Η πρόσφατη παρέμβαση της Ιωάννας Λαλιώτου στο alfavita ξεκινά από μια διαπίστωση με την οποία δύσκολα μπορεί να διαφωνήσει κανείς: η δημόσια εκπαίδευση υποχρηματοδοτείται, οι εκπαιδευτικοί υποτιμώνται μισθολογικά και θεσμικά και ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος του κόστους μεταφέρεται στις οικογένειες. Θετικές είναι οι προτάσεις της ΕΛ.Α.Σ. για μικρότερα τμήματα μαθητών, ενίσχυση της ειδικής αγωγής και σχολική στέγη. Το βασικό ερώτημα όμως είναι αν ο στόχος που διατυπώνει η Ι.Λαλιώτου, μια νέα «γεωγραφία ίσων ευκαιριών», είναι αρκετός για μια πραγματικά αριστερή εκπαιδευτική πολιτική.
Η ισότητα ευκαιριών είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Δύο παιδιά μπορεί να φοιτούν στο ίδιο δημόσιο σχολείο, να διδάσκονται τα ίδια μαθήματα από τους ίδιους εκπαιδευτικούς, να ακολουθούν το ίδιο πρόγραμμα σπουδών και να εξετάζονται με τους ίδιους κανόνες. Τυπικά, λοιπόν, έχουν τις ίδιες εκπαιδευτικές ευκαιρίες. Στην πράξη όμως το ένα μπορεί να διαθέτει ήσυχο χώρο μελέτης, βιβλία, υπολογιστή, φροντιστήριο και μια οικογένεια που έχει τον χρόνο και τις γνώσεις να το στηρίζει, ενώ το άλλο μπορεί να ζει σε συνθήκες οικονομικής πίεσης, να μην έχει χώρο για μελέτη, να εργάζεται παράλληλα ή να μην μπορεί να αγοράσει καμία πρόσθετη εκπαιδευτική βοήθεια. Η ίδια ευκαιρία, επομένως, δεν μετατρέπεται αυτομάτως στην ίδια πραγματική δυνατότητα. Στα χαρτιά οι ευκαιρίες μπορεί να φαίνονται ίδιες, στην πραγματική ζωή όμως οι αφετηρίες, τα μέσα και οι δυνατότητες παραμένουν πολύ διαφορετικές.
Αυτό ακριβώς φωτίζει η προσέγγιση των «δυνατοτήτων» που ανέπτυξε ο νομπελίστας οικονομολόγος Αμάρτια Σεν. Για τον Σεν, η ισότητα δεν κρίνεται μόνο από το αν δύο άνθρωποι έχουν τυπικά το ίδιο δικαίωμα ή αν το κράτος τούς διαθέτει τον ίδιο πόρο. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν έχουν πράγματι τη δυνατότητα να τον αξιοποιήσουν και να τον μετατρέψουν σε πραγματική ελευθερία επιλογής. Στην εκπαίδευση αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί να είναι το σχολείο δωρεάν και ανοιχτό για όλους, αν οι οικονομικές, οικογενειακές ή κοινωνικές συνθήκες επιτρέπουν σε ορισμένα παιδιά να αξιοποιούν πολύ περισσότερο από άλλα όσα τυπικά παρέχονται σε όλους.
Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι πρόσφατη μελέτη των Κώστα Δημόπουλου και Χρήστου Κουτσαμπέλα, που δημοσιεύτηκε το 2024 στο International Journal of Educational Research, επιχειρεί ακριβώς να εμβαθύνει αυτή την προσέγγιση, συνδέοντας τον Σεν με δύο από τους σημαντικότερους κοινωνιολόγους της εκπαίδευσης, τον Πιερ Μπουρντιέ και τον Μπέιζιλ Μπερνστάιν. Ο Μπουρντιέ έδειξε ότι τα παιδιά δεν μπαίνουν στο σχολείο μόνο με διαφορετικό οικονομικό κεφάλαιο, αλλά και με διαφορετικό πολιτισμικό και κοινωνικό κεφάλαιο: διαφορετική εξοικείωση με τη γλώσσα και τους κώδικες του σχολείου, διαφορετικές γνώσεις, προσδοκίες και κοινωνικά δίκτυα. Ο Μπερνστάιν, από την άλλη, ανέλυσε τον τρόπο με τον οποίο το ίδιο το σχολείο οργανώνει, επιλέγει και μεταδίδει τη γνώση και πώς οι γλωσσικοί και παιδαγωγικοί του κώδικες μπορεί να είναι περισσότερο οικείοι σε ορισμένα κοινωνικά στρώματα από ό,τι σε άλλα.
Οι δύο Έλληνες ερευνητές συνθέτουν αυτές τις προσεγγίσεις για να εξηγήσουν γιατί μια τυπικά ίδια εκπαιδευτική δυνατότητα μπορεί να οδηγεί σε πολύ διαφορετικές εκπαιδευτικές επιλογές και αποτελέσματα. Το συμπέρασμα έχει άμεση πολιτική σημασία: η δημόσια εκπαιδευτική πολιτική δεν αρκεί να προσφέρει το ίδιο σε όλες και όλους, αλλά οφείλει να εντοπίζει και να περιορίζει τους κοινωνικούς παράγοντες που εμποδίζουν ορισμένα παιδιά να αξιοποιήσουν αυτό που τους προσφέρεται. Αυτό σημαίνει ότι σχολεία με μεγαλύτερες κοινωνικές ανάγκες πρέπει να έχουν περισσότερους πόρους και ισχυρότερη στήριξη και ότι η πρόσθετη μαθησιακή βοήθεια πρέπει να παρέχεται μέσα στο δημόσιο σχολείο σε όλες και όλους όσοι την έχουν ανάγκη, και όχι να εξαρτάται από το αν μια οικογένεια μπορεί να την αγοράσει. Η πραγματική ισότητα δεν σημαίνει να δίνουμε σε όλους ακριβώς τα ίδια, αλλά να δίνουμε περισσότερη στήριξη εκεί όπου οι δυσκολίες είναι μεγαλύτερες.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται η μετάβαση από την ισότητα των ευκαιριών στην ισότητα των πραγματικών δυνατοτήτων.
Στο σημείο αυτό η χρηματοδότηση γίνεται καθοριστική. Η Λαλιώτου επικαλείται το 3,33% του ΑΕΠ που δίνει η Eurostat για τις δημόσιες εκπαιδευτικές δαπάνες της Ελλάδας το 2023, έναντι 4,65% στην ΕΕ. Το στοιχείο είναι επίσημο και επιβεβαιώνει τη δραματική ελληνική υστέρηση. Χρειάζεται όμως μια διευκρίνιση: δεν πρόκειται για ανεξάρτητη ανακατασκευή του ελληνικού κρατικού προϋπολογισμού από τη Eurostat. Τα στοιχεία της κοινής συλλογής UNESCO - OECD - Eurostat προέρχονται από εθνικές διοικητικές πηγές και, ειδικά για την Ελλάδα, από υπουργεία, άλλες διοικητικές πηγές και σχολικές μονάδες, με κοινές διεθνείς προδιαγραφές.
Στα άρθρα μου ακολούθησα έναν διαφορετικό και απολύτως διαφανή δείκτη: πήρα τις πιστώσεις του ίδιου του Υπουργείου Παιδείας από τον κρατικό προϋπολογισμό και τις συνέκρινα με το ΑΕΠ. Για το ίδιο έτος, το 2023, είχα υπολογίσει περίπου 2,8% του ΑΕΠ, με δαπάνες ΥΠΑΙΠΘ 6,384 δισ. ευρώ. Ο Θέμης Κοτσιφάκης, πρώην πρόεδρος της ΟΛΜΕ, χρησιμοποιώντας επίσης τον κρατικό προϋπολογισμό, έγραφε την ίδια περίοδο για 2,9% το 2023 και 2,8% το 2024, ενώ και σε παλαιότερους υπολογισμούς του αφαιρούσε ρητά από τον προϋπολογισμό του Υπουργείου δαπάνες που δεν αφορούσαν την εκπαίδευση.
Με ΑΕΠ περίπου 225 δισ. ευρώ το 2023, μισή ποσοστιαία μονάδα αντιστοιχεί σε πάνω από 1,1 δισ. ευρώ. Για το 2026 ο αντίστοιχος υπολογισμός απευθείας από τον επίσημο κρατικό προϋπολογισμό υποχωρεί περίπου στο 2,6%, ενώ μισή μονάδα του ΑΕΠ (η διαφορά με την Eurostat) ισοδυναμεί πλέον με 1,3 δισ. ευρώ.
Με το ίδιο κριτήριο, εκείνο της ισότητας των πραγματικών δυνατοτήτων, πρέπει να εξεταστεί και η πρόταση για κατάργηση των Πανελλαδικών. Η ελεύθερη πρόσβαση στα πανεπιστημιακά τμήματα όπου οι διαθέσιμες θέσεις επαρκούν είναι μια καλή ιδέα. Μπορεί να απαλλάξει χιλιάδες μαθητές από έναν άσκοπο εξεταστικό μαραθώνιο, να περιορίσει ένα μέρος της φροντιστηριακής εξάρτησης και να ενισχύσει επιτέλους την αξία του απολυτηρίου του δημόσιου σχολείου. Είναι όμως μια πρόταση που είχε ήδη νομοθετηθεί το 2019 επί υπουργίας Κώστα Γαβρόγλου χωρίς τελικά να εφαρμοστεί, παρότι ο ίδιος έχει αναγνωρίσει σε βιβλίο που επιμελήθηκε (Τα κοινά της Παιδείας: Σκέψεις για το παρελθόν και το μέλλον του κυβερνητικού εγχειρήματος της Αριστεράς) ότι υπήρξε δισταγμός και φόβος του για τις συνέπειες μιας άμεσης εφαρμογής. Αυτό δεν ακυρώνει την αξία της ιδέας, αλλά θέτει εύλογα ζήτημα πολιτικής αξιοπιστίας όταν επανέρχεται σήμερα ως νέα προγραμματική εξαγγελία από τους ίδιους ανθρώπους.
Το κομβικό ζήτημα βρίσκεται στα τμήματα υψηλής ζήτησης, όπου η ΕΛΑΣ προβλέπει τελικά επιλογή μέσω του βαθμού ενός αναβαθμισμένου απολυτηρίου: πώς ακριβώς θα σχηματίζεται αυτός ο βαθμός;
Αν βασίζεται σε εκτεταμένες εξωτερικές εξετάσεις, υπάρχει κίνδυνος να μεταφέρουμε τον εξεταστικό ανταγωνισμό σε ολόκληρο το Λύκειο. Αν, αντίθετα, ο βαθμός του αναβαθμισμένου απολυτηρίου βασίζεται κυρίως στην εσωτερική βαθμολογία του σχολείου, προκύπτουν δύο άλλα προβλήματα: πώς θα εξασφαλίζεται ότι οι βαθμοί είναι πραγματικά συγκρίσιμοι μεταξύ διαφορετικών σχολείων και εκπαιδευτικών και αν η αγωνία της εισαγωγής στα πανεπιστήμια θα μεταφερθεί τελικά σε κάθε τάξη και κάθε διαγώνισμα του Λυκείου. Σε μια χώρα όπου τα φροντιστήρια και τα ιδιαίτερα μαθήματα είναι βαθιά ριζωμένα, δεν αρκεί να αλλάξει ο τρόπος εισαγωγής στα πανεπιστήμια, αν το νέο σύστημα εξακολουθεί να κάνει την εξωσχολική προετοιμασία σχεδόν αναγκαία.
Η θέση που αποτέλεσε για χρόνια δομική στρατηγική επιλογή της ανανεωτικής ριζοσπαστικής Αριστεράς στο ζήτημα της πρόσβασης είναι σαφής, την έχω διατυπώσει και εγώ: η κατεύθυνση πρέπει να είναι η ελεύθερη πρόσβαση στα πανεπιστήμια, με μεταφορά της αναγκαίας εκπαιδευτικής υποστήριξης μέσα στο πανεπιστήμιο και όχι με τη δημιουργία νέων εξεταστικών φίλτρων πριν από αυτό.
Υπάρχει τέλος μια σαφής πολιτική αντίφαση της ΕΛ.Α.Σ. στα ιδιωτικά πανεπιστήμια. Η Ι.Λαλιώτου αντιπαραθέτει στην «κερδοσκοπική εμπορευματοποίηση» την ενίσχυση του δημόσιου πανεπιστημίου, αλλά η επίσημη θέση της ΕΛ.Α.Σ. είναι ότι τα ΝΠΠΕ δεν θα καταργηθούν. Θα αλλάξει το θεσμικό τους πλαίσιο και θα τεθούν αυστηρότερα κριτήρια. Αν όμως η εμπορευματοποίηση θεωρείται δομικό πρόβλημα, χρειάζεται να εξηγηθεί πώς συμβιβάζεται αυτή η διάγνωση με τη μονιμοποίηση ενός παράλληλου ιδιωτικού πανεπιστημιακού τομέα.
Η Ι.Λαλιώτου ξεκινά από μια σωστή διαπίστωση: η εκπαίδευση είναι δημόσιο αγαθό και η υποχρηματοδότησή της δεν αποτελεί ατύχημα αλλά πολιτική επιλογή.
Για την Αριστερά όμως ο πήχης πρέπει να βρίσκεται ψηλότερα. Δεν αρκεί να εγγυάται ίσες ευκαιρίες συμμετοχής σε έναν αγώνα που παραμένει κοινωνικά άνισος. Οφείλει να μεταβάλλει τους υλικούς, κοινωνικούς και παιδαγωγικούς όρους του αγώνα, ώστε τα παιδιά διαφορετικής κοινωνικής προέλευσης να αποκτούν πραγματικές δυνατότητες να μορφωθούν, να επιλέξουν και να προχωρήσουν.
Εκεί βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στην ισότητα που διακηρύσσεται και στην ισότητα που παράγει πράγματι ένα δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα.
ΠΗΓΕΣ:
- Ιωάννα Λαλιώτου, «Από τις χαμένες ευκαιρίες στην ανάταξη της δημόσιας εκπαίδευσης», alfavita, 27/8/2026. Ιωάννα Λαλιώτου (Τομεάρχης Παιδείας της ΕΛ.Α.Σ.) στο alfavita.gr: Από τις χαμένες ευκαιρίες στην ανάταξη της δημόσιας εκπαίδευσης | Alfavita
- Eurostat - Εθνική Έκθεση Ποιότητας για την Ελλάδα. Για τις δαπάνες εκπαίδευσης αναφέρονται ως πηγές τα Υπουργεία Παιδείας, Υγείας, Εργασίας, Τουρισμού και Αγροτικής Ανάπτυξης, άλλες διοικητικές πηγές και σχολικές μονάδες. Pupils and students - enrolments (educ_uoe_enr)
- Χρήστος Πιλάλης, «Προϋπολογισμός 2026: Ανάπτυξη βιτρίνας, σχολεία σε εγκατάλειψη», alfavita, 24/11/2025. Προϋπολογισμός 2026: Ανάπτυξη βιτρίνας, σχολεία σε εγκατάλειψη | Alfavita
- Θέμης Κοτσιφάκης, «Πάλι στον πάτο της Ευρώπης στις δαπάνες για την Παιδεία», 29-30/11/2023. Η ίδια θέση δημοσιεύτηκε και στην Εφημερίδα των Συντακτών. ΚΟΤΣΙΦΑΚΗΣ ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ (ΘΕΜΗΣ) - πρώην πρόεδρος ΟΛΜΕ: Νοεμβρίου 2023
- Towards a new approach for understanding educational inequality: The Sen-- Bourdieu-Bernstein theoretical framework - ScienceDirect
- «Εθνικό Απολυτήριο»: ένα νέο στάδιο στο σχολείο των αποκλεισμών
