνουν τμήματα του φυσικού περιβάλλοντος σε ανθρωπογενή, όπως πόλεις και οικισμούς (Σμπόνιας, 1999).
Η έννοια του περιβάλλοντος είναι πολυδιάστατη. Μπορεί να προσεγγιστεί ως κοινωνικό, αστικό, οικονομικό, πολιτικό ή πολιτισμικό σύστημα, ως χώρος διαβίωσης, σύστημα σχέσεων ή πεδίο δημιουργίας και δράσης (Φλογαΐτη, 2008α). Μια ολιστική προσέγγιση το θεωρεί ολότητα φυσικών, κοινωνικών και πολιτισμικών στοιχείων που αλληλοεπηρεάζονται, επηρεάζοντας τον άνθρωπο και όλους τους ζωντανούς οργανισμούς (Αθανασάκης, Κουσουρής, & Κονταράτος, 1998).
Ωστόσο, η διατήρηση του περιβάλλοντος συνδέεται στενά με κοινωνική ευημερία. Δύο από τα έξι δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας, γεγονός που επιδεινώνει τα περιβαλλοντικά προβλήματα, ενώ η ανισότητα στις ανεπτυγμένες χώρες δημιουργεί περαιτέρω κοινωνικά, οικονομικά και οικολογικά ζητήματα. Η Αειφόρος Ανάπτυξη (ΑΑ) προωθεί ολιστική ανάπτυξη, βελτιώνοντας την υγεία, την παιδεία, την απασχόληση, την ασφάλεια, τον πολιτισμό, την αισθητική και την αλληλεγγύη, εξασφαλίζοντας παράλληλα σεβασμό προς το περιβάλλον (Κούσουλας, 2008). Στην Έκθεση Brundtland (1987), η ΑΑ ορίζεται ως ανάπτυξη που καλύπτει τις ανάγκες του παρόντος χωρίς να υπονομεύει τις ανάγκες των μελλοντικών γενεών και λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες των αδικημένων και των υποανάπτυκτων χωρών, συνδέοντάς τες με τη φέρουσα ικανότητα της γης (Κεφαλογιάννη, 2015).
Οι τρεις βασικές διαστάσεις της Αειφόρου Ανάπτυξης
Στην Αειφόρο Ανάπτυξη περιλαμβάνονται τρεις ισότιμες διαστάσεις: η περιβαλλοντική, η οικονομική και η κοινωνική, οι οποίες αλληλοσυμπληρώνονται για την επίτευξη της αειφορίας (Δημαδάμα, 2008· Φλογαΐτη, 2011· WCED, 1987).
Η περιβαλλοντική διάσταση στοχεύει στην προστασία των οικοσυστημάτων και της βιοποικιλότητας, στη μείωση της ρύπανσης, στην ορθολογική χρήση φυσικών πόρων και στην προώθηση αειφόρων τρόπων παραγωγής και κατανάλωσης. Περιλαμβάνει έννοιες όπως η ικανότητα προσαρμογής και αυτο-ανανέωσης, το φυσικό κεφάλαιο, η ορθή χρήση τεχνολογίας, ο καταναλωτισμός και η διαχείριση του πληθυσμού (Μουσιόπουλος, Ντζιαχρήστος, & Σλίνη, 2015· UNESCO, 2005).
Η οικονομική διάσταση μελετά την ανάπτυξη των παραγωγικών σχέσεων σε συνάρτηση με περιβαλλοντικές και κοινωνικές συνθήκες, θέτοντας το φυσικό περιβάλλον ως υπόβαθρο. Εστιάζει στην ορθολογική εκμετάλλευση των πόρων, στην αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής υποβάθμισης μέσω κρατικής παρέμβασης και στην προώθηση βιώσιμης ανάπτυξης και μεγέθυνσης (Παπανδρέου & Σαρτζετάκης, 2002).
Η κοινωνική διάσταση, που αναδείχθηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’90, αφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα, την ειρήνη, την πολιτική έκφραση, την εκπαίδευση, την υγεία, την αντιμετώπιση της φτώχειας και τον υπερπληθυσμό. Προωθεί τις αρχές ισότητας, ισονομίας και δικαιοσύνης και εξετάζει τα κοινωνικά προβλήματα ως αποτέλεσμα των πολιτικών ισχυρών χωρών (Δημαδάμα, 2008· UNESCO, 2005).
Από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στην Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη
Η ανθρώπινη δραστηριότητα επηρεάζει σημαντικά τα οικοσυστήματα, συχνά διαταράσσοντας την ισορροπία τους. Για την αντιμετώπιση της οικολογικής κρίσης απαιτείται περιβαλλοντική συνείδηση, η οποία μπορεί να καλλιεργηθεί μέσω της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (ΠΕ) στη σχολική εκπαίδευση, προσεγγίζοντας το περιβάλλον ολιστικά μέσα από κοινωνικούς, γεωφυσικούς, πολιτιστικούς και οικονομικούς παράγοντες (Ο.ΕΠ.ΕΚ., 2008). Το 1972, στη Διάσκεψη της Στοκχόλμης, τονίστηκαν οι βιοφυσικές και κοινωνικές διαστάσεις του περιβάλλοντος. Στην Ελλάδα, η ΠΕ εισήχθη το 1990 σε Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, με στόχο την ευαισθητοποίηση των μαθητών και την ενεργή συμμετοχή τους σε προγράμματα προστασίας του περιβάλλοντος. Μέσω διαθεματικών και διεπιστημονικών προσεγγίσεων, η ΠΕ ενίσχυσε την κατανόηση, την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα και τη χρήση νέων τεχνολογιών, ενώ προώθησε συνεργασία, βιωματική μάθηση και κοινωνική αλληλεπίδραση (Φλογαΐτη, 2008α, 2008β).
Το 1987 η WCED επισήμανε την αλληλεξάρτηση των περιβαλλοντικών προβλημάτων και την ανάγκη βιώσιμης ανάπτυξης, ενώ το 1992 η Agenda 21 τόνισε τον ρόλο της εκπαίδευσης για την επίτευξη της Αειφόρου Ανάπτυξης. Από το 1997, η ΠΕ εξελίχθηκε σε Εκπαίδευση για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΕΑΑ), ενσωματώνοντας περιβαλλοντική προστασία, οικονομική ανάπτυξη και ηθικές αξίες, με στόχο τη διαμόρφωση υπεύθυνων πολιτών και βιώσιμου μέλλοντος (Κεφαλογιάννη, 2015). Η ΕΑΑ αντιμετωπίζει περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα ολιστικά, σε αντίθεση με την ΠΕ που περιοριζόταν σε μονοδιάστατη προσέγγιση των φυσικών επιστημών. Η σύγχρονη ελληνική νομοθεσία (Ν.4547/2018) καθιερώνει την ΕΑΑ σε Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, επιδιώκοντας τη διαμόρφωση αξιών, ψυχοκινητικών δεξιοτήτων και συνειδητής συμπεριφοράς απέναντι στο περιβάλλον, με διαθεματική και διεπιστημονική μελέτη (Ζαχαρίου, Καίλα, & Κατσίκης (2008).
Αειφόρο σχολείο
Η ΕΑΑ αποτελεί το βασικό ζητούμενο των προβληματισμών και των νέων δεδομένων της σύγχρονης κοινωνίας. Το περιβάλλον τίθεται σε ευρύτερο πλαίσιο και συνεξετάζεται η αλληλοσύνδεσή του με τις κοινωνικές, πολιτιστικές, οικολογικές και οικονομικές συνιστώσες. Η ΕΑΑ αποτελεί κοινωνική μάθηση και τα σχολεία που πρεσβεύουν τις αρχές της λειτουργούν ως φορείς αλλαγής. Ζητούμενο αυτού του σχολείου είναι ο απεγκλωβισμός του από τον εργαλειακό χαρακτήρα της εκπαίδευσης και η μεταπήδησή του σε μια απελευθερωτική εκπαίδευση, ικανή να διαμορφώνει ολοκληρωμένες προσωπικότητες. Στόχος του σχολείου αυτού είναι να προσφέρει σε όλους του μαθητές το δικαίωμα, μέσα από ελεύθερη και αυτόβουλη επαφή με τον χώρο, να αποφασίζουν για τις δικές του επιλογές (Ζαχαρίου κ. συν., 2008). Το Αειφόρο Σχολείο αναπτύσσει κατάλληλα μαθησιακά περιβάλλοντα που συνεισφέρουν στην διασφάλιση της ποιότητας ζωής, επιτυγχάνει υψηλά επίπεδα συμπεριφορών και προσβλέπει στην επίτευξη στόχων για βιώσιμη ανάπτυξη, εμπλοκή του στην κοινότητα, περιβαλλοντική ενημερότητα και προαγωγή ενεργών πολιτών. Αυτό το σχολείο θέτει στο επίκεντρό του τη δημοκρατική και πολιτική συνιστώσα ώστε οι αυριανοί πολίτες μέσα από μια κοινωνική και κριτική εκπαίδευση να μπορούν να προσεγγίζουν τα περιβαλλοντικά ζητήματα με συστημική, διαλεκτική και ανεξάρτητη σκέψη. Έτσι τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα θα αντιμετωπίζονται με βάση την κριτική αποτίμηση όλων των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών συνθηκών. Οι μαθητές μέσα από κριτική και διαλεκτική αντιμετώπιση των προβλημάτων θα αναλαμβάνουν ενεργό ρόλο και δρουν αυτόβουλα ώστε να επιφέρουν αλλαγές στον πολιτικό και κοινωνικό βίο (Ζαχαρίου κ. συν., 2008).
Ο ρόλος των σχολικών εγχειριδίων
Τα σχολικά εγχειρίδια έχουν καθοριστικό ρόλο στη διδασκαλία και μάθηση, επηρεάζοντας το περιεχόμενο γνώσεων, τις διδακτικές πρακτικές των εκπαιδευτικών και τις μαθησιακές δραστηριότητες (Ματσαγγούρας, 2006). Αποτελούν βασική πηγή έγκυρων πληροφοριών για τους δασκάλους, μειώνουν τον χρόνο προετοιμασίας και η παιδαγωγική χρήση τους συνδέεται άμεσα με την εκπαιδευτική γνώση. Συχνά μάλιστα μπορούν να αντικαταστήσουν το ΑΠΣ στην πράξη. Πέρα από εκπαιδευτικά, τα εγχειρίδια θέτουν και πολιτικά ερωτήματα, καθώς αντικατοπτρίζουν κοινωνικά, πολιτιστικά και ιδεολογικά συμφραζόμενα (Μπονίδης, 2004). Μελετώνται ως προϊόντα κοινωνικών διεργασιών, με περιεχόμενο που εκφράζει τα ιδεώδη της κυρίαρχης ομάδας, και συνεισφέρουν στην ιδεολογική διαμόρφωση των μαθητών, επηρεάζοντας στάσεις, αξίες και αντιλήψεις (Giroux, 1983· Βεντούρα, 1992). Ιστορικά, ο περιορισμός σε ένα εγχειρίδιο ανά μάθημα και τάξη απέκλειε την πολυφωνία και καθιστούσε τα μηνύματα αναμφισβήτητα (Μακρυνιώτη, 1986). Παράλληλα, η επιλογή βιβλίων υποδηλώνει πιθανά συμφέροντα και καθοδήγηση. Επομένως, η μελέτη τους δεν μπορεί να εξαντλείται στη διδακτική τους διάσταση, αλλά απαιτείται κριτική προσέγγιση, ώστε να αναδεικνύονται οι κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές δομές που αναπαράγουν, καθώς και οι πιθανές αντιφάσεις τους με τους στόχους της εκπαίδευσης για την Αειφόρο Ανάπτυξη.
Οι βασικές διαστάσεις της Αειφόρου Ανάπτυξης στα σχολικά εγχειρίδια
Η ελληνική βιβλιογραφία έχει καταδείξει αρκετές έρευνες κατά τις οποίες μελετήθηκαν σχολικά εγχειρίδια πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ως προς την περιβαλλοντική, οικονομική και κοινωνική διάσταση. Κάποιες έρευνες (Ναντσόπουλος & Μόγιας, 2020· Παπατζέλος, 2007· Χρόνη & Ράγκου, 2015) ασχολήθηκαν με τα σχολικά εγχειρίδια Μελέτης του Περιβάλλοντος. Κάποιες συμπεριέλαβαν στην έρευνά τους και τα βιβλία της Φυσικής, Χημείας ή Γεωγραφίας (Αντωνίου & Μιχαηλίδης, 2007· Μόγιας, 2012· Πάτρας, 2018· Χρονάκης, 2016). Η έρευνα της Κατωπόδη (2019) μελέτησε βιβλία Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής, ενώ οι Κοσκολού και Σπυροπούλου (2010) και οι Καμαρέτσου και Κίτσιου (2019) συμπεριέλαβαν τα σχολικά εγχειρίδια όλων των μαθημάτων. Τέλος, η Νταϊρατζή (2016) μελέτησε τα ΑΠΣ και ΔΕΠΠΣ.
Ως προς την περιβαλλοντική διάσταση, οι πολλές έρευνες (Αντωνίου & Μιχαηλίδης, 2007· Κοσκολού & Σπυροπούλου, 2010· Ναντσόπουλος & Μόγιας, 2020· Χρονάκης, 2016· Χρόνη & Ράγκου, 2015) καταδεικνύουν πως στα σχολικά εγχειρίδια οι γνώσεις παρουσιάζονται αποσπασματικά, με επιφανειακό τρόπο, υπάρχουν λανθασμένες προσεγγίσεις με σημαντικές παραλείψεις και δεν αναδεικνύονται επαρκώς σημαντικά περιβαλλοντικά προβλήματα. Αν και δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη γνώση, η ενίσχυση δεξιοτήτων, συμπεριφορών και στάσεων περιβαλλοντικά υπεύθυνων πολιτών έρχονται σε δεύτερη μοίρα. Για τον λόγο αυτό προβάλλεται η ανάγκη εμπλουτισμού των σχολικών εγχειριδίων με στόχο την ευαισθητοποίηση για ατομική και συλλογική περιβαλλοντική δράση (Παπατζέλος, 2007).
Ως προς την κοινωνική διάσταση έρευνες (Καμαρέτσου & Κίτσιου, 2019· Κατωπόδη, 2019) συμπεραίνουν πως οι γνώσεις στα σχολικά εγχειρίδια παρουσιάζονται επιφανειακά, δεν είναι επαρκείς και έτσι δεν αναδεικνύονται επαρκώς σημαντικά κοινωνικά προβλήματα. Για τον λόγο αυτό προτείνουν τον εμπλουτισμού των σχολικών εγχειριδίων στοχεύοντας στην ευαισθητοποίηση για ατομική και συλλογική κοινωνική δράση (Καμαρέτσου & Κίτσιου, 2019· Κατωπόδη, 2019).
Ως προς την περιβαλλοντική, κοινωνική και οικονομική διάσταση η Νταϊρατζή (2016) συμπεραίνει πως οι αρχές τις ΕΑΑ στα σχολικά εγχειρίδια και ΑΠΣ παρουσιάζονται ανεπαρκώς και δεν αναδεικνύονται σημαντικά περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα.
Συμπέρασμα
Σύμφωνα με τις αρχές της Εκπαίδευσης για την Αειφόρο Ανάπτυξη (ΕΑΑ), το περιβάλλον πρέπει να προσεγγίζεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο αλληλεξάρτησης οικολογικών, οικονομικών και κοινωνικών παραμέτρων, με στόχο την κοινωνική αλλαγή (Ζαχαρίου κ. συν., 2008). Οι διεθνείς οργανισμοί και οι παγκόσμιες διασκέψεις έχουν επισημάνει την ανάγκη ενσωμάτωσης και διάχυσης των αξιών της ΕΑΑ σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες, ώστε οι νέοι να διαμορφώνονται ως ενεργοί και κριτικοί πολίτες του κόσμου. Ωστόσο, τα νέα δεδομένα της σύγχρονης κοινωνίας καταδεικνύουν ότι η προώθηση της ΕΑΑ δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσα από παραδοσιακά εκπαιδευτικά εργαλεία. Τα σχολικά εγχειρίδια, που εξακολουθούν να αναπαράγουν συχνά στερεότυπα, μονοδιάστατες αφηγήσεις και ιδεολογίες της κυρίαρχης τάξης, έρχονται σε αντίφαση με τις αρχές της αειφορίας. Η ολιστική θεώρηση του περιβάλλοντος και η αναγνώριση ότι κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα είναι αλληλένδετα απαιτούν όχι απλώς μικροαλλαγές στο περιεχόμενο, αλλά έναν ριζικό αναπροσανατολισμό των σχολικών βιβλίων. Η μετασχηματιστική παιδαγωγική που προτείνει η ΕΑΑ επικεντρώνεται στη διαδικασία της αλλαγής∙ αλλαγής τόσο στη συνείδηση των μαθητών όσο και στο ίδιο το εκπαιδευτικό υλικό. Χωρίς την αναθεώρηση των εγχειριδίων, ώστε να καλλιεργούν κριτική σκέψη, περιβαλλοντική ευαισθησία και κοινωνική δικαιοσύνη, οι στόχοι της ΕΑΑ παραμένουν κενό γράμμα.
Κουκουμάκα Ελισάβετ,
εκπαιδευτικός, συγγραφέας, δημοσιογράφος-επικοινωνιολόγος.
Βιβλιογραφία
- Αθανασάκης, Α., Κουσουρής, Θ., & Κονταράτος Σ. (1998). Αρχές Περιβαλλοντικών Επιστημών Β΄ Γενικού Λυκείου. Αθήνα: Ο.Ε.Δ.Β.
- Αντωνίου, Θ. & Μιχαηλίδης, Π. Γ. (2007) . Θέματα διαχείρισης περιβαλλοντικού κινδύνου στα σχολικά μαθήματα.
- Ανακοίνωση στο 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο «∆διδακτική Φυσικών Επιστημών και Νέες Τεχνολογίες στην Εκπαίδευση», Ιωάννινα. Ανακτήθηκε από: http://www.clab.edc.uoc.gr/pgm/2007-3b.pdf
- Αριανούτσου, Μ. (1999). Οικολογικά συστήματα. Στο: Π. Κοσμάκη (επιμ.), Εισαγωγή στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον.
- Το φυσικό περιβάλλον (τομ. Α) . Πάτρα: ΕΑΠ.
- Βεντούρα, Λ. (1992). Η νομοθεσία περί διδακτικών βιβλίων. Μια εστία συγκρούσεων εκπαιδευτικού δημοτικισμού και αντιμεταρρυθμιστών (1907- 1937).
- Μνήμων, 14 , 91-114.
- Δημαδάμα, Ζ. (2008). Οικονομία, Ανάπτυξη, Περιβάλλον. Θεωρητικές προσεγγίσεις και πολιτικές της Αειφόρου Ανάπτυξης. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.
- Ζαχαρίου, Α., Καίλα, Μ., & Κατσίκης, Α. (2008). Αειφόρο σχολείο: διαπιστώσεις, επιδιώξεις και προοπτικές.
- Θέματα επιστημών και τεχνολογίας στην εκπαίδευση , 1 (3), 269-288.
- Καμαρέτσου, Φ., & Κίτσιου, Α. (2019). Έμφυλες ανισότητες στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση: οι αναπαραστάσεις των δυο φύλων στα σχολικά εγχειρίδια της Α΄ και Β΄ τάξης δημοτικού.
- Παιδαγωγική επιθεώρηση, 68 , 60-80.
- Κατωπόδη, Δ. (2019). Δημοκρατία και πολιτική στα σχολικά εγχειρίδια της κοινωνικής και πολιτικής αγωγής πέμπτης και έκτης δημοτικού .
- (Αδημοσίευτη Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία). Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο/Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών, Πάτρα.
- Κεφαλογιάννη, Ζ. (2015, Μάιος). Η ανάγκη σύνδεσης της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (Εκπαίδευση για την Αειφορία) με την Περιβαλλοντική Ηθική και την Εκπαίδευση Αξιών.
- Ανακοίνωση στο 7ο Πανελλήνιου Συνεδρίου ΠΕΕΚΠΕ, Βόλος.
- Κοσκολού, Α. & Σπυροπούλου, Δ. (2010, Νοέμβριος ). Η εκπαίδευση για την αειφορία σε σχολικά εγχειρίδια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης: διερεύνηση του βαθμού διάχυσης εννοιών, αρχών και αξιών, ζητημάτων και προβλημάτων του περιβάλλοντος.
- Ανακοίνωση στο 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε., Ιωάννινα. Ανακτήθηκε από: http://kpe-kastor.kas.sch.gr/peekpe/proceedings/ synedria_4_ereunes/Koskolou_Spyropoulou.pd
- Κούσουλας, Γ. (2008 ). Προσέγγιση στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση . Αθήνα: ΙΑΑΚ/ΕΚΚΕ.
- Ματσαγγούρας, Η. (2006). Διδακτικά εγχειρίδια: κριτική αξιολόγηση της γνωσιακής, διδακτικής και μαθησιακής λειτουργίας τους.
- Συγκριτική και Διεθνής Εκπαιδευτική Επιθεώρηση, 7, 60-92.
- Μακρυνιώτη, ∆. (1986). Η παιδική ηλικία στα αναγνωστικά βιβλία 1834-1919 . ∆ωδώνη, Αθήνα-Γιάννενα.
- Μόγιας, Α. (2012, Δεκέμβριος). Η πολυεπιστημονική προσέγγιση στην περιβαλλοντική εκπαίδευση: μια ξεχασμένη πρακτική στα αναλυτικά προγράμματα της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και το παράδειγμα της «βιοποικιλότητας».
- Ανακοίνωση στο 6ο Πανελλήνιο Συνέδριο ΠΕΕΚΠΕ, Θεσσαλονίκη. Ανακτήθηκε από: https://www.ekke.gr/projects/estia/Inteduc/SYNEDRIA%20PEEKPE/6oSynedrioPEEKPE/proceedings/2_Educational_Research/1_Mogias.pdf
- Μουσιόπουλος, Ν., Ντζιαχρήστος, Λ., & Σλίνη, Θ. (2015). Τεχνική προστασία περιβάλλοντος [ηλεκτρ. Βιβλίο]. Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών 151 βιβλιοθηκών.
- Διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο https://repository.kallipos.gr/handle/11419/1009
- Μπονίδης, Κ. (2004), Το περιεχόμενο του σχολικού βιβλίου ως αντικείμενο έρευνας: διαχρονική εξέταση της σχετικής έρευνας και μεθοδολογικές προσεγγίσεις , Αθήνα: Μεταίχμιο.
- Ναντσόπουλος, Μ. & Μόγιας, Α. (2020). Η κλιματική αλλαγή και ο ρόλος της εκπαίδευσης.
- Η περίπτωση των σχολικών εγχειριδίων της Μελέτης Περιβάλλοντος στο Δημοτικό σχολείο. Περιβαλλοντική Εκπαίδευση για την Αειφορία, 2 (1), 1-15. doi:https://doi.org/10.12681/ees.1835
- Νταϊρατζή, Σ. (2016). Η Εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία στο διαθεματικό ενιαίο πλαίσιο προγραμμάτων σπουδών και τα αναλυτικά προγράμματα σπουδών για το νηπιαγωγείο.
- Κριτική διερεύνηση (Αδημοσίευτη Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία). Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο/Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών, Πάτρα.
- Ο.ΕΠ.ΕΚ. (2008). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση. Αθήνα: Euricon Ε.Π.Ε.-ΕΠΕΑΕΚ II Παπανδρέου, Α. & Σαρτζετάκης, Ε. (2002).
- Βιώσιμη ανάπτυξη: οικονομική επιστήμη και διεθνές θεσμικό πλαίσιο. Αγορά χωρίς σύνορα, 8 (2).
- Παπατζέλος, Α. (2007). Το περιβαλλοντικό περιεχόμενο των εγχειριδίων της μελέτης περιβάλλοντος, της Α΄, Β΄, Γ΄ και Δ΄ τάξης που χρησιμοποιούνται στα ελληνικά σχολεία της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (Αδημοσίευτη Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία).
- Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο/Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών, Πάτρα.
- Πάτρας, Π. (2018). Αξίες για το περιβάλλον και την αειφορία στα μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια γεωγραφίας (Αδημοσίευτη Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία).
- Πανεπιστήμιο Αιγαίου/Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών, Ρόδος.
- Σμπόνιας, Κ. (1999). Πληθυσμοί και περιβαλλοντικό τοπίο στον ελλαδικό χώρο και το μεσογειακό του περίγυρο. Στο: Π.
- Κοσμάκη (επιμ.), Εισαγωγή στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον. Το ανθρωπογενές περιβάλλον (τομ. Β1). Πάτρα: ΕΑΠ.
- Φλογαΐτη, Ε. (2008α). Εκπαίδευση για το περιβάλλον – Σύγχρονες προσεγγίσεις. Στο: Α. Δημητρίου, Ε.
- Φλογαΐτη, Εισαγωγή στο Φυσικό και Ανθρωπογενές Περιβάλλον: Εκπαίδευση για το Περιβάλλον. Πάτρα: ΕΑΠ.
- Φλογαΐτη, Ε. (2008β). Σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις για τη μελέτη του περιβάλλοντος και των περιβαλλοντικών ζητημάτων. Στο : Α.
- Δημητρίου & Ε. Φλογαΐτη, Εισαγωγή στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον. Εκπαίδευση για το περιβάλλον. Πάτρα: ΕΑΠ.
- Φλογαΐτη, Ε. (2011). Εκπαίδευση για το περιβάλλον και την αειφορία . Αθήνα: Πεδίο.
- Χρονάκης, Α. (2016). Διερεύνηση τρόπου περιβαλλοντικών ζητημάτων για την αειφόρο ανάπτυξη, διαμέσου των σχολικών εγχειριδίων χημείας ενιαίου λυκείου (Αδημοσίευτη Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία).
- Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο/Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών, Πάτρα.
- Χρόνη, Μ. & Ράγκου, Π. (2015, Μάιος). Η προσέγγιση της έννοιας του περιβάλλοντος μέσα από τα βιβλία της μελέτης περιβάλλοντος της Γ΄ και Δ΄ τάξης.
- Ανακοίνωση στο 7ο Πανελλήνιο Συνέδριο ΠΕΕΚΠΕ, Βόλος. Ανακτήθηκε από: http://www.kpe.gr/new/sinedria/7_congress/papers/sat_seventh/chroni_ragou.pdf και http://ikee.lib.auth.gr/record/133211/files/GRI-2013-11286.pdf
- Giroux H.A. (1983), Theory and Resistance in Education: A Pedagogy for the Opposition . Westport: Bergin & Garvey.
- UNESCO (2005). Un decade of education for sustainable development 2005- 2014. International Implementation Scheme, Paris: UNESCO.
- WCED (1987). Our common future (The Brundtland report) World Commission on Environment and Development , Oxford: University Press.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Γροιλανδία: Τι τρώνε στον πιο παγωμένο τόπο της Γης
Ελαιόλαδο και λεμόνι πριν τον ύπνο: Ένα μυστικό που βοηθά σώμα και καρδιά
