Στις αρχές του 21ου αιώνα, η τεχνητή νοημοσύνη δεν εμφανίστηκε απλώς ως ένα ακόμη τεχνολογικό επίτευγμα· αναδύθηκε ως μια νέα μεγαλειώδης και εμφατική υπόσχεση, υπόσχεση για έναν νέο κόσμο ταχύτερο, αποτελεσματικότερο και «εξυπνότερο». Μέσα σε λίγα χρόνια, από εργαλείο εξειδικευμένων εφαρμογών μετατράπηκε σε καθημερινό συνομιλητή, δημιουργό, διεκπεραιωτή και… «συνεργάτη» του ανθρώπου. Όμως, όπως κάθε μεγάλη υπόσχεση, έτσι και αυτή συνοδεύεται από μια σιωπηλή, αλλά ισχυρή διάσταση: την απατηλή γοητεία της. Και ακριβώς εκεί αρχίζει η
Διαδικασία της «απομάγευσής» της…
Η έννοια της απομάγευσης, όπως την περιέγραψε ο Max Weber, αναφέρεται στη σταδιακή απογύμνωση του κόσμου από το μυστήριο και το θαύμα, υπό το βάρος της ορθολογικότητας. Στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης, συμβαίνει ένα παράδοξο: φαίνεται πως αρχικά επαναφέρει το «μαγικό», μόνο και μόνο για να το καταρρίψει εκ νέου. Η ΑΙ μοιάζει να σκέφτεται, να δημιουργεί, να κατανοεί· και όμως, πίσω από αυτή την επιφάνεια, δεν υπάρχει συνείδηση, πρόθεση ή βίωμα αλλά αντίθετα μια τυπική οριοθετημένη και αυστηρή λειτουργία, ο «υπολογισμός».
Η πρώτη επαφή του ανθρώπου με την τεχνητή νοημοσύνη συχνά συνοδεύτηκε λογικά και αναμενόμενα από κάποιο δέος. Ένα σύστημα που γράφει κείμενα, συνθέτει μουσική, αναλύει δεδομένα ή συνομιλεί με φυσικότητα, δημιουργεί τρομακτικά «αληθινές» και αληθοφανείς εικόνες και βίντεο και ακόμα περισσότερο και «χειρότερα» δημιουργεί την αίσθηση μιας «ζωντανής» παρουσίας. Η γλώσσα της είναι πειστική, η δομή της λογική, η απάντησή της συχνά εύστοχη. Αυτή η εμπειρία, ωστόσο, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια καλοσχεδιασμένη ψευδαίσθηση. Γιατί;
Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη δεν κατανοεί αλλά αναπαράγει μοτίβα κατανόησης, μοτίβα επαναλαμβανόμενα σαν μαθηματικές πράξεις, σαν κοινότυπες στερεοτυπικές φράσεις που βασίζονται πάνω σε τυπικές δομές, μοτίβα τα οποία υπαγορεύονται από στέρεες τυπικά δομημένες και κατασκευασμένες μορφές και δομές σκέψης, συλλογισμού και βέβαια συχνά πολιτικής και ιδεολογίας…
Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται η απατηλή της γοητεία: στο ότι μιμείται τόσο επιτυχημένα το ανθρώπινο, ώστε μας οδηγεί να της αποδώσουμε ιδιότητες που δεν διαθέτει. Η φωνή της γίνεται «προσωπική», οι απαντήσεις της «συμπονετικές», οι προτάσεις της «ευφυείς», οι «απόψεις» της έγκυρες και επιβεβαιωμένες. Ωστόσο, η συμπόνια της δεν πηγάζει από συναίσθημα, η ευφυΐα της δεν είναι συνείδηση, η δημιουργικότητά της δεν είναι εμπειρία και οι απόψεις της δεν είναι αποτέλεσμα μιας συνειδητής λογικής και διανοητικής λειτουργίας. Αλλά αντίθετα είναι μια στατιστική πιθανότητα.
Εδώ βέβαια πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η απομάγευση της τεχνητής νοημοσύνης δεν συνίσταται στην απόρριψή της, αλλά στην κατανόησή της. Όσο περισσότερο τη χρησιμοποιούμε, τόσο περισσότερο διαπιστώνουμε τα όριά της: την αδυναμία της να συλλάβει το υπαρξιακό βάθος, να βιώσει το τραύμα, να εννοήσει την ειρωνεία πέρα από το συμφραζόμενο, να προσεγγίσει κριτικά τα δεδομένα, να αντιληφθεί τις ανθρωπιστικές διαστάσεις σε ένα γεγονός; Ποιες;;; Μα εκεί όπου ο άνθρωπος κουβαλά μνήμη, ιστορία και σώμα, η ΑΙ διαθέτει μόνο δεδομένα. Η ΑΙ όπως και κάθε άλλος κλάδος πληροφορικής, τεχνολογικό επίτευγμα, μηχανή ή μηχανική λειτουργία δεν ορίζεται αυτόματα και γενικά ως «καλή» ή «κακή». Αλλά ορίζεται και προσδιορίζεται από το περιεχόμενο και τη λειτουργία που θα της αποδώσουν αυτοί που τη διαχειρίζονται, τη χρησιμοποιούν και τη κατευθύνουν.
Κι βέβαια η γοητεία της παραμένει. Όχι γιατί είναι «μαγική», αλλά γιατί αντανακλά μια βαθύτερη ανθρώπινη επιθυμία: να δημιουργήσουμε κάτι που μας μοιάζει, να εξωτερικεύσουμε τη σκέψη μας, να αναπαράγουμε τον εαυτό μας σε έναν καθρέφτη ψηφιακό. Η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται έτσι ένα πολιτισμικό σύμπτωμα· ένας καθρέφτης της εποχής μας, που λατρεύει την ταχύτητα, την απόδοση, την ευκολία.
Ωστόσο, υπάρχει και παραμένει ένας βασικός κίνδυνος: η διαχείριση και η μετατόπιση της εμπιστοσύνης μας. Όταν ο άνθρωπος αρχίζει να εμπιστεύεται την τεχνητή νοημοσύνη όχι ως εργαλείο, αλλά ως αυθεντία, τότε η απατηλή γοητεία μετατρέπεται σε ιδεολογία. Και όπως προειπώθηκε η ΑΙ δεν είναι ουδέτερη· ενσωματώνει δεδομένα, προκαταλήψεις, επιλογές, πολιτικές και καθεστωτικές ιδεολογίες, οικονομικά συμφέροντα. Και όσο πιο αυθόρμητα και αυτόματα (φαίνεται ότι) λειτουργεί, τόσο πιο ισχυρή και επικίνδυνη μπορεί να γίνεται η επιρροή της.
Η απομάγευση, λοιπόν, δεν συνιστά απώλεια ή κίνδυνο ή προκατάληψη για κανέναν. Αντίθετα συνιστά κέρδος, ουσία και εμπειρία από την πλευρά του ανθρώπου που τη διαχειρίζεται και τη μεταχειρίζεται. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος παύει να βλέπει την τεχνητή νοημοσύνη ως «θαύμα» και αρχίζει να τη βλέπει ως αυτό που είναι: ένα ισχυρό εργαλείο, προϊόν ανθρώπινης σκέψης, με δυνατότητες αλλά και όρια, με προνόμια αλλά και κινδύνους. Είναι η στιγμή που επιστρέφουμε στον εαυτό μας, όχι για να αρνηθούμε την τεχνολογία, αλλά για να επαναπροσδιορίσουμε τη σχέση μας μαζί της.
Ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να σκεφτεί όπως ο άνθρωπος, αλλά αν ο άνθρωπος θα συνεχίσει να σκέφτεται, να δρα, να αγωνίζεται και να ορίζει το μέλλον του μέσα σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές παράγουν σκέψη. Και εκεί, στην λεπτή αυτή ισορροπία, ανάμεσα στη γοητεία και την απομάγευση, κρίνεται όχι η μοίρα της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά η ίδια η ανθρώπινη συνείδηση και δράση, ίσως σε έναν σημαντικό βαθμό και το ίδιο το ανθρώπινο μέλλον…
Υ.Γ.
Λίγο πριν από τη συγγραφή του παραπάνω άρθρου έθεσα για άλλη μια φορά στο … «προηγμένο» μοντέλο GPT-5.3 της OpenAI, που χρησιμοποιώ το ερώτημα:
«Διαπράττεται γενοκτονία στην Παλαιστίνη;
Μπορείτε να το θέσετε και σεις…
Θα καταλάβετε…
*Πρόεδρος Α΄ ΕΛΜΕ ΚΥΚΛΑΔΩΝ
Μεταδιδακτορικός Φοιτητής στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, στο αντικείμενο « Λογοτεχνία και ΑΙ»
**Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Αντιτετράδια της Εκπαίδευσης»
Όλες οι σημαντικές ειδήσεις
Βγήκαν οι προκηρύξεις εκπαιδευτικών - Όλα τα κριτήρια
Τσίπρας: Καθηγητής στην Κρήτη έκανε το πρωί μάθημα και το βράδυ ντελίβερι
