Βασίλης Γκουζέλος 
Σε μια απόφαση-σταθμό που αναμένεται να ρίξει φως σε μία από τις πιο σκοτεινές και πολυσυζητημένες περιόδους της μεταπολεμικής ιστορίας προχωρά η Ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών. Μετά από δεκαετίες επίμονης άρνησης και δικαστικών συγκρούσεων, οι ελβετικές αρχές ανακοίνωσαν ότι προτίθενται να ανοίξουν τα σφραγισμένα αρχεία που αφορούν τον Γιόζεφ Μένγκελε, τον διαβόητο Ναζί γιατρό του Άουσβιτς. Αν και η επίσημη ανακοίνωση στερείται συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος, η εξέλιξη αυτή θεωρείται τεράστια νίκη της ιστορικής κοινότητας απέναντι στην κρατική μυστικότητα.
Ο Γιόζεφ Μένγκελε, αξιωματικός και γιατρός των Waffen SS, κέρδισε το προσωνύμιο «Άγγελος του Θανάτου» λόγω της φρικιαστικής δράσης του στο στρατόπεδο εξόντωσης του Άουσβιτς στην κατεχόμενη Πολωνία. Ήταν ο άνθρωπος που αποφάσιζε στην αποβάθρα ποιοι κρατούμενοι θα οδηγούνταν απευθείας στους θαλάμους αερίων —όπου υπολογίζεται ότι έχασαν τη ζωή τους 1,1 εκατομμύριο άνθρωποι, στην πλειονότητά τους Εβραίοι. Παράλληλα, χρησιμοποιούσε εκατοντάδες αιχμαλώτους, κυρίως παιδιά και διδύμους, ως πειραματόζωα για σαδιστικά ιατρικά πειράματα πριν από την εξόντωσή τους.
Μετά την κατάρρευση του Γ' Ράιχ, ο Μένγκελε ακολούθησε τη διαδρομή πολλών υψηλόβαθμων Ναζί: άλλαξε ταυτότητα και, χρησιμοποιώντας πλαστά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού που εκδόθηκαν από το ελβετικό προξενείο στη Γένοβα της Ιταλίας, διέφυγε στη Λατινική Αμερική. Για τη διευκόλυνση αυτή προς τους εγκληματίες πολέμου, ο Ερυθρός Σταυρός ζήτησε αργότερα επίσημα συγγνώμη.
Αν και ο Μένγκελε εγκατέστησε τη βάση του στη Νότια Αμερική, είναι ιστορικά επιβεβαιωμένο ότι το 1956 πραγματοποίησε διακοπές για σκι στις Ελβετικές Άλπεις μαζί με τον γιο του, Ρολφ. Ωστόσο, η Ελβετή ιστορικός Ρέγκουλα Μπόχσλερ υποστηρίζει ότι η σχέση του με τη χώρα δεν σταμάτησε εκεί. Η έρευνά της αποκάλυψε ότι τον Ιούνιο του 1961 οι αυστριακές υπηρεσίες προειδοποίησαν την Ελβετία ότι ο Μένγκελε ταξίδευε στην Ευρώπη με ψευδώνυμο και πιθανόν βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος.
Την ίδια περίοδο, η σύζυγός του είχε νοικιάσει ένα διαμέρισμα σε προάστιο της Ζυρίχης, σε στρατηγικό σημείο κοντά στο διεθνές αεροδρόμιο, και είχε αιτηθεί άδεια παραμονής. Τα αρχεία της τοπικής αστυνομίας επιβεβαιώνουν ότι το διαμέρισμα τέθηκε υπό παρακολούθηση και η κ. Μένγκελε εθεάθη να οδηγεί συνοδευόμενη από έναν άγνωστο άνδρα, χωρίς ποτέ να εξακριβωθεί αν επρόκειτο για τον καταζητούμενο σύζυγό της.
Η εμπλοκή της ομοσπονδιακής αστυνομίας το 1961 δημιούργησε έναν απόρρητο φάκελο, τον οποίο οι αρχές αποφάσισαν να κλειδώσουν έως το έτος 2071, επικαλούμενες λόγους εθνικής ασφάλειας και προστασίας της οικογένειας. Τόσο η Ρέγκουλα Μπόχσλερ το 2019 όσο και ο ιστορικός Ζεράρ Βέτσταϊν το 2025 εισέπραξαν εμφατικές αρνήσεις στην προσπάθειά τους να αποκτήσουν πρόσβαση.
Αντιδρώντας σε αυτό που χαρακτήρισε «τροφή για θεωρίες συνωμοσίας», ο Βέτσταϊν προσέφυγε στα δικαστήρια, συγκεντρώνοντας μέσω διαδικτυακού εράνου (crowdfunding) το ποσό των 18.000 ελβετικών φράγκων μέσα σε λίγες ημέρες για να καλύψει τα δικαστικά έξοδα. Η πίεση αυτή ανάγκασε τελικά τις μυστικές υπηρεσίες σε υποχώρηση, δηλώνοντας ότι ο ερευνητής θα λάβει πρόσβαση, αν και υπό όρους που μένει να καθοριστούν.
Πολλοί ειδικοί εμφανίζονται επιφυλακτικοί για το αν τα έγγραφα περιέχουν στοιχεία για τον ίδιο τον Μένγκελε. Η Σάσα Ζάλα, πρόεδρος της Ελβετικής Εταιρείας Ιστορίας, εκτιμά ότι η μυστικότητα οφείλεται στην πιθανή εμπλοκή της ισραηλινής Μοσάντ, η οποία στα τέλη της δεκαετίας του '50 κυνηγούσε εντατικά τους Ναζί και ενδέχεται να είχε ανταλλάξει ευαίσθητες πληροφορίες με τους Ελβετούς.
Από την πλευρά του, ο καθηγητής Γιάκομπ Τάνερ, μέλος της ιστορικής Επιτροπής Μπέργκιερ που ερεύνησε το ναζιστικό παρελθόν των ελβετικών τραπεζών, τονίζει ότι η υπόθεση φέρνει στην επιφάνεια μια βαθύτερη εσωτερική σύγκρουση. Η Ελβετία, υποστηρίζει, συχνά θυσιάζει την ιστορική διαφάνεια στον βωμό της εθνικής ασφάλειας, προκειμένου να προστατευθεί από την ιστορική ντροπή των περασμένων δεκαετιών, όταν έκλεινε τα σύνορα σε Εβραίους πρόσφυγες και κρατούσε τις καταθέσεις θυμάτων του Ολοκαυτώματος.
Ο Γιόζεφ Μένγκελε δεν λογοδότησε ποτέ για τα εγκλήματά του· πέθανε στη Βραζιλία το 1979 υπό ψεύτικη ταυτότητα και η σορός του ταυτοποιήθηκε μέσω DNA το 1992. Το ερώτημα αν οι ελβετικές αρχές έκαναν «τα στραβά μάτια» στην παρουσία του το 1961 παραμένει αναπάντητο. Οι ερευνητές εκφράζουν πλέον έντονες ανησυχίες ότι ο φάκελος που θα παραδοθεί θα είναι λογοκριμένος και γεμάτος σβησμένα σημεία (blacked out), συνεχίζοντας να κρύβει την απόλυτη αλήθεια για το αν ο «Άγγελος του Θανάτου» βρήκε καταφύγιο στην καρδιά της Ευρώπης.
Όλες οι σημαντικές ειδήσεις
Αποτελέσματα Κοινωνικού Τουρισμού: Όλη η λίστα όσων δικαιούνται Voucher
Προκηρύξεις εκπαιδευτικών 2026: Πώς θα δεις πρώτος τους πίνακες μέσω google
