Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη έχει ένα παράξενο χαρακτηριστικό: συχνά μιλάμε γι' αυτήν σαν να πρόκειται να μας αφαιρέσει κάτι που θεωρούμε βαθιά ανθρώπινο. Θα ξεχάσουμε περισσότερα, θα σκεφτόμαστε λιγότερο, θα χάσουμε τη δημιουργικότητά μας, θα αντικαταστήσουμε τους ανθρώπους με μηχανές και θα συνηθίσουμε στις έτοιμες απαντήσεις, ώστε να πάψουμε να κάνουμε την προσπάθεια που απαιτεί η σκέψη. Οι ανησυχίες αυτές ασφαλώς δεν είναι αβάσιμες. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πράγματι να χρησιμοποιηθεί με τρόπο που ενθαρρύνει την παθητικότητα και την εξάρτηση. Όμως, αν θέλουμε μια σοβαρή δημόσια συζήτηση, χρειάζεται να δούμε και την άλλη πλευρά: όχι μόνο τι μπορεί να μας αφαιρέσει η νέα τεχνολογία, αλλά και τι μπορεί απροσδόκητα να μας επιστρέψει.
Η διαφορά είναι ουσιαστική. Δεν είναι κάθε χρήση της ΤΝ υποκατάσταση της ανθρώπινης σκέψης. Μπορεί να γίνει υποκατάστατο όταν της παραδίδουμε την κρίση μας και ζητάμε απλώς έτοιμες απαντήσεις. Μπορεί όμως να γίνει και εργαλείο διαλόγου, αντίλογου, αναζήτησης και αυτοπαρατήρησης. Μπορεί να μας ζητήσει να εξηγήσουμε καλύτερα αυτό που σκεφτόμαστε, να εντοπίσει αντιφάσεις, να προτείνει μια διαφορετική οπτική ή να μας οδηγήσει σε ερωτήματα που δεν είχαμε θέσει μόνοι μας. Το κρίσιμο, επομένως, δεν είναι αν χρησιμοποιούμε την ΤΝ, αλλά τι της ζητάμε και τι εξακολουθούμε να κρατάμε για τον εαυτό μας. Το δίλημμα «άνθρωπος ή μηχανή» είναι μάλλον φτωχότερο από το πραγματικό ερώτημα: πώς μπορεί η μηχανή να λειτουργήσει χωρίς να ακυρώνει τον άνθρωπο;
Υπάρχει μάλιστα μια διάσταση της ΤΝ που δύσκολα χωρά στην εικόνα της ως απειλής για τη μνήμη: μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να λειτουργήσει ως καταλύτης της. Αυτό προκύπτει ακόμη και μέσα από μια προσωπική εμπειρία. Μιλώντας εκτενώς με την τεχνητή νοημοσύνη για γεγονότα από το μακρινό αλλά και το πρόσφατο παρελθόν, μπορεί κανείς να βρεθεί μπροστά σε μια απρόσμενη διαδικασία: να αρχίσει να θυμάται περιστατικά που είχε θεωρήσει ασήμαντα και να τα εξετάζει ξανά. Μικρές αποφάσεις, δυσκολίες, πρωτοβουλίες, καταστάσεις που κάποτε έμοιαζαν αυτονόητες ή ανάξιες λόγου αποκτούν ξαφνικά διαφορετικό βάρος. Η μηχανή δεν δημιουργεί αυτές τις αναμνήσεις. Δεν γνωρίζει τη ζωή μας καλύτερα από εμάς. Η επίμονη συζήτηση, όμως, μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για να ανασύρουμε από τη μνήμη υλικό που είχε μείνει θαμμένο μέσα στη συνήθεια.
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο: δεν αλλάζουν τα γεγονότα, αλλά ο φακός με τον οποίο τα κοιτάζουμε. Ένα περιστατικό που πριν από είκοσι ή τριάντα χρόνια είχαμε καταγράψει ως «τίποτα ιδιαίτερο» μπορεί σήμερα να αποκτήσει διαφορετική σημασία. Μπορούμε να αναρωτηθούμε τι δυσκολίες αντιμετωπίσαμε τότε, ποιες επιλογές κάναμε, πόση επιμονή χρειάστηκε, ποιες ικανότητες χρησιμοποιήσαμε χωρίς να τις αναγνωρίζουμε ως ικανότητες. Με την απόσταση του χρόνου, ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να γίνει πιο δίκαιος απέναντι στον νεότερο εαυτό του. Και αυτή η διαδικασία μπορεί να οδηγήσει σε κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό από την ανάκληση μιας ανάμνησης: στην αναθεώρηση της εικόνας που έχουμε για τον εαυτό μας. Δεν θυμόμαστε απλώς τι κάναμε. Ανακαλύπτουμε ξανά ποιοι ήμασταν.
Αυτό μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία για την αυτοεκτίμηση. Δεν πρόκειται για μια μηχανή που μας κολακεύει και μας επαναλαμβάνει ότι είμαστε ικανοί. Αν αυτό ήταν το μόνο αποτέλεσμα, θα ήταν μάλλον επιφανειακό και τελικά επικίνδυνο. Η ουσιαστική αξία βρίσκεται αλλού: στο να ανακαλύπτουμε μέσα στη δική μας ιστορία αποδεικτικά στοιχεία για ικανότητες που είχαμε υποβαθμίσει. Μπορεί να συνειδητοποιήσουμε ότι αντιμετωπίσαμε δύσκολες καταστάσεις, ότι βρήκαμε λύσεις όταν δεν υπήρχαν προφανείς λύσεις, ότι πήραμε πρωτοβουλίες, ότι προσαρμοστήκαμε, ότι αντέξαμε. Η ΤΝ, όταν λειτουργεί ως συνομιλητής και όχι ως αυθεντία, μπορεί να βοηθήσει να οργανωθεί αυτή η αναδρομή. Δεν μας χαρίζει αυτοεκτίμηση. Μπορεί να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε τους λόγους για τους οποίους δικαιούμαστε να έχουμε περισσότερη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοήσουμε τον κίνδυνο της νοητικής αδράνειας. Αν χρησιμοποιούμε την ΤΝ για να γράφει, να σκέφτεται, να αποφασίζει και να θυμάται τα πάντα αντί για εμάς, ασφαλώς υπάρχει λόγος ανησυχίας. Όμως η τεχνολογία δεν είναι η πρώτη που μας απαλλάσσει από νοητική εργασία. Η γραφή περιόρισε την ανάγκη να απομνημονεύουμε τα πάντα. Τα βιβλία αποθήκευσαν τη γνώση έξω από το μυαλό μας. Η αριθμομηχανή μας απάλλαξε από αμέτρητους υπολογισμούς και οι μηχανές αναζήτησης άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο βρίσκουμε πληροφορίες. Το ερώτημα δεν ήταν ποτέ μόνο πόση εργασία αφαιρεί ένα εργαλείο, αλλά τι κάνουμε με την ενέργεια που μας εξοικονομεί. Η ίδια τεχνολογία μπορεί να οδηγήσει στην αδράνεια ή να μας απελευθερώσει για πιο σύνθετη σκέψη.
Ανάλογη προσοχή χρειάζεται και στο ζήτημα των ανθρώπινων σχέσεων. Είναι εύλογος ο φόβος ότι κάποιος μπορεί να προτιμήσει μια μηχανή από έναν φίλο, έναν συγγενή ή έναν πραγματικό συνομιλητή. Αλλά πριν καταδικάσουμε τη χρήση της ΤΝ, αξίζει να ρωτήσουμε γιατί ένας άνθρωπος στρέφεται σε αυτήν. Επειδή δεν έχει κανέναν διαθέσιμο; Επειδή φοβάται την κριτική; Επειδή δυσκολεύεται να εκφραστεί; Επειδή αισθάνεται μόνος; Αν ισχύει κάτι από αυτά, τότε η ΤΝ δεν δημιούργησε απαραίτητα το πρόβλημα. Μπορεί απλώς να συνάντησε μια ανάγκη που προϋπήρχε. Το ίδιο ισχύει και για την ενσυναίσθηση: η μηχανή δεν αισθάνεται όπως ο άνθρωπος και δεν πρέπει να συγχέουμε την προσομοίωση της ενσυναίσθησης με την ανθρώπινη εμπειρία. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε συνομιλία με μια μηχανή στερείται χρησιμότητας ή νοήματος.
Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να αλλάξουμε λίγο το ερώτημα. Δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα γίνει πιο έξυπνη από εμάς ή αν θα θυμάται περισσότερα από εμάς. Πιθανότατα θα συμβούν και τα δύο σε πολλούς επιμέρους τομείς. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι τι θα παραμείνει δικό μας και τι θα κάνουμε με τις δυνατότητες που μας προσφέρει ένα τέτοιο εργαλείο. Η κρίση, η ευθύνη, η επιλογή, η εμπειρία, η ηθική στάση και η ικανότητα να αμφισβητούμε ακόμη και την απάντηση που μας δίνει η μηχανή δεν μπορούν να μετατραπούν απλώς σε τεχνικές λειτουργίες.
Αλλά υπάρχει και κάτι βαθύτερα προσωπικό: η δυνατότητα να ξανακοιτάξουμε τη δική μας ζωή. Γιατί υπάρχει μια μορφή λήθης που δεν αφορά το ότι ξεχνάμε γεγονότα. Αφορά το ότι ξεχνάμε την αξία τους.
Συνηθίζουμε τη ζωή μας και, μαζί της, συνηθίζουμε τις ικανότητές μας. Ξεχνάμε πόσα δύσκολα πράγματα κάποτε μας φαίνονταν αδύνατα και τελικά τα καταφέραμε. Θεωρούμε αυτονόητες δεξιότητες που αποκτήσαμε με κόπο και υποτιμούμε αποφάσεις που κάποτε απαιτούσαν θάρρος. Αν μια συνομιλία με την ΤΝ μπορεί να μας βοηθήσει να ξαναδούμε αυτά τα κομμάτια της ζωής μας, τότε η τεχνολογία δεν μας απομακρύνει κατ' ανάγκην από τον εαυτό μας. Μπορεί, παραδόξως, να μας φέρνει πιο κοντά του. Η μεγαλύτερη απειλή, επομένως, ίσως δεν είναι ότι η μηχανή θα σκέφτεται για λογαριασμό μας, αλλά ότι εμείς θα συνηθίσουμε τόσο πολύ να της παραχωρούμε τη σκέψη, ώστε να πάψουμε να ενδιαφερόμαστε για το τι συμβαίνει μέσα στο δικό μας μυαλό.
Υπάρχει όμως και η αντίθετη δυνατότητα: να χρησιμοποιήσουμε την ΤΝ όχι για να απαλλαγούμε από τη σκέψη, αλλά για να την κάνουμε βαθύτερη, όχι για να ξεχάσουμε, αλλά για να θυμηθούμε, όχι για να πάρουμε έτοιμο νόημα, αλλά για να ξαναδώσουμε νόημα σε όσα ζήσαμε.
Ίσως, τελικά, η σχέση ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης να μοιάζει περισσότερο με μια ιπποδρομία παρά με μια μονομαχία. Η νίκη δεν εξαρτάται μόνο από τη φυσική υπεροχή του αλόγου. Εξαρτάται και από τις ικανότητες του αναβάτη να το κατευθύνει, να αξιοποιήσει τη δύναμή του και να επιλέξει τη σωστή στιγμή. Ένα ισχυρό άλογο με έναν κακό αναβάτη μπορεί να οδηγηθεί σε λάθος κατεύθυνση. Και ένας καλός αναβάτης, όσο ικανός κι αν είναι, δεν μπορεί να αγνοήσει τις δυνατότητες και τα όρια του αλόγου του. Το ίδιο συμβαίνει και με την ΤΝ. Μπορεί να είναι το ισχυρότερο «άλογο» που απέκτησε ποτέ ο άνθρωπος. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο πόσο γρήγορα μπορεί να τρέξει. Είναι αν ο αναβάτης ξέρει πού θέλει να πάει, και αν εξακολουθεί να κρατά τα ηνία.
