Ένα σχολείο χρειάζεται σταθερή παρουσία ψυχολόγου για να στηρίζει τους μαθητές του, όχι έναν ειδικό που μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα σε πολλά σχολεία. Ένα παιδί με αναπηρία χρειάζεται ειδικό εξοπλισμό για να συμμετέχει στο μάθημα. Ένα άλλο περιμένει τον εκπαιδευτικό παράλληλης στήριξης που έχει ανάγκη. Κι ένα άλλο σχολείο προσπαθεί να λειτουργήσει με κενά σε εκπαιδευτικούς. Τι απαντά σε αυτές τις ανάγκες το πολυνομοσχέδιο των 165 άρθρων που μόλις έθεσε η κυβέρνηση σε δημόσια διαβούλευση; Προβλέπει νέες διαδικασίες, διευρύνει δυνατότητες και ρυθμίζει εκκρεμότητες. Αλλά δεν εξασφαλίζει τους ανθρώπους και τα χρήματα που χρειάζονται για να γίνουν οι προβλέψεις του πραγματικότητα.
Για να καταλάβουμε τη φιλοσοφία του, πρέπει πρώτα να ξανακοιτάξουμε τον κρατικό προϋπολογισμό.
Με βάση τα επίσημα στοιχεία του, ο προϋπολογισμός του υπουργείου Παιδείας ως ποσοστό του ΑΕΠ υποχωρεί από 2,8% το 2023 σε 2,6% το 2026. Και ο Πολυετής Δημοσιονομικός Προγραμματισμός 2026 - 2029 προβλέπει ακόμη μεγαλύτερη υποχώρηση: από 2,75% το 2025 σε 2,11% το 2029. Το ανώτατο όριο δαπανών του υπουργείου μειώνεται από 6,84 σε 6,15 δισ. ευρώ, ενώ το ΑΕΠ προβλέπεται να αυξάνεται. Ο ίδιος προγραμματισμός προβλέπει και πρόσθετες πιστώσεις για προσλήψεις εκτός αυτών των ορίων, ύψους τουλάχιστον 300 εκατ. ευρώ ετησίως για την περίοδο 2027 - 2029. Πρόκειται για τις πιστώσεις του συγκεκριμένου υπουργείου και η κατεύθυνση των καταγεγραμμένων ορίων δαπανών είναι σαφής: η οικονομία επισήμως θα μεγαλώνει, αλλά τα προβλεπόμενα όρια του υπουργείου Παιδείας θα μικραίνουν.
Αυτή είναι η πραγματικότητα μέσα στην οποία έρχεται το νομοσχέδιο.
Η ΔΟΕ και η ΟΛΜΕ διεκδικούν περισσότερη χρηματοδότηση, μόνιμους διορισμούς, μικρότερα τμήματα, ενίσχυση της ειδικής αγωγής και στελέχωση των υποστηρικτικών υπηρεσιών. Η ΔΟΕ έχει μάλιστα προκηρύξει στάσεις εργασίας για τις υποχρεωτικές υπερωρίες που ανατίθενται σε εκπαιδευτικούς για την κάλυψη κενών. Αντί όμως να αντιμετωπίζονται συνολικά αυτές οι πραγματικά μεγάλες ανάγκες, πολλές νέες διατάξεις περιορίζονται στον τρόπο με τον οποίο θα λειτουργούν οι υπάρχουσες υπηρεσίες.
Χαρακτηριστικό είναι το άρθρο 43 για την ψυχοκοινωνική υποστήριξη των μαθητών. Επιτρέπει, υπό προϋποθέσεις, σε μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου να ζητούν βοήθεια από ψυχολόγο ή κοινωνικό λειτουργό χωρίς προηγούμενη συναίνεση των γονέων τους. Προβλέπει επίσης παρεμβάσεις σε περιπτώσεις κακοποίησης ή παραμέλησης. Ποιος όμως θα ανταποκριθεί; Η κυβέρνηση συνέστησε πράγματι νέες οργανικές θέσεις το 2025, καταργώντας ταυτόχρονα ισάριθμες θέσεις άλλων εκπαιδευτικών ειδικοτήτων. Ωστόσο, πριν από τους διορισμούς του 2026, καταγράφονταν περισσότερες από 2.100 κενές οργανικές θέσεις ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών στα σχολικά δίκτυα υποστήριξης, στα ΚΕΔΑΣΥ και στις δομές ειδικής αγωγής. Και το ακόμη σοβαρότερο είναι ότι το σύστημα προβλέπει ότι ένας ψυχολόγος και ένας κοινωνικός λειτουργός μπορούν να εξυπηρετούν έως πέντε σχολεία. Το νομοσχέδιο περιορίζει αυτόν τον αριθμό σε δύο από το 2027, για ορισμένα σχολεία σε Ζώνες Εκπαιδευτικής Προτεραιότητας. Δεν αλλάζει όμως τον γενικό κανόνα. Ακόμη κι αν καλυφθούν όλα τα οργανικά κενά, δεν εξασφαλίζεται καθημερινή παρουσία ειδικών σε κάθε σχολείο. Η ψυχοκοινωνική στήριξη των παιδιών δεν μπορεί να εξαντλείται σε επισκέψεις εκ περιτροπής. Την ίδια στιγμή το άρθρο 14 συστήνει 600 μόνιμες οργανικές θέσεις κληρικών της Ομογένειας. Δεν πρόκειται για συγκρίσιμες υπηρεσίες, η διαφορά όμως είναι αποκαλυπτική ως προς τον τρόπο νομοθέτησης. Οι προτεραιότητες μιας κυβέρνησης δεν φαίνονται μόνο σε όσα υπόσχεται, αλλά και στις ανάγκες για τις οποίες επιλέγει να δημιουργήσει νέες οργανικές θέσεις. Στη μία περίπτωση προβλέπονται συγκεκριμένες νέες οργανικές θέσεις, ενώ στο άρθρο 43 προστίθενται και εξειδικεύονται παρεμβάσεις ψυχοκοινωνικής υποστήριξης των μαθητών, χωρίς να συστήνεται ούτε μία νέα θέση ψυχολόγου ή κοινωνικού λειτουργού.
Το άρθρο 51 ανοίγει έναν ακόμη δρόμο για τη μείωση του κόστους λειτουργίας των ιδιωτικών σχολείων. Δύο σχολεία που στεγάζονται στο ίδιο κτίριο θα μπορούν πλέον να κάνουν κοινά μαθήματα, στον ίδιο χώρο και την ίδια ώρα. Ειδικά στα ιδιωτικά και ξένα σχολεία, αυτό θα επιτρέπεται ακόμη και στο κανονικό τους πρόγραμμα. Το 2025 η κυβέρνηση επέτρεψε τη συστέγαση σχολείων ακόμη και διαφορετικών ιδιοκτητών. Τώρα προχωρά ένα βήμα παραπέρα, επιτρέποντας και την κοινή διδασκαλία. Έτσι, μπορεί να μειώνεται το κόστος για τους ιδιοκτήτες, χωρίς να εξασφαλίζεται ότι η αλλαγή εξυπηρετεί τις ανάγκες των μαθητών. Υπάρχουν όρια στον αριθμό των παιδιών, όχι όμως ειδική υποχρέωση να αιτιολογείται παιδαγωγικά η κοινή διδασκαλία. Τελικά, ποιος θα καθορίζει πώς γίνεται το μάθημα: οι ανάγκες των παιδιών ή η ανάγκη των ιδιοκτητών να ξοδεύουν λιγότερα;
Αποκαλυπτικό είναι και το άρθρο 67. Το υπουργείο προβλέπει επιταγές (voucher) για την αγορά ειδικού εξοπλισμού από μαθητές και φοιτητές με αναπηρία. Η συνολική χρηματοδότηση περιορίζεται στο ένα εκατομμύριο ευρώ τον χρόνο και οι επιταγές χορηγούνται μόνο μέχρι να εξαντληθεί το ποσό. Παράλληλα, μόλις λειτουργήσει το νέο σύστημα, το υπουργείο σταματά να προμηθεύεται κεντρικά τον αντίστοιχο εξοπλισμό. Έτσι εγκαταλείπεται ένας τρόπος προμήθειας που μπορεί, μέσω μαζικών αγορών και διαγωνισμών να εξασφαλίζει χαμηλότερες τιμές. Το νομοσχέδιο δεν εγγυάται ότι οι αγορές μέσω voucher θα είναι εξίσου συμφέρουσες για το Δημόσιο. Αναμένεται δηλαδή, με τα ίδια περιορισμένα χρήματα να αγοράζεται λιγότερος εξοπλισμός. Και τι θα συμβεί με τα παιδιά των οποίων οι ανάγκες θα διαπιστωθούν αφού εξαντληθεί το κονδύλι; Η πρόσβαση στη μάθηση είναι δικαίωμα, όχι παροχή μέχρι εξαντλήσεως των χρημάτων.
Στο άρθρο 71 ανοίγει ένα ακόμη πεδίο δραστηριοποίησης για ιδιωτικούς μη κερδοσκοπικούς φορείς. Πιστοποιημένοι φορείς κοινωνικής φροντίδας θα μπορούν, με πρόσθετες παιδαγωγικές προϋποθέσεις και έγκριση του υπουργείου, να παρέχουν προγράμματα πρώιμης παρέμβασης για παιδιά τεσσάρων έως επτά ετών, με φοίτηση ισότιμη προς εκείνη σε μονάδες ειδικής προσχολικής αγωγής. Η δυνατότητα αυτή προβλεπόταν από το 2008 για την ΕΛΕΠΑΠ και τώρα διευρύνεται. Το ερώτημα είναι γιατί επεκτείνεται η δυνατότητα αναγνώρισης της φοίτησης εκτός σχολικών μονάδων, χωρίς το άρθρο να προβλέπει αντίστοιχη ενίσχυση των δημόσιων δομών; Και γιατί δεν κατοχυρώνονται ρητά η δωρεάν πρόσβαση, η συνεργασία με τα σχολεία και η ομαλή μετάβαση των παιδιών στη συνέχεια της εκπαίδευσής τους; Η ειδική αγωγή χρειάζεται περισσότερες δυνατότητες για όλα τα παιδιά, όχι απλώς περισσότερους φορείς που θα μπορούν να τις προσφέρουν.
Στην ανώτατη εκπαίδευση, το νομοσχέδιο ανοίγει κι άλλες πόρτες στους μη δημόσιους φορείς. Με το άρθρο 101 επεκτείνεται και στα προπτυχιακά η ακαδημαϊκή ισοδυναμία τίτλων που απονέμουν διεθνείς οργανισμοί στους οποίους συμμετέχει η Ελλάδα για προγράμματά τους που πραγματοποιούνται στη χώρα, υπό την προϋπόθεση πιστοποίησης των προγραμμάτων τους από την Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης. Και με το άρθρο 107, μια εταιρεία που ιδρύουν τα δημόσια πανεπιστήμια για να προβάλλουν το έργο τους στο εξωτερικό θα μπορεί να συνεργάζεται και με παραρτήματα μη κρατικών ΑΕΙ. Το εξοργιστικό είναι ότι αυτή η νέα δυνατότητα συνεργασίας προστίθεται σε μια εταιρεία που ήδη μπορεί να χρηματοδοτείται με δημόσιο χρήμα και πόρους των ίδιων των πανεπιστημίων. Δεν προβλέπεται απευθείας επιχορήγηση των ιδιωτικών παραρτημάτων, ανοίγει όμως ο δρόμος για κοινές δράσεις με δημόσια χρηματοδότηση. Γιατί να μπορούν οι πόροι των δημόσιων πανεπιστημίων να αξιοποιούνται σε συνεργασίες που ενδέχεται να ωφελούν τους ιδιωτικούς ανταγωνιστές τους; Και γιατί το νομοσχέδιο δεν βάζει ρητές δικλίδες ώστε να αποκλείεται αυτό το ενδεχόμενο;
Υπάρχουν και κάποιες χρήσιμες ρυθμίσεις!! Το άρθρο 44, για παράδειγμα, επιτρέπει σε παιδιά που φιλοξενούνται μαζί με τις μητέρες τους σε ξενώνες κακοποιημένων γυναικών να εγγράφονται ή να αλλάζουν σχολείο χωρίς τη συναίνεση του άλλου γονέα, όταν υπάρχει τεκμηριωμένος κίνδυνος. Προστατεύει επίσης από την αποκάλυψη του σχολείου και του τόπου διαμονής τους. Είναι μια αναγκαία πρόβλεψη, δεν αλλάζει όμως τη μεγάλη εικόνα. Η κυβέρνηση ανοίγει νέους δρόμους για τη συμμετοχή ιδιωτικών φορέων στην εκπαίδευση, χωρίς να προβλέπει αντίστοιχη ενίσχυση της δημόσιας Παιδείας.
Το πολυνομοσχέδιο βρίσκεται σε δημόσια διαβούλευση έως τις 19 Νοεμβρίου, στην πλατφόρμα opengov.gr. Εκπαιδευτικοί, γονείς, φοιτητές και άλλοι πολίτες μπορούν να καταθέσουν τις παρατηρήσεις τους.
Η Παιδεία όμως δεν αλλάζει με τον αριθμό των άρθρων που ψηφίζονται. Όταν οι πραγματικές ανάγκες δεν καλύπτονται, οι νόμοι πολλαπλασιάζονται αλλά οι μεγάλες ανισότητες παραμένουν.
