Υπάρχει κάτι σχεδόν τελετουργικό στο πρώτο κουδούνι του Σεπτεμβρίου, σε εκείνη τη στιγμή κατά την οποία οι σχολικές αυλές γεμίζουν ξανά φωνές, τα προαύλια αποκτούν κίνηση, οι διάδρομοι ζωντανεύουν, οι αίθουσες ανοίγουν και μέσα σε λίγες μόλις ώρες το σχολείο παύει να είναι ένα κτίριο που περίμενε σιωπηλό όλο το καλοκαίρι και γίνεται ξανά αυτό που πραγματικά είναι: ένας ζωντανός τόπος ανθρώπων, σχέσεων, προσδοκιών, μικρών επιτυχιών, απογοητεύσεων, συγκρούσεων, φιλιών και καθημερινών δοκιμασιών.
Για χιλιάδες παιδιά η έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς είναι μια μεγάλη χαρά, μια επιστροφή στους φίλους, στη γνώριμη αυλή, στους καθηγητές και στη ρουτίνα που έλειψε μέσα στο καλοκαίρι, για άλλα όμως είναι μια μικρή δοκιμασία, μια είσοδος σε έναν καινούργιο κόσμο που γεννά αμηχανία και φόβο, ενώ για τα περισσότερα είναι και τα δύο μαζί, γιατί κάθε καινούργια αρχή κουβαλά πάντοτε μέσα της ταυτόχρονα ενθουσιασμό και ανασφάλεια.
Το πρώτο μεγάλο βήμα
Κάποιο παιδί θα περάσει για πρώτη φορά την πόρτα της Α΄ Δημοτικού κρατώντας μια καινούργια τσάντα, ίσως πολύ μεγάλη για το μικρό του σώμα, θα ψάχνει με το βλέμμα τη δασκάλα του, θα κοιτάζει γύρω του πρόσωπα άγνωστα και θα προσπαθεί να καταλάβει τι ακριβώς σημαίνει αυτός ο νέος κόσμος όπου υπάρχουν θρανία, κουδούνια, βιβλία, ωράρια, κανόνες και άνθρωποι με τους οποίους θα περάσει πολλές ώρες της ζωής του τα επόμενα χρόνια.
Λίγα μέτρα πιο πίσω, ένας γονιός θα προσπαθεί να χαμογελάσει, να δείξει σιγουριά και να μη φανερώσει πόσο βαθιά συγκινημένος είναι βλέποντας το παιδί του να κάνει ένα ακόμη βήμα προς την ανεξαρτησία, γνωρίζοντας ίσως ότι από εκείνη τη στιγμή αρχίζει μια νέα περίοδος όχι μόνο για το παιδί αλλά και για ολόκληρη την οικογένεια.
Ένα άλλο παιδί θα ξεκινά το Γυμνάσιο και ξαφνικά όλα θα του φαίνονται μεγαλύτερα και περισσότερο σύνθετα, από το ίδιο το κτίριο και τους διαδρόμους μέχρι τους καθηγητές, τα πολλά διαφορετικά μαθήματα, τις αυξημένες απαιτήσεις και τις νέες παρέες που πρέπει από την αρχή να δημιουργηθούν ή να ξαναμοιραστούν.
Η γνώριμη ασφάλεια του Δημοτικού θα έχει μείνει πίσω και μπροστά θα υπάρχει ένας κόσμος διαφορετικός, που προκαλεί ταυτόχρονα περιέργεια και αμηχανία, επειδή κάθε αλλαγή σχολικής βαθμίδας είναι στην πραγματικότητα και μια αλλαγή ταυτότητας για το παιδί, το οποίο καλείται να βρει τη θέση του μέσα σε νέες ισορροπίες.
Και λίγο πιο πέρα, ένας μαθητής της Α΄ Λυκείου θα αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι το σχολείο αλλάζει σταδιακά χαρακτήρα και ότι οι λέξεις «εξετάσεις», «σπουδές», «σχολή», «επάγγελμα» και «μέλλον» θα ακούγονται πλέον όλο και συχνότερα, κάνοντας την καθημερινότητα να μοιάζει λίγο περισσότερο με προετοιμασία για όσα έρχονται μετά το σχολείο.
«Θα τα καταφέρω;»
Πίσω από τις φωτογραφίες της πρώτης ημέρας, τα χαμόγελα, τα καινούργια ρούχα και τις παρέες που ξανασμίγουν υπάρχουν πάντοτε ερωτήματα που σπάνια ακούγονται δυνατά, αλλά καταλαμβάνουν μεγάλο χώρο στη σκέψη ενός παιδιού: Θα βρω φίλους; Θα με δεχτούν στην παρέα; Θα μπορέσω να παρακολουθήσω τα μαθήματα; Θα είναι αυστηρός ο καθηγητής; Θα μπορέσω να ανταποκριθώ στις απαιτήσεις; Θα είμαι αρκετά καλός; Θα τα καταφέρω;
Για έναν ενήλικο όλα αυτά μπορεί να μοιάζουν μικρά και συνηθισμένα, σχεδόν αναμενόμενα, για ένα παιδί όμως μπορούν να γεμίσουν ολόκληρη τη σκέψη του, να επηρεάσουν τον ύπνο του, τη διάθεσή του, τον τρόπο με τον οποίο θα περάσει την πόρτα του σχολείου και ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο θα αντιληφθεί τον εαυτό του μέσα στην τάξη.
Η νέα σχολική χρονιά είναι πάντα μια υπόσχεση για κάτι καλύτερο, όμως κάθε υπόσχεση έχει μέσα της και λίγη αβεβαιότητα, επειδή κανείς δεν γνωρίζει από την πρώτη ημέρα τι θα φέρουν οι επόμενοι μήνες.
Το σχολείο ως δυνατότητα
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά, ίσως η πιο φωτεινή, εκείνη που κάνει το σχολείο να παραμένει ένας από τους ελάχιστους χώρους όπου κάθε Σεπτέμβριος δίνει πραγματικά τη δυνατότητα μιας νέας αρχής, χωρίς να έχει σημασία αν η προηγούμενη χρονιά ήταν δύσκολη, απογοητευτική ή γεμάτη λάθη.
Ο μαθητής που πέρυσι δυσκολεύτηκε μπορεί φέτος να ανακαλύψει ότι ένα μάθημα τελικά τον ενδιαφέρει, το παιδί που ήταν μόνο του μπορεί να βρει έναν καινούργιο φίλο, ενώ ο μαθητής που είχε πειστεί ότι «δεν τα παίρνει τα γράμματα» μπορεί να συναντήσει έναν εκπαιδευτικό που θα του δείξει έναν διαφορετικό δρόμο και θα του αποδείξει ότι η σχολική αποτυχία δεν είναι ταυτότητα.
Μέσα σε μία μόνο σχολική χρονιά ένα παιδί μπορεί να ανακαλύψει ότι αγαπά τη Φυσική, τη Λογοτεχνία, τη μουσική, το θέατρο, τα Μαθηματικά, την Ιστορία ή μια ξένη γλώσσα, αλλά μπορεί επίσης να ανακαλύψει κάτι ακόμη πιο σημαντικό, ότι δηλαδή διαθέτει περισσότερες δυνατότητες από όσες πίστευε ή από όσες του είχαν επιτρέψει μέχρι τότε να πιστεύει οι άλλοι.
Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη δύναμη του σχολείου, ότι δεν προβλέπει πάντοτε το μέλλον ενός παιδιού, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις έχει τη δυνατότητα να το αλλάξει.
Και οι εκπαιδευτικοί ξεκινούν ξανά από την αρχή
Στην άλλη πλευρά της τάξης θα βρίσκονται οι εκπαιδευτικοί, οι οποίοι, όσο κι αν συχνά παρουσιάζονται ως οι άνθρωποι που πρέπει να γνωρίζουν όλες τις απαντήσεις και να έχουν πάντοτε τον έλεγχο, ξεκινούν κι εκείνοι τη νέα σχολική χρονιά με τις δικές τους αγωνίες, τις δικές τους αβεβαιότητες και πολλές φορές με προβλήματα που δεν φαίνονται όταν κλείνει η πόρτα της αίθουσας.
Κάποιος θα μπει για πρώτη φορά σε τάξη ως νεοδιόριστος, προσπαθώντας να συνδυάσει τον ενθουσιασμό της επαγγελματικής αρχής με την ευθύνη που νιώθει απέναντι στους μαθητές του, ενώ κάποιος άλλος θα είναι αναπληρωτής και θα έχει μεταφέρει μέσα σε λίγες ημέρες ολόκληρη τη ζωή του σε μια πόλη ή σε ένα νησί που μέχρι πριν από λίγο γνώριζε μόνο από τον χάρτη.
Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που άφησαν πίσω οικογένειες και παιδιά, άλλοι που ακόμη ψάχνουν σπίτι και προσπαθούν να βρουν μια στοιχειωδώς προσιτή κατοικία κοντά στο σχολείο όπου τοποθετήθηκαν, ενώ άλλοι γνωρίζουν από την πρώτη κιόλας ημέρα ότι κάθε εβδομάδα θα χρειάζεται να διανύουν δεκάδες ή ακόμη και εκατοντάδες χιλιόμετρα για να συμπληρώνουν το ωράριό τους σε δύο, τρία, τέσσερα ή ακόμη και πέντε διαφορετικά σχολεία.
Υπάρχουν επίσης εκείνοι που δεν φοβούνται τόσο την απόσταση ή την κούραση του δρόμου όσο κάτι πολύ πιο δύσκολο να μετρηθεί και πολύ πιο δύσκολο να περιγραφεί με αριθμούς, δηλαδή το κλίμα μέσα στο σχολείο, τις σχέσεις με τους συναδέλφους, την πίεση, τις μικρές ή μεγάλες συγκρούσεις και μια διοίκηση που μπορεί να λειτουργεί συνεργατικά και υποστηρικτικά ή, αντίθετα, αυταρχικά και καταπιεστικά.
Ένας διευθυντής μπορεί να στηρίζει τους ανθρώπους του, να δημιουργεί αίσθημα ασφάλειας και να ενώνει έναν σύλλογο, μπορεί όμως και να μετατρέψει την καθημερινότητα σε μια εμπειρία φόβου, απαξίωσης και ψυχολογικής πίεσης, κάνοντας έναν εκπαιδευτικό να πηγαίνει κάθε πρωί στη δουλειά με βάρος στο στομάχι, ακόμη κι αν το σχολείο βρίσκεται λίγα λεπτά από το σπίτι του.
Ο εκπαιδευτικός πρέπει να αφήνει το δικό του άγχος έξω από την τάξη
Και εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της εκπαιδευτικής ζωής, γιατί ένας εκπαιδευτικός μπορεί να έχει ξυπνήσει στις πέντε το πρωί, να έχει οδηγήσει δύο ώρες, να μην έχει ακόμη βρει σπίτι, να σκέφτεται αν ο μισθός του φτάνει για το νοίκι, τα καύσιμα και τις υπόλοιπες υποχρεώσεις ή να έχει ήδη βρεθεί αντιμέτωπος με μια δύσκολη διοίκηση, αλλά όταν ανοίξει την πόρτα της τάξης όλα αυτά, όσο δύσκολο κι αν είναι, πρέπει σε μεγάλο βαθμό να μείνουν στην άκρη.
Μπροστά του βρίσκεται ένα παιδί που δεν ευθύνεται για κανένα από τα προβλήματα του εκπαιδευτικού συστήματος, για τις ελλείψεις προσωπικού, για τις ατελείωτες μετακινήσεις, για την ακρίβεια, για τη γραφειοκρατία ή για τις προβληματικές εργασιακές σχέσεις και το οποίο χρειάζεται έναν άνθρωπο ήρεμο, παρόντα, δίκαιο, διαθέσιμο να ακούσει, να εξηγήσει και να καταλάβει.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο απαιτητικά και ταυτόχρονα πιο σπουδαία κομμάτια της δουλειάς του εκπαιδευτικού, η ανάγκη δηλαδή να μπορεί να αφήνει για λίγο στην άκρη τα δικά του βάρη προκειμένου να δημιουργήσει για τα παιδιά έναν χώρο ασφάλειας, γνώσης και εμπιστοσύνης.
Και οι γονείς αρχίζουν κι αυτοί μια νέα χρονιά
Μαζί με τα παιδιά ξεκινούν σχολική χρονιά και οι οικογένειες, καθώς επιστρέφουν τα ξυπνητήρια, τα βιαστικά πρωινά, οι τσάντες που πρέπει να ετοιμαστούν, τα φροντιστήρια, οι εξωσχολικές δραστηριότητες, οι καθημερινές μετακινήσεις, οι υποχρεώσεις και μια ολόκληρη νέα οργάνωση της οικογενειακής ζωής.
Μαζί με όλα αυτά επιστρέφει και μια αγωνία που γνωρίζουν σχεδόν όλοι οι γονείς και που, ακόμη κι αν δεν εκφράζεται πάντοτε με λόγια, συνοψίζεται σε ένα πολύ απλό ερώτημα: «Είναι καλά το παιδί μου;»
Όχι μόνο αν γράφει καλά στα διαγωνίσματα, όχι μόνο αν διαβάζει και αν κάνει τις εργασίες του, αλλά αν έχει φίλους, αν αισθάνεται ασφαλές, αν κάποιος το προσέχει, αν κάποιος θα καταλάβει ότι κάτι δεν πάει καλά πριν το πρόβλημα γίνει μεγαλύτερο, αν υπάρχει μέσα στο σχολείο ένας ενήλικος στον οποίο μπορεί να μιλήσει χωρίς να φοβηθεί ότι θα γελοιοποιηθεί ή θα αγνοηθεί.
Γιατί τελικά η μεγαλύτερη αγωνία ενός γονιού δεν είναι αν το παιδί θα πάρει 18 ή 16, αλλά αν θα πηγαίνει στο σχολείο χωρίς φόβο και αν θα επιστρέφει στο σπίτι χωρίς να κουβαλά κάθε μέρα ένα βάρος που κανείς δεν έχει αντιληφθεί.
Δεν αρχίζει μόνο ένα πρόγραμμα μαθημάτων
Κάθε Σεπτέμβριο μιλάμε για ωρολόγια προγράμματα, διορισμούς, κενά, βιβλία, τμήματα, εγκυκλίους, πλατφόρμες, μετακινήσεις και όλες εκείνες τις διοικητικές λεπτομέρειες που ασφαλώς είναι απαραίτητες για τη λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος, αλλά καμία από αυτές δεν αποτελεί από μόνη της σχολείο.
Σχολείο είναι το παιδί που σηκώνει για πρώτη φορά το χέρι του μέσα στην τάξη, είναι ο καθηγητής που θα αφιερώσει πέντε λεπτά παραπάνω σε έναν μαθητή που δυσκολεύεται, είναι δύο παιδιά που θα καθίσουν τυχαία στο ίδιο θρανίο και μπορεί να γίνουν φίλοι για μια ζωή, είναι μια δασκάλα που θα πει σε ένα παιδί «μπορείς» ακριβώς τη στιγμή που εκείνο έχει αρχίσει να πιστεύει ότι δεν μπορεί.
Σχολείο είναι ακόμη ένας σύλλογος εκπαιδευτικών που θα λειτουργήσει ως ομάδα και όχι ως άθροισμα ανθρώπων, ένας διευθυντής που θα προστατεύσει αντί να φοβίσει, ένας γονιός που θα ακούσει πριν βιαστεί να κρίνει και μια κοινότητα που θα αντιλαμβάνεται ότι η εκπαίδευση δεν είναι μόνο ύλη, βαθμοί και εξετάσεις αλλά κυρίως σχέσεις.
Μια άδεια σελίδα
Την πρώτη ημέρα της χρονιάς όλα μοιάζουν ακόμη πιθανά, επειδή τα τετράδια είναι άδεια, οι βαθμοί δεν έχουν γραφτεί, τα λάθη δεν έχουν γίνει, οι απογοητεύσεις δεν έχουν έρθει, αλλά ούτε και οι μεγάλες χαρές, οι ανατροπές και οι μικρές επιτυχίες που μπορούν να αλλάξουν ολόκληρη την εικόνα ενός παιδιού για τον εαυτό του.
Κανείς δεν γνωρίζει ποιο παιδί θα ανακαλύψει φέτος κάτι που θα αγαπήσει για όλη του τη ζωή, ποιος μαθητής θα ξεπεράσει έναν φόβο που τον ακολουθούσε χρόνια, ποιος εκπαιδευτικός θα αλλάξει χωρίς καν να το καταλάβει τη διαδρομή ενός παιδιού ή ποια φιλία θα ξεκινήσει σε ένα σχολικό θρανίο και θα κρατήσει για δεκαετίες.
Αυτή είναι η ιδιαίτερη ομορφιά της πρώτης ημέρας, ότι η χρονιά δεν έχει ακόμη γραφτεί και ότι, παρά τα προβλήματα, τα κενά, τις δυσκολίες, τα άγχη και τις αγωνίες που περιμένουν μαθητές, εκπαιδευτικούς και γονείς, υπάρχει ακόμη μπροστά σε όλους μια καινούργια λευκή σελίδα πάνω στην οποία μπορούν να γραφτούν διαφορετικές ιστορίες από εκείνες που ίσως φοβούνται.
Για τους μαθητές, για τους εκπαιδευτικούς, για τους γονείς και τελικά για το ίδιο το σχολείο, το πρώτο κουδούνι δεν σημαίνει μόνο ότι αρχίζουν ξανά τα μαθήματα, αλλά ότι δίνεται σε όλους ακόμη μία δυνατότητα να δοκιμάσουν, να κάνουν λάθη, να αλλάξουν, να μάθουν, να γνωριστούν και να ξαναρχίσουν.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το σημαντικότερο μήνυμα της πρώτης ημέρας: ότι, παρά όλα όσα μας βαραίνουν, έχουμε ξανά μπροστά μας την ευκαιρία να πούμε «πάμε πάλι από την αρχή».
