Υπάρχει κάτι που δεν διδάσκεται ούτε στο σχολείο ούτε στο πανεπιστήμιο- και μάλλον θα έπρεπε: οι κοινωνικές δεξιότητες. Η ικανότητα, δηλαδή, να καταλαβαίνουμε όχι μόνο τι θέλουμε να πούμε, αλλά και πώς, πότε και σε ποιον πρέπει να το πούμε.
Γιατί δεν αρκεί να έχουμε δίκιο. Πρέπει να ξέρουμε και τι κάνουμε με αυτό το δίκιο μας.
Ας υποθέσουμε ότι ένας φίλος μας παίζει για πρώτη φορά σε μια θεατρική παράσταση. Πηγαίνουμε να τον δούμε. Η παράσταση τελειώνει, εκείνος βγαίνει από τη σκηνή γεμάτος αγωνία και συγκίνηση και μας συναντά στο καμαρίνι.
Δεν μας άρεσε ιδιαίτερα.
Είναι αυτή η κατάλληλη στιγμή να του πούμε: «Δεν ήσουν καλός»;
Φυσικά και όχι.
Όχι επειδή πρέπει να πούμε ψέματα. Αλλά επειδή πρέπει να μπορούμε να αντιληφθούμε τη στιγμή, την ψυχολογία και την ανάγκη του άλλου ανθρώπου. Μπορούμε να του πούμε ότι χαιρόμαστε που τον είδαμε στη σκηνή, ότι ήταν σημαντικό που τόλμησε, ότι μας άρεσε ένα συγκεκριμένο στοιχείο της παρουσίας του και, όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή, να συζητήσουμε μαζί του και όσα θεωρούμε ότι θα μπορούσε να βελτιώσει.
Αυτό δεν είναι υποκρισία.
Είναι ενσυναίσθηση.
Το ίδιο συμβαίνει όταν ένας φίλος μας γράφει δημόσια ένα κείμενο με το οποίο διαφωνούμε. Δεν είναι απαραίτητο να σπεύσουμε αμέσως στα σχόλια για να τον «διορθώσουμε» μπροστά σε όλους. Μπορούμε να του τηλεφωνήσουμε ή να του στείλουμε ένα προσωπικό μήνυμα και να του πούμε: «Εδώ το βλέπω διαφορετικά».
Και υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στα δύο.
Το ίδιο ισχύει ακόμη και στις πιο καθημερινές συναντήσεις. Έχουμε να δούμε έναν άνθρωπο μήνες και η πρώτη μας φράση είναι:
«Πώς πάχυνες έτσι;»
Γιατί;
Τι ακριβώς προσφέρει αυτή η παρατήρηση; Ποια ανάγκη εξυπηρετεί; Και κυρίως: γνωρίζουμε τι έχει περάσει αυτός ο άνθρωπος στο διάστημα που δεν τον είδαμε; Γνωρίζουμε αν αντιμετώπισε κάποιο πρόβλημα, αν πήρε φάρμακα, αν πέρασε μια δύσκολη περίοδο ή αν απλώς δεν θέλει να συζητήσει το σώμα του;
Δεν χρειάζεται να λέγεται κάθε σκέψη που περνάει από το μυαλό μας.
Αυτή ίσως είναι μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές δεξιότητες.
Κάποιοι χρησιμοποιούν συχνά τη φράση «εγώ είμαι ειλικρινής, τα λέω έξω από τα δόντια» σαν να αποτελεί από μόνη της αρετή.
Όμως δεν υπάρχει ιδιαίτερη γενναιότητα στο να πληγώνεις κάποιον χωρίς λόγο.
Η πραγματική κοινωνική ωριμότητα βρίσκεται αλλού: να μπορείς να πεις ακόμη και κάτι δύσκολο χωρίς να προσβάλεις τον άνθρωπο που έχεις απέναντί σου.
Και εδώ έχει τεράστια σημασία η γλώσσα.
Άλλο να πούμε:
«Αυτό που λες είναι λάθος».
Και άλλο:
«Εγώ το βλέπω λίγο διαφορετικά».
Άλλο:
«Έτσι είναι».
Και άλλο:
«Η δική μου άποψη είναι αυτή».
Η δεύτερη διατύπωση αφήνει χώρο και στον άλλον. Δεν παρουσιάζουμε τον εαυτό μας ως ιδιοκτήτη της απόλυτης αλήθειας. Αναγνωρίζουμε ότι απέναντί μας βρίσκεται ένας άλλος άνθρωπος, με διαφορετικές εμπειρίες, γνώσεις και οπτική.
Ακόμη και όταν χρειάζεται να ασκήσουμε κριτική, υπάρχει τρόπος.
Μπορούμε πρώτα να αναγνωρίσουμε κάτι θετικό και μετά να επισημάνουμε αυτό που θεωρούμε ότι χρειάζεται προσοχή.
«Μου άρεσε πολύ η ιδέα σου. Νομίζω μόνο ότι αυτό το σημείο θα μπορούσε να γίνει λίγο πιο καθαρό».
Πόσο διαφορετικά ακούγεται από το:
«Αυτό εδώ δεν είναι καλό».
Το περιεχόμενο μπορεί να είναι παρόμοιο. Η επίδραση όμως στον άλλον είναι εντελώς διαφορετική.
Και αυτό είναι το μεγάλο μυστικό της επικοινωνίας: οι άνθρωποι δεν θυμούνται μόνο τι τους είπαμε. Θυμούνται κυρίως πώς τους κάναμε να αισθανθούν όταν τους το είπαμε.
Οι κοινωνικές δεξιότητες δεν είναι ένα επιφανειακό savoir vivre. Δεν είναι να ξέρουμε απλώς ποιο πιρούνι χρησιμοποιούμε σε ένα επίσημο τραπέζι.
Είναι πολύ βαθύτερες.
Είναι να μπορούμε να «διαβάσουμε» το δωμάτιο. Να καταλάβουμε πότε ο άλλος χρειάζεται συμβουλή και πότε χρειάζεται απλώς κάποιον να τον ακούσει. Να αντιληφθούμε πότε ένα αστείο μπορεί να γίνει προσβολή. Πότε η ειλικρίνεια μετατρέπεται σε σκληρότητα. Πότε πρέπει να μιλήσουμε και πότε ίσως είναι σοφότερο να σωπάσουμε.
Και πάνω απ' όλα να έχουμε πάντοτε στο μυαλό μας μία απλή ερώτηση πριν ανοίξουμε το στόμα μας:
«Υπάρχει τρόπος να πω αυτό που θέλω χωρίς να πληγώσω τον άνθρωπο απέναντί μου;»
Στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει.
Χρειάζεται απλώς λίγη σκέψη, λίγη ευγένεια και εκείνη τη σπάνια ικανότητα να βγούμε για λίγο από τον εαυτό μας και να δούμε τη στιγμή μέσα από τα μάτια του άλλου.
Γιατί τελικά πολιτισμός δεν είναι μόνο όσα γνωρίζουμε.
Είναι και ο τρόπος με τον οποίο φερόμαστε στους ανθρώπους.
- Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα μεγαλύτερα προσόντα που μπορεί να έχει κανείς: να φεύγει ο άλλος από κοντά του χωρίς να αισθάνεται μικρότερος, αλλά λίγο καλύτερα απ' ό,τι αισθανόταν πριν τον συναντήσει. Και να βάλουμε στο μυαλό μας ότι κάποιοι μπορεί να έχουν πληγωθεί βαθύτατα από μια τέτοια συμπεριφορά, όπως σίγουρα έχει συμβεί και με εμάς τους ίδιους. Φτάνει μόνο να σκεφτούμε λίγο...
