Η ενέργεια μειώνεται σταδιακά
Ένα από τα συχνότερα σημάδια της τελικής φάσης είναι η έντονη εξάντληση. Ο άνθρωπος μπορεί να περνά ολοένα περισσότερες ώρες κοιμισμένος, να έχει λιγότερη ενέργεια για συζήτηση ή δραστηριότητες και να παρουσιάζει μειωμένη επαφή με το περιβάλλον.
Καθώς πλησιάζει το τέλος της ζωής, μπορεί να υπάρχουν διαστήματα κατά τα οποία ο άνθρωπος έχει επαφή με τους γύρω του και άλλα στα οποία μοιάζει να αποσύρεται ή να κοιμάται βαθύτερα.
Η εικόνα αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει πόνος ή δυσφορία. Συχνά αποτελεί ένδειξη ότι ο οργανισμός περιορίζει την κατανάλωση ενέργειας και επικεντρώνεται στις βασικές λειτουργίες του.
Γιατί περιορίζεται η ανάγκη για φαγητό και νερό
Η απώλεια της όρεξης είναι επίσης πολύ συνηθισμένη στο τέλος της ζωής. Ο άνθρωπος μπορεί να μην επιθυμεί πλέον φαγητό ή να καταναλώνει ελάχιστα υγρά. Μπορεί ακόμη να δυσκολεύεται να καταπιεί.
Η μειωμένη πρόσληψη τροφής και υγρών δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο άνθρωπος υποφέρει από πείνα ή δίψα και, γι’ αυτό, η πίεση για κατανάλωση φαγητού μπορεί να μην είναι απαραίτητη. Η ομάδα υγείας είναι αυτή που μπορεί να καθοδηγήσει την οικογένεια ανάλογα με την κατάσταση του ασθενούς.
Παράλληλα, ο μεταβολισμός αλλάζει. Καθώς μειώνεται η πρόσληψη τροφής, ο οργανισμός μπορεί να αρχίσει να χρησιμοποιεί περισσότερο τα αποθέματα λίπους ως πηγή ενέργειας. Αυτό μπορεί να συνοδεύεται από απώλεια βάρους και άλλες μεταβολικές αλλαγές.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αλλάξει ακόμη και η μυρωδιά της αναπνοής, του δέρματος ή των σωματικών υγρών, εξαιτίας των μεταβολικών διεργασιών που λαμβάνουν χώρα στο τελικό στάδιο.
Η αναπνοή γίνεται διαφορετική
Οι μεταβολές στην αναπνοή είναι από τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια των τελευταίων ωρών. Η αναπνοή μπορεί να γίνει πιο αργή, ρηχή ή ακανόνιστη, ενώ ενδέχεται να εμφανιστούν διαστήματα χωρίς αναπνοή.
Ένα χαρακτηριστικό μοτίβο είναι η αναπνοή Cheyne-Stokes, κατά την οποία περίοδοι πιο γρήγορης ή βαθύτερης αναπνοής εναλλάσσονται με πιο αργές αναπνοές και παύσεις.
Για τους συγγενείς, αυτές οι διακοπές μπορεί να είναι ιδιαίτερα ανησυχητικές. Δεν σημαίνουν όμως απαραίτητα ότι ο άνθρωπος βιώνει πόνο ή ότι κάθε παύση αποτελεί την τελευταία του ανάσα.
Μπορεί επίσης να ακούγεται ένας υγρός ή γουργουριστός ήχος κατά την αναπνοή. Αυτό μπορεί να συμβαίνει επειδή ο άνθρωπος δεν έχει πλέον τη δύναμη να καταπιεί ή να απομακρύνει τις εκκρίσεις από τον λαιμό και το στόμα. Ο ήχος μπορεί να είναι έντονος για τους παρευρισκόμενους, αλλά δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι ο ασθενής πνίγεται.
Η κυκλοφορία επιβραδύνεται
Καθώς η καρδιά και η κυκλοφορία εξασθενούν, το αίμα φτάνει λιγότερο αποτελεσματικά στα άκρα του σώματος. Ως αποτέλεσμα, τα χέρια και τα πόδια μπορεί να γίνουν κρύα στην αφή.
Το δέρμα μπορεί επίσης να αλλάξει χρώμα και να εμφανίσει ωχρότητα, γαλαζωπές ή μωβ αποχρώσεις και κηλίδες. Οι αλλαγές αυτές είναι συχνά πιο εμφανείς στα άκρα, στα αυτιά και στη μύτη.
Παράλληλα, μπορεί να μειωθεί η παραγωγή ούρων. Αυτό συνδέεται τόσο με τη μειωμένη κατανάλωση υγρών όσο και με το γεγονός ότι η λειτουργία των νεφρών επιβραδύνεται.
Όλες αυτές οι μεταβολές αποτελούν μέρος της γενικότερης μείωσης της λειτουργίας των οργάνων.
Σύγχυση, παραισθήσεις και απρόσμενη διαύγεια
Ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να εμφανίσουν σύγχυση, ανησυχία ή παραλήρημα κατά τις τελευταίες ημέρες ή ώρες. Μπορεί ακόμη να αναφέρουν ότι βλέπουν ή ακούν πράγματα που δεν αντιλαμβάνονται οι υπόλοιποι.
Υπάρχει, όμως, και ένα διαφορετικό φαινόμενο που έχει περιγραφεί σε ανθρώπους οι οποίοι βρίσκονται κοντά στο τέλος της ζωής: η λεγόμενη «τελική διαύγεια».
Σε αυτές τις περιπτώσεις, ένας άνθρωπος που για μεγάλο διάστημα ήταν συγχυτικός, απομονωμένος ή είχε ελάχιστη επικοινωνία μπορεί ξαφνικά να εμφανίσει μεγαλύτερη διαύγεια, ενέργεια ή να αναγνωρίσει και να επικοινωνήσει με αγαπημένα πρόσωπα.
Το φαινόμενο έχει παρατηρηθεί ιδιαίτερα σε ανθρώπους με νευροεκφυλιστικές παθήσεις, όπως η άνοια, όμως δεν εμφανίζεται σε όλους. Η επιστήμη δεν έχει ακόμη καταλήξει σε πλήρη εξήγηση για τον μηχανισμό που βρίσκεται πίσω από αυτό.
Τι συμβαίνει στο τελικό στάδιο
Όσο πλησιάζει ο θάνατος, η αναπνοή μπορεί να γίνει όλο και πιο αργή και ακανόνιστη, με τις παύσεις να μεγαλώνουν. Τελικά, η αναπνοή σταματά και ακολουθεί η διακοπή της καρδιακής λειτουργίας. Χωρίς κυκλοφορία αίματος και παροχή οξυγόνου, σταματά στη συνέχεια και η λειτουργία του εγκεφάλου.
Η διαδικασία δεν είναι απαραίτητα δραματική σε κάθε περίπτωση. Με την κατάλληλη ανακουφιστική φροντίδα, πολλά συμπτώματα μπορούν να αντιμετωπιστούν και ο άνθρωπος να παραμείνει όσο το δυνατόν πιο άνετος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε περίπτωση είναι ίδια. Πόνος, δύσπνοια, άγχος ή έντονη ανησυχία μπορεί να εμφανιστούν, ιδιαίτερα σε προχωρημένες ασθένειες. Η ανακουφιστική φροντίδα έχει ως στόχο να αναγνωρίσει αυτά τα συμπτώματα και να τα αντιμετωπίσει με φαρμακευτική αγωγή, κατάλληλη τοποθέτηση του σώματος και συνεχή υποστήριξη.
Τι γνωρίζουμε για τον εγκέφαλο
Το τι ακριβώς συμβαίνει στον εγκέφαλο κατά τη μετάβαση από τη ζωή στον θάνατο εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έρευνας.
Μελέτες σε ανθρώπους που υπέστησαν καρδιακή ανακοπή και υποβλήθηκαν σε καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση έχουν δείξει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να καταγραφεί εγκεφαλική δραστηριότητα ακόμη και κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ανάνηψης.
Η μελέτη AWARE-II εξέτασε τη συνείδηση και την εγκεφαλική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια καρδιακής ανακοπής και CPR. Σε ορισμένους ασθενείς που επανήλθαν καταγράφηκαν μοτίβα εγκεφαλικών κυμάτων που σχετίζονται με ανώτερες νοητικές λειτουργίες.
Τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι ο θάνατος αποτελεί μια εύκολα αναστρέψιμη διαδικασία. Αφορούν ειδικές συνθήκες καρδιακής ανακοπής, κατά τις οποίες πραγματοποιείται ιατρική παρέμβαση και προσπάθεια ανάνηψης. Δείχνουν, ωστόσο, ότι η μετάβαση από τη ζωή στον θάνατο είναι μια σύνθετη βιολογική διαδικασία και όχι απαραίτητα ένα στιγμιαίο γεγονός.
Η σημασία της ανακουφιστικής φροντίδας
Η ανακουφιστική φροντίδα δεν αφορά μόνο τις τελευταίες στιγμές ενός ανθρώπου. Μπορεί να προσφέρει υποστήριξη ήδη από τη στιγμή που μια σοβαρή ή προχωρημένη ασθένεια επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα.
Στόχος είναι η αντιμετώπιση συμπτωμάτων όπως ο πόνος, η δύσπνοια και το άγχος, αλλά και η ψυχολογική και πρακτική υποστήριξη τόσο του ασθενούς όσο και της οικογένειας.
Στο τέλος της ζωής, η φροντίδα αφορά την άνεση και την αξιοπρέπεια. Παράλληλα, οι συγγενείς χρειάζονται ενημέρωση ώστε να κατανοούν τις αλλαγές που βλέπουν και να γνωρίζουν πότε ένα σύμπτωμα αποτελεί μέρος της φυσικής διαδικασίας και πότε χρειάζεται άμεση παρέμβαση.
Η γνώση όσων μπορεί να συμβούν δεν κάνει τη στιγμή εύκολη. Μπορεί όμως να περιορίσει τον φόβο και την αβεβαιότητα, επιτρέποντας στους ανθρώπους που βρίσκονται δίπλα στον ασθενή να επικεντρωθούν στην παρουσία, την ηρεμία και τη φροντίδα του.
