Η 14η Μαρτίου, που στη διεθνή γραφή είναι 3/14 και άρα η ημέρα του π, είναι η Διεθνής Ημέρα των Μαθηματικών International Day of Mathematics (IDM). Η Διεθνής Μαθηματική Ένωση στο project (idm314.org) αποφάσισε το θέμα του 2027 να είναι «Τα μαθηματικά, η τεχνητή νοημοσύνη και το μέλλον μας». Η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) έχει μπει στην καθημερινότητα των παιδιών μας, χωρίς οι περισσότεροι να γνωρίζουν τι κρύβεται πίσω της. Πίσω της υπάρχουν μαθηματικά: πιθανότητες, στατιστική, γραμμική άλγεβρα, βελτιστοποίηση. Γι' αυτό η τάξη των Μαθηματικών είναι ο φυσικός χώρος όπου τα παιδιά μπορούν να καταλάβουν την ΤΝ αντί να την αντιμετωπίζουν σαν μια αλάνθαστη αυθεντία.
Ένα πρόγραμμα για σχολεία και εκπαιδευτικούς
Για τον εορτασμό οργανώνεται το IDM School Program 2027, που φέρνει σε επαφή σχολεία μαθητές και εκπαιδευτικούς από διαφορετικές χώρες. Οι διοργανωτές προσφέρουν δωρεάν διαδικτυακό workshop για εκπαιδευτικούς, όπου προτείνονται δρατηριότητες για την τάξη. Το υλικό περιλαμβάνει αναλυτικό οδηγό (PDF), ιδέες σχετικές με το θέμα και ομάδα συνομιλίας (WhatsApp) για ανταλλαγή εμπειριών.
Ημερομηνίες workshop (όλα στις 15:00 UTC, δηλαδή 17:00 ώρα Ελλάδας):
• Αγγλικά: Τρίτη 8 Δεκεμβρίου 2026
• Ισπανικά: Τετάρτη 9 Δεκεμβρίου 2026
• Γαλλικά: Πέμπτη 10 Δεκεμβρίου 2026
• Αραβικά: Δευτέρα 21 Δεκεμβρίου 2026
Τα workshop στα αγγλικά, ισπανικά και γαλλικά θα διεξαχθούν από τον Dr. Daniel Ramos (IMAGINARY) και τα αραβικά από την Dr. Amna Mohsin (Πανεπιστήμιο του Χαρτούμ). Στο αγγλικό και στο γαλλικό θα συμμετέχει και η καθηγήτρια Christiane Rousseau (IDM, Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ). Όλα θα καταγραφούν και θα αναρτηθούν σε ειδικό ιστότοπο.
Η αίτηση συμμετοχής γίνεται μέχρι τις 3 Δεκεμβρίου 2026 μέσω της φόρμας Application Form που θα βρείτε στη σελίδα:
https://bit.ly/idm314
Υπάρχει όριο 50 σχολείων ανά χώρα, άρα αξίζει να μην περιμένουμε την τελευταία στιγμή. Ο κοινός εορτασμός θα γίνει στις 14 Μαρτίου 2027 (Κυριακή) και η δραστηριότητα μπορεί να υλοποιηθεί και σε κοντινή ημερομηνία. Οι εκπαιδευτικοί που θα την υλοποιήσουν μπορούν να ζητήσουν βεβαίωση συμμετοχής (μόνο για εκπαιδευτικούς, όχι για μαθητές).
Μέτρηση του π με χαρτί millimetre
Γιατί ένας εκπαιδευτικός να συμμετάσχει
Πρώτον, η ΤΝ είναι ήδη στην τάξη μας. Οι μαθητές τη χρησιμοποιούν για να λύσουν ασκήσεις και να γράψουν κείμενα. Αν δεν τους δείξουμε πώς λειτουργεί, θα την εμπιστεύονται ή θα την απορρίπτουν χωρίς τεκμήρια. Ο εκπαιδευτικός αλλά και ο μαθητής που καταλαβαίνει ότι ένα σύστημα «εκπαιδεύεται» από παραδείγματα, ότι κάνει λάθη και ότι εξαρτάται από τα δεδομένα που έχει δει, μπορεί να καλλιεργήσει κριτική στάση. Το workshop προσφέρει βασικές έννοιες (μηχανική μάθηση, νευρωνικά δίκτυα, μεγάλα γλωσσικά μοντέλα) και υλικό για συζήτηση γύρω από τις κοινωνικές προκλήσεις της ΤΝ.
Δεύτερον, η ΤΝ δείχνει γιατί αξίζει να μάθει κανείς Μαθηματικά. Συχνά ακούμε από μαθητές το «σε τι θα μου χρησιμεύσουν τα μαθηματικά στην καθημερινή μου ζωή;» Εδώ η απάντηση είναι μη αναμενόμενη. Ό,τι κάνει εντυπωσιακή την ΤΝ είναι μαθηματικά που οι μαθητές μπορούν να αγγίξουν με τα χέρια τους, όπως θα δούμε παρακάτω.
Τρίτον, η συμμετοχή δημιουργεί κοινότητα και κίνητρο. Όταν μια τάξη γνωρίζει ότι κάνει την ίδια δραστηριότητα με σχολεία άλλων χωρών και μπορεί να μοιραστεί αποτελέσματα, η εργασία αποκτά νόημα. Για τους εκπαιδευτικούς, η ομάδα συνομιλίας είναι χώρος ανταλλαγής ιδεών με συναδέλφους σε όλο τον κόσμο.
Μέτρηση του π με τις βελόνες του Buffon
Η μηχανή που μαθαίνει να κερδίζει στο ΝΙΜ
Οι διοργανωτές προτείνουν μια εκδοχή «εκτός υπολογιστή» ενός συστήματος που μαθαίνει να κερδίζει στο παιχνίδι ΝΙΜ. Το ΝΙΜ είναι πλήρως επιλύσιμο παιχνίδι και γι' αυτό κλασικό παράδειγμα για τη διδασκαλία εννοιών της ΤΝ, όπως η αναζήτηση σε αντιπαλότητα και η ενισχυτική μάθηση. Παρακάτω περιγράφω τη διαδικασία κατασκευής ενός συστήματος τεχνητής νοημοσύνης με πολύ απλά καθημερινά υλικά: πλαστικά ποτήρια, καρτελάκια και οδοντογλυφίδες.
Οι κανόνες του παιχνιδιού
Στο τραπέζι υπάρχουν 10 οδοντογλυφίδες. Δύο παίκτες παίζουν εναλλάξ και σε κάθε γύρο παίρνουν 1, 2 ή 3 οδοντογλυφίδες. Όποιος πάρει την τελευταία κερδίζει.
Η «μηχανή» από ποτήρια και καρτελάκια
Θα περιγράψω την κατασκευή μιας “μηχανής” που μπορεί να “σκέφτεται” και να γνωρίζει πως θα κερδίσει στο παιχνίδι ΝΙΜ. Πάρε 9 ποτήρια, αριθμημένα από το 10 μέχρι το 2 όπως δείχνεται στην εικόνα. Ο αριθμός κάθε ποτηριού δείχνει πόσες οδοντογλυφίδες απομένουν στο τραπέζι. Μέσα σε κάθε ποτήρι βάλε καρτελάκια με τις κινήσεις «1», «2», «3». Ποτήρι για το 1 δεν χρειάζεται: όποιος βρεθεί εκεί παίρνει την τελευταία οδοντογλυφίδα και κερδίζει, χωρίς επιλογή.
Τεχνητή νοημοσύνη για το ΝΙΜ
Στην εικόνα των διοργανωτών το ποτήρι 2 έχει δύο μόνο καρτελάκια. Προτείνω μια μικρή παραλλαγή: και το ποτήρι 2 να έχει και τα τρία καρτελάκια. Αν τραβηχτεί το «3», λέμε με λόγια ότι η κίνηση δεν επιτρέπεται (δεν μπορούμε να πάρουμε 3 όταν έχουν μείνει 2 οδοντογλυφίδες), απομακρύνουμε το καρτελάκι και τραβάμε άλλο. Έτσι η μηχανή μαθαίνει και τους κανόνες του παιχνιδιού.
Τα ποτήρια είναι η «μνήμη» του συστήματος. Στην αρχή δεν «ξέρει» τίποτα, αφού όλες οι κινήσεις είναι εξίσου πιθανές.
Πώς παίζεται το παιχνίδι στην τάξη;
Ένας μαθητής «είναι η μηχανή» και ένας άλλος ο αντίπαλος. Στη σειρά της μηχανής πηγαίνουμε στο ποτήρι με τον αριθμό των οδοντογλυφίδων που απομένουν και τραβάμε στην τύχη ένα καρτελάκι, χωρίς να κοιτάξουμε. Το αφήνουμε δίπλα στο ποτήρι και η μηχανή παίρνει τόσες οδοντογλυφίδες όσες γράφει. Ο αντίπαλος παίζει τη δική του κίνηση και συνεχίζουμε μέχρι το τέλος.
Πώς μαθαίνει η μηχανή
Μετά από κάθε παιχνίδι εφαρμόζουμε έναν απλό κανόνα:
• Αν η μηχανή έχασε, πετάμε το καρτελάκι της τελευταίας της κίνησης, αυτής που άφησε τον αντίπαλο να κερδίσει. Τα υπόλοιπα επιστρέφουν στα ποτήρια τους.
• Αν η μηχανή κέρδισε, όλα τα καρτελάκια επιστρέφουν στα ποτήρια τους.
• Αν ένα ποτήρι αδειάσει, όλες οι κινήσεις από εκεί οδηγούν σε ήττα. Τότε η μηχανή «παραιτείται» και πετάμε το καρτελάκι της προηγούμενης κίνησής της, αυτής που την έφερε σε εκείνη τη θέση.
Τι ανακαλύπτουν οι μαθητές
Η μηχανή μαθαίνει από το τέλος προς την αρχή. Πρώτα «μαθαίνουν» τα ποτήρια 2 και 3: από το 2 η σωστή κίνηση είναι το «2» και από το 3 το «3». Μετά αδειάζει το ποτήρι 4, γιατί όποια κίνηση κι αν επιλεγεί, ο αντίπαλος παίρνει όλες τις υπόλοιπες και κερδίζει. Έτσι τα 5, 6 και 7 μαθαίνουν να αφήνουν στον αντίπαλο το 4 (παίρνουν 1, 2 και 3 αντίστοιχα). Το ίδιο ξαναγίνεται με το 8, και τα ποτήρια 9 και 10 μαθαίνουν να του αφήνουν το 8.
Οι θέσεις 4 και 8, τα πολλαπλάσια του 4, είναι χαμένες για όποιον παίζει. Η στρατηγική είναι να αφήνεις πάντα στον αντίπαλο πολλαπλάσιο του 4, άρα με 10 οδοντογλυφίδες ο πρώτος κερδίζει παίρνοντας 2. Κανείς δεν το είπε στη μηχανή: το ανακάλυψε από τα λάθη της. Πόσα παιχνίδια χρειάζονται εξαρτάται από τον αντίπαλο, και καλό είναι να το δοκιμάσει κανείς στην τάξη.
Ερωτήσεις για συζήτηση
• Γιατί η μάθηση ξεκινά από τα ποτήρια με τις λίγες οδοντογλυφίδες;
• Τι γίνεται αν ο αντίπαλος παίζει τυχαία; Τι αλλάζει αν επιτρέπονται κινήσεις που ο παίκτης μπορεί να πάρει από 1 έως 4 οδοντογλυφίδες;
• Πού η “μηχανή” μοιάζει με τα μεγάλα συστήματα ΤΝ και πού διαφέρει;
Η μηχανή δεν ξέρει από πολλαπλάσια του 4: μαθαίνει από τα λάθη της να αφήνει τον αντίπαλο σε «χαμένες» θέσεις. Αυτό που ο μαθηματικός το βρίσκει με λογική και απόδειξη, η μηχανή το ανακαλύπτει δοκιμάζοντας. Δύο δρόμοι για τον ίδιο στόχο: απόδειξη και μάθηση από παραδείγματα. Με φτηνά υλικά και μία διδακτική ώρα, οι μαθητές βλέπουν ότι ένα σύστημα «μαθαίνει» από την εμπειρία και τα λάθη του και ότι κάτω από το «μαγικό» κρύβεται ένας κανόνας που μπορούμε να τον περιγράψουμε και να τον ελέγξουμε.
Μια πρόσκληση
Στο διαδικτυακό workshop μπορεί να συμμετέχει κάθε εκπαιδευτικός είτε μαθηματικός είτε όχι. Η τεχνητή νοημοσύνη αφορά κάθε τάξη. Το ζητούμενο δεν είναι να γίνουν οι μαθητές μας ειδικοί στην ΤΝ, αλλά να καταλάβουν ότι πίσω από τα εντυπωσιακά εργαλεία βρίσκονται μαθηματικά που μπορούν να κατανοήσουν και ότι το μέλλον που χτίζουμε μαζί με την ΤΝ χρειάζεται ανθρώπους που σκέφτονται κριτικά και αγαπούν τα Μαθηματικά.