Εάν οι προγραμματιστές εξαφανίζονταν ξαφνικά, το ψηφιακό οικοσύστημα θα κατέρρεε και οι βασικές δομές της κοινωνίας θα παραλύούσαν. Στον αντίποδα, η απουσία των φιλολόγων ίσως να άφηνε πίσω της μόνο μερικές διορθώσεις σε γραμματικούς κανόνες και γλωσσικές λεπτομέρειες. Ή μήπως συμβαίνει κάτι πολύ βαθύτερο; Μέσα σε ένα σύστημα που μετρά την επιτυχία σε gigabytes, ο φιλόλογος φαντάζει συχνά σαν μια... γραφική φιγούρα μέσα σε ένα σύγχρονο data center. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει καίριο: γιατί επιμένουμε στην κλασική παιδεία και στην ανάλυση κειμένων όταν τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης παράγουν απαντήσεις σε κλάσματα δευτερολέπτου;
Και τελικά, σε μια εκπαίδευση που εστιάζει αποκλειστικά στο «πώς» κατασκευάζονται τα πράγματα, ποιος θα διδάξει στους νέους το «γιατί» αξίζει να τα δημιουργούν;
Η γλώσσα ως κώδικας και η «αποδοδόμηση» της προπαγάνδας
Στην «καρδιά» του ψηφιακού περιβάλλοντος, η ίδια η γλώσσα λειτουργεί ως ο πρωταρχικός κώδικας επικοινωνίας. Όπως ο προγραμματιστής εντοπίζει σφάλματα (debug) σε μια εφαρμογή, έτσι και ο φιλόλογος εντοπίζει τα λογικά σφάλματα στη σκέψη. Στα σύγχρονα κοινωνικά δίκτυα, ο γόνιμος διάλογος συχνά υποκαθίστανται από ασύνδετους, παράλληλους μονολόγους, όπου κυριαρχεί η ένταση και όχι η επιχειρηματολογία.
Μέσα από την τριβή με τα κείμενα, ο μαθητής αντιλαμβάνεται ότι η διαλεκτική δεν σημαίνει επιβολή της γνώμης με τη φωνή, αλλά υποβολή της άποψης στην κρίση των άλλων. Αυτή ακριβώς η πνευματική θωράκιση καθιστά τη μελέτη ιστορικών κειμένων -όπως οι δημηγορίες του Θουκυδίδη- πιο επίκαιρη από ποτέ:
Όπως αναφέρει και η Μάιρα Τρικαλίτη, ε έναν κόσμο που βομβαρδίζεται από fake news και «αλγοριθμικές αλήθειες», η ανάλυση του λόγου παύει να αποτελεί τυπική πολυτέλεια και μετατρέπεται σε πράξη αυτοάμυνας.
Ο μαθητής που εκπαιδεύεται να αποδομεί την προπαγάνδα της αρχαιότητας αποκτά τα απαραίτητα εργαλεία για να «διαβάζει» πίσω από τις γραμμές των λαϊκίστικων αναρτήσεων και των παραπλανητικών διαφημίσεων του σήμερα.
Η «εκπαίδευση καρδιάς» και η ενσυναίσθηση
Πέρα από την ψυχρή ανάλυση, οι ανθρωπιστικές επιστήμες αναζητούν την ανθρώπινη ουσία εκεί που η τεχνοκρατία βλέπει απλώς στατιστικά δεδομένα. Η λογοτεχνία λειτουργεί ως ο απόλυτος, φυσικός προσομοιωτής πραγματικότητας: χωρίς την ανάγκη γυαλιών VR, ο μαθητής ταυτίζεται με τα βιώματα, τα διλήμματα και τον πόνο ανθρώπων από εντελώς διαφορετικές εποχές.
Αυτή η διαδικασία λειτουργεί ως ασπίδα προστασίας απέναντι στον κίνδυνο της κοινωνικής απομόνωσης και της «ψηφιακής τύφλωσης». Ο φιλόλογος διδάσκει στοιχεία που η Τεχνητή Νοημοσύνη στερείται: την αυθεντική ανθρώπινη επαφή και την ικανότητα κατανόησης του διπλανού μας.
Η διαδρομή απέναντι στο αποτέλεσμα
Όπως έχει αναφέρει και η κα Τρικαλίτη, η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην τεχνοκρατική και τη ανθρωπιστική προσέγγιση συνοψίζεται στον προσανατολισμό τους. Ενώ οι θετικές επιστήμες και η τεχνολογία απαντούν στο «Πώς» (πώς χτίζεται μια εφαρμογή ή ένα κτίριο), ο φιλόλογος επιμένει να θέτει το κρίσιμο «Γιατί»:
Για ποιον λόγο χρειαζόμαστε αυτή την τεχνολογία;
Ποιες είναι οι ηθικές προεκτάσεις των πράξεών μας;
Γιατί οι αξίες έχουν σημασία σε μια κοινωνία που τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα;
Σε έναν κόσμο που έχει μάθει να πατάει αποκλειστικά το γκάζι της ανάπτυξης, η ικανότητα του στοχασμού και της στάσης λειτουργεί ως το μοναδικό φρένο ανάμεσα στην πρόοδο και την καταστροφή. Οι φιλόλογοι στέκονται ως φύλακες των αξιών σε μια εποχή όπου συχνά τα πάντα αποκτούν τιμή, χάνοντας όμως την ουσιαστική τους αξία.
Το μέλλον του προσανατολισμού
Τελικά, ο ρόλος του φιλόλογου δεν περιορίζεται στη διόρθωση δοκιμίων, αλλά επεκτείνεται στη διαμόρφωση του μέλλοντος. Αν η τεχνολογία προσφέρει ισχύ, οι ανθρωπιστικές σπουδές εξασφαλίζουν την ανθρωπιά μας. Και αν οι μαθητές λησμονήσουν στο τέλος τους γραμματικούς κανόνες, το σημαντικό είναι να διατηρήσουν ζωντανή την ικανότητα να διαβάζουν ανάμεσα στις γραμμές - διότι, όπως ακριβώς λέει η Μάιρα Τρικαλίτη, ανάμεσα στις γραμμές, κρύβεται η ελευθερία τους.
