Καιρός 2026: Πρώτη πρόγνωση για «λευκά» Χριστούγεννα – Πού και πότε θα χιονίσει

Εκπαίδευση

Μισός αιώνας μετά την καθιέρωση της δημοτικής

σχολ
Google Logo Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google
Η δημοτική γλώσσα θεσμοθετήθηκε οριστικά το 1976, όμως, δεν κατακτήθηκε ακόμη

Συμπληρώνεται φέτος ένας αιώνας από την ίδρυση και  λειτουργία του δεύτερου πανεπιστημίου της χώρας, του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης (το 1954 μετονομάστηκε σε Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, ΑΠΘ) και μισός αιώνας από την οριστική καθιέρωση της δημοτικής, το 1976 (Ν. 309) με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Ράλλη. Ο τελευταίος, μάλιστα, κατηγορήθηκε από ακραίους συντηρητικούς κύκλους ως «διαφθορέας της γλώσσας» και αυτό παρ' ολίγον να του στοιχίσει τη βουλευτική έδρα στις εκλογές του 1977. Τον Γ. Ράλλη και τον Α. Κακλαμάνη, δύο εμβληματικούς μεταρρυθμιστές υπουργούς Παιδείας, το Πανεπιστήμιο Πατρών τούς έχει αναγορεύσει, σε κοινή τελετή, επίτιμους διδάκτορες.

Οι δύο παραπάνω σημαντικοί σταθμοί στην Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης, έχουν συνδετικό κρίκο τη δημοτική γλώσσα και τους κορυφαίους δημοτικιστές, Δημήτρη Γληνό, Αλέξανδρο Δελμούζο και Μανόλη Τριανταφυλλίδη, με του οποίου τη Γραμματική (έκδοση, το 1941) διαπαιδαγωγήθηκαν γλωσσικά πολλές γενιές Ελλήνων μαθητών.

Η δημοτική γλώσσα καθιερώθηκε, βέβαια, για πρώτη φορά, στις τέσσερις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου, το 1918. Στη γλώσσα αυτή γράφτηκαν τα εμβληματικά βιβλία «Τα Ψηλά Βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου, «Το Αλφαβητάρι με τον Ήλιο» κ.ά., για να «καώσι» από τους καθαρευουσιάνους, το 1921. Πριν καεί η Σμύρνη, «κάηκαν» τα βιβλία…Είχαν προηγηθεί έντονες γλωσσικές συγκρούσεις, αφού είχαμε και «γλωσσικό διχασμό» («Ευαγγελικά», «Ορεστειακά», «Αθεϊκά του Βόλου», «Μαρασλειακά» και «Δίκη των τόνων» με τον Ιωάννη Κακριδή κατηγορούμενο). Οι δημοτικιστές κατηγορήθηκαν ως άθεοι, ανθέλληνες, «μαλλιαροί», «χυδαίοι», για να τους απαντήσει ο Λορέντζος Μαβίλης στη Βουλή, το 1911: «Δεν υπάρχει χυδαία γλώσσα. Υπάρχουσι χυδαίοι άνθρωποι. Και υπάρχουσι χυδαίοι άνθρωποι ομιλούντες την καθαρεύουσαν»…

Τα δύο μεγαλύτερα πνευματικά Ιδρύματα της χώρας, το ΕΚΠΑ και το ΑΠΘ, αντιμετώπισαν τους δημοτικιστές, τη δημοτική και τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Το ΕΚΠΑ υπήρξε ο διώκτης των δημοτικιστών, πρωταγωνίστησε στα «Ευαγγελικά» και «Ορεστειακά» με σημαιοφόρο τον Γ. Μιστριώτη και πολέμησε λυσσαλέα όλες τις γλωσσοεκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις των φιλελεύθερων κυβερνήσεων του Ελευθερίου Βενιζέλου (1913, 1917-1920 και 1928-1932) και του Γεωργίου Παπανδρέου με αρχιτέκτονα τον Ευάγγελο Παπανούτσο, το 1964/65.

Το ΕΚΠΑ χαρακτηρίστηκε από τον Δ. Γληνό «φωλιά των γλωσσαμυντόρων», ενώ το νεοϊδρυθέν από τον Αλ. Παπαναστασίου Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, το 1924, (νόμος 3341) για να ξεκινήσει τη λειτουργία του, εξαιτίας της ακραίας πολιτικής αστάθειας και ασυνέχειας, το 1926, υπήρξε το <<σπίτι>> των δημοτικιστών. Αυτό γιατί, οι κορυφαίοι του δημοτικισμού, Γληνός, Δελμούζος και Τριανταφυλλίδης, έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ίδρυση και λειτουργία του. Συγκεκριμένα, ο Γληνός είναι ο συντάκτης της εισηγητικής έκθεσης για την ίδρυσή του, ενώ οι Τριανταφυλλίδης και Δελμούζος ανήκουν στους πρώτους καθηγητές του, στην έδρα «Μεσαιωνική και Νέα Ελληνική Γλωσσολογία» ο πρώτος και στην έδρα «Παιδαγωγική» ο δεύτερος. Πρώτος πρόεδρος του ΑΠΘ διετέλεσε ο θεμελιωτής της Γλωσσολογίας στην Ελλάδα, και μετέπειτα ακαδημαϊκός, Γιώργος Χατζηδάκις, για να τον διαδεχτεί ο Χρήστος (Χριστόδουλος) Τσούντας. Ακόμη, ο Δελμούζος διετέλεσε πρώτος Επόπτης του Πειραματικού Σχολείου του ΑΠΘ, που ιδρύθηκε το 1929 και πρωτολειτούργησε το 1936.

Όσα οι πρωτοπόροι δημοτικιστές του Εκπαιδευτικού Ομίλου δεν μπόρεσαν να κάνουν πράξη στην Μαράσλειο Παιδαγωγική Ακαδημία και το Μαράσλειο Διδασκαλείο (1924/1926)- ο Δελμούζος και στο Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο του Βόλου (1908-1911)- αφού η εσωτερική -παιδαγωγική- γλωσσική μεταρρύθμιση που επιχείρησαν στις Βενιζελικές περιόδους, με γνώση και όραμα, ανατράπηκε, το δοκίμασαν στη Θεσσαλονίκη σε ένα πιο ευνοϊκό κοινωνικό -πολιτικό-πολιτιστικό και πανεπιστημιακό περιβάλλον.

Στην ενεργητική παρουσία των δημοτικιστών στο ΑΠΘ και γενικά σε εκπαιδευτικούς θεσμούς της Θεσσαλονίκης, πρέπει να προσθέσουμε και τον Μίλτο Κουντουρά (είχε ιδρύσει τη «Φοιτητική Συντροφιά», το 1910), που το 1926 διορίστηκε Διευθυντής του Διδασκαλείου Θηλέων Θεσσαλονίκης (είχε ιδρυθεί το 1915, με πρώτο πρόεδρο τον σημαντικό, αλλά εν πολλοίς αγνοημένο, παιδαγωγό Καραχρίστο). Διαπιστώνουμε, δηλαδή, ότι οι δημοτικιστές, μετά τις τραυματικές εμπειρίες τους στην Αθήνα, μετακομίζουν και «μεταφέρουν» τη μεταρρύθμιση και τις καινοτόμες αντιλήψεις του Σχολείου Εργασίας στη Θεσσαλονίκη, που αποδείχτηκε πιο φιλόξενη και ανοιχτή σε νέες ιδέες…

Κλείνουμε με μια διαπίστωση που, βέβαια, για να τεκμηριωθεί, απαιτείται ξεχωριστό άρθρο. Η δημοτική γλώσσα θεσμοθετήθηκε οριστικά το 1976, όμως, δεν κατακτήθηκε ακόμη. Τα αίτια είναι πολλά: η εισβολή της «ηλεκτρονικής επικοινωνίας», τα συχνά ακατάλληλα σχολικά εγχειρίδια γλώσσας, η ελλειμματική γλωσσική κατάρτιση και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, ο τρόπος διδασκαλίας της γλώσσας, ο «βιασμός» της γλώσσας από ηλεκτρονικά και έντυπα ΜΜΕ κ.λπ. (βλ. και σχετικά άρθρα Γ. Μπαμπινιώτη και Χ. Χαραλαμπάκη στην εφ. «ΤΟ ΒΗΜΑ» της 8ης Νοεμβρίου 2026)

Σήφης Μπουζάκης

Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών

Όλες οι σημαντικές ειδήσεις στο alfavita.gr

«Κλαίω κάθε μέρα πριν πάω σχολείο»: Η κραυγή μιας εκπαιδευτικού από μια τάξη που δεν μπορεί πια να διαχειριστεί

Πώς επιλέγουμε ιδιωτικό σχολείο για τα παιδιά μας; Το μεγάλο αφιέρωμα του alfavita για την επόμενη χρονιά

Google Logo Μάθε πρώτος όλες τις σημαντικές ειδήσεις. Βάλε το alfavita.gr στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google
Viber Ακολουθήστε το Αlfavita στο Viber

εκπαίδευση