Το δημογραφικό ως ευκαιρία: Να αναπνεύσουν επιτέλους οι σχολικές τάξεις

Το δημογραφικό είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα.

Γεννιούνται λιγότερα παιδιά, ο μαθητικός πληθυσμός μειώνεται και ο χάρτης της εκπαίδευσης αλλάζει ήδη με μεγάλη ταχύτητα.

Όμως μέσα σε αυτή τη δυσάρεστη πραγματικότητα υπάρχει και μια επιλογή.

Μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τα λιγότερα παιδιά ως μια ακόμη ευκαιρία για συγχωνεύσεις τμημάτων, υποβιβασμούς σχολείων, περιορισμό θέσεων εκπαιδευτικών και δημοσιονομική εξοικονόμηση.

Ή μπορούμε, για μία φορά, να κάνουμε ακριβώς το αντίθετο. Να πούμε ότι αφού τα παιδιά γίνονται λιγότερα, δεν χρειάζεται να στριμώχνουμε 25 και 27 μαθητές μέσα στην ίδια αίθουσα.

Να αξιοποιήσουμε το δημογραφικό για να μειώσουμε ουσιαστικά τον αριθμό των μαθητών ανά τμήμα.

Να βάλουμε έναν στόχο: τάξεις περίπου 20 μαθητών.

Όχι επειδή ο αριθμός 20 διαθέτει κάποια μαγική παιδαγωγική ιδιότητα.

Αλλά επειδή κάπου εκεί αρχίζει να αλλάζει πραγματικά η καθημερινότητα της τάξης.

Οι μαθητές μειώνονται ήδη

Η αλλαγή δεν αφορά ένα μακρινό μέλλον.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, οι εγγεγραμμένοι μαθητές στα Δημοτικά μειώθηκαν από περίπου 640.000 το 2014-2015 σε 561.890 το 2023-2024.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικά είναι τα στοιχεία για τα δημόσια Δημοτικά: μεταξύ 2017-2018 και 2023-2024 ο μαθητικός πληθυσμός μειώθηκε από 601.527 σε 515.269 παιδιά, δηλαδή κατά περίπου 14,3%.

Και η πτώση δεν σταματά εδώ.

Ανάλυση βασισμένη σε δεδομένα Eurostat, ΕΛΣΤΑΤ, υπουργείου Παιδείας και data.gov.gr εκτιμά ότι έως το σχολικό έτος 2029-2030 οι μαθητές του Δημοτικού θα είναι περίπου 14% λιγότεροι σε σχέση με το 2023-2024. Τα παιδιά αυτά έχουν ήδη γεννηθεί, επομένως δεν πρόκειται απλώς για μια αφηρημένη δημογραφική πρόβλεψη.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα έχουμε λιγότερους μαθητές. Τους έχουμε ήδη. Το ερώτημα είναι τι θα κάνουμε με αυτή την πραγματικότητα.

Μην κάνουμε το δημογραφικό λογιστική άσκηση

Η εύκολη απάντηση είναι γνωστή.

Λιγότεροι μαθητές;

Λιγότερα τμήματα.

Συγχωνεύσεις.

Υποβιβασμοί σχολικών μονάδων.

Εκπαιδευτικοί που περισσεύουν στα χαρτιά.

Μεγαλύτερες γεωγραφικές ζώνες μετακίνησης μαθητών και εκπαιδευτικών.

Με αυτή τη λογική, το δημογραφικό αντιμετωπίζεται περίπου σαν ένα λογιστικό πρόγραμμα που αναζητά πού μπορεί να μειωθεί το κόστος.

Υπάρχει όμως και μια εντελώς διαφορετική απάντηση:

Λιγότερα παιδιά; Επιτέλους μικρότερες τάξεις.

Να μην ψάξουμε πόσα τμήματα μπορούμε να κλείσουμε.

Να δούμε πόσο καλύτερο σχολείο μπορούμε να δημιουργήσουμε.

Τι σημαίνει πραγματικά ένα τμήμα 27 μαθητών

Ας αφήσουμε για λίγο τους νόμους, τους αριθμούς και τους μέσους όρους και ας μπούμε σε μια πραγματική σχολική αίθουσα.

Είκοσι επτά παιδιά.

Είκοσι επτά διαφορετικές προσωπικότητες.

Είκοσι επτά διαφορετικοί ρυθμοί μάθησης.

Κάποιος καταλαβαίνει αμέσως.

Κάποιος χρειάζεται δεύτερη εξήγηση.

Κάποιος δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί.

Κάποιος έχει μαθησιακές δυσκολίες.

Κάποιος ξέρει την απάντηση αλλά φοβάται να σηκώσει το χέρι.

Κάποιος έχει ήδη χάσει το προηγούμενο κεφάλαιο και προσπαθεί να παρακολουθήσει χωρίς να καταλαβαίνει.

Κάποιος έχει ανάγκη να του πει ο καθηγητής μία απλή φράση: «Έλα, πες μου πού δυσκολεύεσαι».

Μέσα σε μια διδακτική ώρα 45 λεπτών.

Αυτό είναι το 27άρι τμήμα.

Και ο εκπαιδευτικός πρέπει ταυτόχρονα να διδάξει, να ελέγξει εργασίες, να λύσει απορίες, να κρατήσει το ενδιαφέρον, να αντιμετωπίσει διασπάσεις και εντάσεις, να βοηθήσει τους πιο αδύναμους χωρίς να αφήσει πίσω τους πιο προχωρημένους και να ολοκληρώσει μια ύλη που τον κυνηγά από τον Σεπτέμβριο μέχρι τον Μάιο.

Κάπου εκεί, αναπόφευκτα, κάποιο παιδί χάνεται.

Συνήθως αθόρυβα.

Να φτάνει το μάθημα μέχρι το τελευταίο θρανίο

Το πρόβλημα των μεγάλων τμημάτων δεν είναι απλώς ότι «έχει φασαρία».

Είναι ότι μειώνεται η δυνατότητα πραγματικής επικοινωνίας.

Ο εκπαιδευτικός δεν διδάσκει έναν αριθμό.

Διδάσκει συγκεκριμένα παιδιά.

Για να καταλάβει όμως ότι ο μαθητής στο τελευταίο θρανίο δεν έχει κατανοήσει το μάθημα, πρέπει πρώτα να μπορεί να τον παρατηρήσει.

Να δει το βλέμμα του.

Να ακούσει την ερώτησή του.

Να προλάβει να καθίσει για δύο λεπτά δίπλα του.

Σε μια τάξη 27 μαθητών αυτό γίνεται πολύ δυσκολότερο.

Το μάθημα κινδυνεύει να μετατραπεί σε εκπομπή.

Ο εκπαιδευτικός μιλά.

Κάποιοι παρακολουθούν.

Κάποιοι ακολουθούν όσο μπορούν.

Και κάποιοι εξαφανίζονται πίσω από τους μπροστινούς.

Το ζητούμενο όμως δεν είναι να ακούγεται η φωνή του καθηγητή μέχρι το τελευταίο θρανίο.

Το ζητούμενο είναι να φτάνει μέχρι εκεί το μάθημα.

Τι αλλάζει με 20 παιδιά

Είκοσι μαθητές αντί για 25 ή 27 δεν σημαίνει απλώς πέντε ή επτά λιγότερα ονόματα στον κατάλογο.

Αλλάζει τη γεωμετρία της τάξης.

Ο εκπαιδευτικός μπορεί ευκολότερα να γνωρίζει τι συμβαίνει σε κάθε παιδί.

Μπορεί να ζητήσει από περισσότερους να μιλήσουν.

Να κάνει συζήτηση και όχι μόνο παράδοση.

Να οργανώσει ομάδες.

Να κινηθεί στην αίθουσα.

Να πλησιάσει έναν μαθητή που δυσκολεύεται χωρίς να χάσει τον έλεγχο ολόκληρης της τάξης.

Να διορθώσει περισσότερο γραπτό λόγο.

Να δώσει ουσιαστικότερη ανατροφοδότηση.

Να διαπιστώσει εγκαίρως ένα μαθησιακό κενό.

Να προλάβει μια σύγκρουση προτού αυτή εξελιχθεί.

Και, ίσως το σημαντικότερο, να μάθει τα παιδιά του.

20, 25 και 27 μαθητές δεν είναι το ίδιο σχολείο

Δεν είναι μόνο θέμα βαθμών

Ακόμη και ο ΟΟΣΑ αναγνωρίζει ότι οι μικρότερες τάξεις επιτρέπουν μεγαλύτερη εστίαση στις ατομικές ανάγκες και λιγότερο χρόνο στη διαχείριση διαταρακτικών συμπεριφορών, ενώ ιδιαίτερα θετικές επιδράσεις εμφανίζονται για ευάλωτες ή κοινωνικά μειονεκτούσες ομάδες μαθητών.

Και αυτό ακριβώς έχει σημασία.

Το σχολείο δεν είναι εργοστάσιο παραγωγής βαθμών.

Το ζήτημα δεν είναι μόνο αν η τάξη των 20 θα γράψει στις εξετάσεις 0,7 μονάδες περισσότερο.

Το ζήτημα είναι τι είδους μάθημα μπορεί να γίνει μέσα σε αυτήν.

Η Education Endowment Foundation επισημαίνει ότι η ουσιαστική διαφορά εμφανίζεται όταν η μείωση είναι αρκετά μεγάλη ώστε ο εκπαιδευτικός να μπορεί πράγματι να αλλάξει τον τρόπο διδασκαλίας του. Η ίδια σύνθεση της διεθνούς βιβλιογραφίας αναφέρει ότι οι πιο καθαρές αλλαγές στη διδασκαλία και στη συμπεριφορά των μαθητών εμφανίζονται όταν τα τμήματα πλησιάζουν ή πέφτουν κάτω από τους 20 μαθητές.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.

Δεν ζητείται να γίνουν 25 οι 27.

Ζητείται να αλλάξει κλίμακα η τάξη.

Το μικρότερο τμήμα είναι και πολιτική κατά των ανισοτήτων

Υπάρχει ακόμη ένας λόγος.

Ο μαθητής μιας οικογένειας που έχει οικονομική δυνατότητα, όταν δεν καταλάβει κάτι στο σχολείο, μπορεί να βρει βοήθεια μετά το σχολείο.

Ιδιαίτερο μάθημα.

Φροντιστήριο.

Υποστήριξη.

Ο μαθητής που δεν διαθέτει αυτή τη δυνατότητα έχει κυρίως έναν χώρο όπου πρέπει να καταλάβει:

την τάξη του.

Γι' αυτό τα μικρότερα τμήματα έχουν μεγαλύτερη σημασία ακριβώς για τα παιδιά που ξεκινούν από δυσκολότερη θέση.

Ο ΟΟΣΑ καταγράφει ότι αρκετές χώρες εφαρμόζουν μικρότερες τάξεις στοχευμένα σε σχολεία κοινωνικά μειονεκτικών περιοχών, ενώ υπάρχουν ενδείξεις μεγαλύτερου οφέλους για ευάλωτους μαθητικούς πληθυσμούς.

Το μικρό τμήμα επομένως δεν είναι πολυτέλεια.

Μπορεί να είναι αντισταθμιστική εκπαιδευτική πολιτική.

Περισσότερο μάθημα, λιγότερη διαχείριση

Υπάρχει και κάτι που κάθε άνθρωπος που έχει διδάξει γνωρίζει χωρίς να χρειάζεται έρευνα για να το ανακαλύψει.

Σε μια μεγάλη τάξη ένα σημαντικό μέρος του μαθήματος ξοδεύεται για να μπορέσει απλώς να γίνει μάθημα.

«Ησυχία».

«Ανοίξτε βιβλία».

«Μη μιλάτε όλοι μαζί».

«Περιμένετε».

«Καθίστε».

Μερικά δευτερόλεπτα εδώ, ένα λεπτό εκεί, πέντε λεπτά συνολικά, μερικές φορές πολύ περισσότερα.

Ο ΟΟΣΑ έχει καταγράψει ότι οι μικρότερες τάξεις τείνουν να συνδέονται με περισσότερο πραγματικό χρόνο διδασκαλίας και μάθησης.

Και ο χρόνος είναι ίσως το πολυτιμότερο πράγμα μέσα σε μια τάξη.

Χώρος για το παιδί που δεν σηκώνει ποτέ το χέρι

Σε κάθε τάξη υπάρχουν οι μαθητές που διεκδικούν την προσοχή.

Αλλά υπάρχουν και οι άλλοι.

Οι ήσυχοι.

Δεν προκαλούν.

Δεν φωνάζουν.

Δεν διακόπτουν.

Δεν ζητούν βοήθεια.

Μπορεί να περάσουν ολόκληρη την ώρα χωρίς κανείς να αντιληφθεί ότι δεν κατάλαβαν σχεδόν τίποτα.

Σε ένα 27άρι τμήμα είναι πολύ εύκολο να γίνουν αόρατοι.

Στο μικρότερο τμήμα ο εκπαιδευτικός έχει περισσότερες πιθανότητες να δει το παιδί που δεν μιλά.

Και μερικές φορές η διαφορά ανάμεσα σε έναν μαθητή που εγκαταλείπει και σε έναν μαθητή που συνεχίζει είναι ακριβώς αυτή:

κάποιος τον είδε εγκαίρως.

Να αναπνεύσουν και κυριολεκτικά οι αίθουσες

Υπάρχει τέλος και η φυσική πραγματικότητα του ελληνικού σχολείου.

Πολλές αίθουσες δεν σχεδιάστηκαν για 27 εφήβους, τα θρανία τους, τις τσάντες τους και έναν εκπαιδευτικό.

Όταν τα θρανία φτάνουν σχεδόν μέχρι τον πίνακα και μέχρι τον πίσω τοίχο, δεν περιορίζεται μόνο η άνεση.

Περιορίζεται ο τρόπος διδασκαλίας.

Πώς οργανώνεις κύκλο συζήτησης;

Πώς αλλάζεις τη διάταξη;

Πώς δουλεύεις ομαδοσυνεργατικά;

Πώς περνά ο εκπαιδευτικός ανάμεσα στα θρανία;

Μερικές φορές η πιο πολυσυζητημένη «καινοτομία» στην εκπαίδευση μπορεί να είναι κάτι εξαιρετικά απλό:

να υπάρχει χώρος ανάμεσα στα θρανία.

Το σχολείο του 2030 μπορεί να είναι καλύτερο από το σχολείο του 2020

Η δημογραφική συρρίκνωση είναι μια δυσάρεστη εθνική πραγματικότητα.

Δεν χρειάζεται όμως να γεννήσει και μια φτωχότερη εκπαίδευση.

Μπορεί να γίνει ακριβώς το αντίθετο.

Αν μέχρι το τέλος της δεκαετίας έχουμε αισθητά λιγότερους μαθητές, υπάρχει μια ιστορική δυνατότητα να διατηρηθούν τμήματα και εκπαιδευτικές θέσεις, ώστε να μειωθεί ουσιαστικά ο αριθμός των παιδιών μέσα στην τάξη.

Να μη θεωρηθεί κάθε μείωση μαθητών ευκαιρία για συγχώνευση.

Να θεωρηθεί ευκαιρία για ποιότητα.

Να περάσουμε σταδιακά από τα 25άρια και τα 27άρια σε τμήματα περίπου 20 μαθητών, ακόμη μικρότερα όπου υπάρχουν αυξημένες κοινωνικές ή μαθησιακές ανάγκες.

Τι θα μπορούσε να σημαίνει μια διαφορετική πολιτική

Τελικά, το ερώτημα είναι πολύ απλό

Θέλουμε έναν καθηγητή απέναντι από 27 παιδιά να προσπαθεί να «βγάλει την ύλη»;

Ή θέλουμε έναν εκπαιδευτικό που έχει τη δυνατότητα να καταλάβει ποιος έμαθε, ποιος δεν έμαθε, ποιος φοβάται να μιλήσει, ποιος βαριέται επειδή έχει ήδη προχωρήσει και ποιος χρειάζεται ακόμη μία εξήγηση;

Θέλουμε μια τάξη όπου ο εκπαιδευτικός μιλά στους μαθητές;

Ή ένα σχολείο όπου μπορεί πραγματικά να μιλήσει με τον μαθητή;

Η χώρα δεν επέλεξε το δημογραφικό της πρόβλημα.

Μπορεί όμως να επιλέξει τι θα κάνει με αυτό.

Και αν πρόκειται να έχουμε λιγότερα παιδιά στα σχολεία, τουλάχιστον ας μην τα στριμώξουμε ξανά σε λιγότερες τάξεις.

Ας τους δώσουμε περισσότερο χώρο.

Χώρο να ρωτήσουν.

Χώρο να κάνουν λάθος.

Χώρο να μιλήσουν.

Χώρο στον εκπαιδευτικό να τους γνωρίσει.

Χώρο στο μάθημα να φύγει από τον πίνακα και να φτάσει επιτέλους μέχρι το τελευταίο θρανίο.

Ας γίνει, λοιπόν, το δημογραφικό μια ευκαιρία να αναπνεύσει το σχολείο.