Η συζήτηση που άνοιξε μετά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων των Πανελλαδικών Εξετάσεων του 2026 δεν αφορά μόνο τις κενές θέσεις στα Τμήματα Φυσικής, διότι ενώ είναι εύκολο να αποδώσουμε το φαινόμενο στην ΕΒΕ, στη δημογραφική συρρίκνωση ή στη δυσκολία της Φυσικής, τα δεδομένα, δεν επιβεβαιώνουν αυτή την εξήγηση. Αν η ΕΒΕ ήταν η αιτία, τότε δεν θα βλέπαμε τη ΣΕΜΦΕ του ΕΜΠ να καλύπτει σταθερά όλες τις θέσεις, ούτε τα περισσότερα πολυτεχνικά τμήματα να διατηρούν τόσο υψηλή ζήτηση.
Οι νέοι σήμερα δεν επιλέγουν μόνο μια επιστήμη. Επιλέγουν και μια επαγγελματική προοπτική. Αναζητούν τίτλους με κύρος, κατοχυρωμένα επαγγελματικά δικαιώματα, σαφή ταυτότητα και ορατή σύνδεση με την αγορά εργασίας. Εκεί ακριβώς υπερτερούν οι Πολυτεχνικές Σχολές και, σε σημαντικό βαθμό, τα τμήματα Χημείας. Ο πτυχιούχος Φυσικός, παρότι διαθέτει ίσως το πληρέστερο επιστημονικό υπόβαθρο από όλες τις θετικές επιστήμες, εξακολουθεί να μην έχει σαφώς οριοθετημένη επαγγελματική ταυτότητα στη συνείδηση των μαθητών και των οικογενειών τους, δηλαδή κατά πόσον η κοινωνία αντιλαμβάνεται γιατί αξίζει να γίνει κάποιος φυσικός.
Η κατάρρευση της ελκυστικότητας των Τμημάτων Φυσικής δεν είναι πανεπιστημιακό πρόβλημα. Είναι αποτυχία ολόκληρης της οργανωμένης κοινότητας των φυσικών. Κατά κύριο λόγο την ευθύνη φέρουν αφενός η εκπαιδευτική πολιτική των κυβερνήσεων και αφετέρου όλοι οι επίσημοι επιστημονικοί φορείς, ενώσεις κλπ που εκπροσωπούν τους Φυσικούς στην Ελλάδα.
Κυρίως η Ένωση Ελλήνων Φυσικών οφείλει πρώτα να αρθεί στο ύψος παλαιότερων Διοικητικών Συμβουλίων, όπως αυτό που διοργάνωσε το Α Συνέδριο το 1977 με πρόεδρο τον Γεώργιο Φιλοκύπρου και Γραμματέα τον Διονύσιο Μαρίνο και να αναρωτηθεί με ειλικρίνεια αν ανταποκρίθηκε αποτελεσματικά σε αυτή την αποστολή, ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες.
- Γιατί η ΕΕΦ δεν είχε ποτέ σκοπό την καλλιέργεια της συνεργασίας και σύνδεσης των επιστημονικών ενώσεων και οργανισμών, που ενώ λειτουργούν έχοντας σπουδαία διεθνή παρουσία, δεν αλληλεπιδρούν μεταξύ τους ώστε να δημιουργηθεί ένα μεγαλύτερο οικοσύστημα κύρους;
- Γιατί χάθηκαν ευκαιρίες για την προβολή των σύγχρονων επαγγελματικών διεξόδων του Φυσικού;.
- Πόσοι μαθητές γνωρίζουν σήμερα ότι ένας Φυσικός μπορεί να εργαστεί στην τεχνητή νοημοσύνη, στην ανάλυση δεδομένων, στις κβαντικές τεχνολογίες, στην ιατρική φυσική, στη φωτονική, στην ενέργεια, στην αεροδιαστημική ή στη βιομηχανία υψηλής τεχνολογίας;
Αν αυτή η εικόνα δεν έχει φτάσει στην κοινωνία, τότε κάτι δεν λειτούργησε σωστά.
Οι Φυσικοί εξακολουθούν να μην διαθέτουν έναν ισχυρό επαγγελματικό φορέα αντίστοιχο με εκείνους άλλων επιστημονικών κλάδων. Η απουσία κατοχυρωμένης επαγγελματικής εκπροσώπησης αποδυναμώνει την αναγνωρισιμότητα του επαγγέλματος και περιορίζει την επιρροή του στις δημόσιες πολιτικές. Την ίδια στιγμή, η δημόσια συζήτηση εξαντλείται συχνά σε αντιπαραθέσεις για τα θέματα των Πανελλαδικών ή για τις δυσκολίες της σχολικής διδασκαλίας.
Η Φυσική υπήρξε πάντοτε η επιστήμη που άλλαζε τον κόσμο. Δεν της αξίζει να δίνει σήμερα τη μάχη για την επιβίωσή της στις προτιμήσεις των υποψηφίων. Και αυτό δεν είναι πρόβλημα μόνο των πανεπιστημιακών τμημάτων. Είναι ευθύνη όλων μας.
Για αυτό η πραγματική πρόκληση είναι να απαντήσουμε στο ερώτημα:
Ποια θέση θέλουμε να έχει η Φυσική στην Ελλάδα των επόμενων είκοσι ετών;
Την απάντηση αυτή δεν μπορεί να τη δώσει κανένας φορέας μόνος του.
Για τον λόγο αυτό απευθύνω δημόσια πρόσκληση σε όλους τους θεσμικούς και επιστημονικούς φορείς, εταιρείες, οργανισμούς που στελεχώνονται από Φυσικούς και ιδιαίτερα προς την Ένωση Ελλήνων Φυσικών να αναλάβει μια ιστορική πρωτοβουλία. Να καλέσει όλες τις δημιουργικές δυνάμεις της ελληνικής Φυσικής σε έναν ειλικρινή διάλογο, χωρίς αποκλεισμούς και χωρίς συντεχνιακές λογικές. Όχι για μία ακόμη ημερίδα ή ένα συνέδριο που θα ολοκληρωθεί με ευχολόγια, αλλά για την έναρξη μιας μόνιμης διαδικασίας εθνικού στρατηγικού σχεδιασμού.
Η πρότασή μου είναι η συγκρότηση ενός Εθνικού Συμβουλίου Στρατηγικής για τη Φυσική, ενός μόνιμου οργάνου συνεργασίας και διαβούλευσης, το οποίο θα λειτουργεί ως η συλλογική φωνή της ελληνικής κοινότητας των φυσικών απέναντι στην Πολιτεία και την κοινωνία.
Στο Συμβούλιο αυτό θα πρέπει να συμμετέχουν η Ένωση Ελλήνων Φυσικών, η Ε.Ε.Φ.Ε.Ε, όλα τα Τμήματα Φυσικής των ελληνικών πανεπιστημίων, το ΣΕΜΦΕ του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, τα μεγάλα ερευνητικά κέντρα της χώρας, οι επιστημονικές εταιρείες και οργανισμοί όλων των επιμέρους κλάδων της Φυσικής, εκπρόσωποι της βιομηχανίας υψηλής τεχνολογίας, Έλληνες Φυσικοί της διασποράς που διακρίνονται διεθνώς, καθώς και εκπρόσωποι των συναρμόδιων Υπουργείων.
Σκοπός του δεν θα είναι η συνδικαλιστική εκπροσώπηση ούτε η διαχείριση της καθημερινότητας. Θα είναι η διαμόρφωση ενός μακροπρόθεσμου εθνικού σχεδίου για τη Φυσική. Ενός σχεδίου που θα απαντά σε κρίσιμα ζητήματα: πώς αναμορφώνονται τα προγράμματα σπουδών, πώς ενισχύεται η σύνδεση των πανεπιστημίων με την καινοτομία και τη βιομηχανία, πώς αναδεικνύονται οι σύγχρονες επαγγελματικές προοπτικές του φυσικού, πώς ενισχύονται τα επαγγελματικά δικαιώματα και πώς η χώρα αποκτά μια συνεκτική πολιτική για την επιστήμη που αποτελεί τη βάση κάθε τεχνολογικής προόδου.
Το ζητούμενο είναι η σύνταξη ενός Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τη Φυσική, με σαφείς προτεραιότητες και χρονοδιάγραμμα υλοποίησης.
Ενδεικτικά, το σχέδιο αυτό θα πρέπει να απαντήσει σε κρίσιμα ερωτήματα:
• Ποια φυσική χρειάζεται η Ελλάδα της τεχνητής νοημοσύνης, των κβαντικών τεχνολογιών και της πράσινης μετάβασης;
• Πώς αναμορφώνονται τα προγράμματα σπουδών ώστε να ανταποκρίνονται στις σύγχρονες επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις;
• Ποια νέα επαγγελματικά δικαιώματα και ποιες θεσμικές παρεμβάσεις απαιτούνται για την ουσιαστική κατοχύρωση του επαγγέλματος του φυσικού;
• Πώς ενισχύεται η σύνδεση των Τμημάτων Φυσικής με την παραγωγή, τη βιομηχανία, την καινοτομία και τις νεοφυείς επιχειρήσεις;
• Πώς προβάλλεται αποτελεσματικά η επιστήμη της Φυσικής στους μαθητές, στους γονείς και στην κοινωνία;
• Πώς ανακτάται το κύρος των σπουδών Φυσικής και πώς προσελκύονται ξανά οι άριστοι μαθητές;
Στο τέλος αυτής της διαδικασίας θα πρέπει να παραδοθεί ένα δημόσιο κείμενο αρχών και προτάσεων, το οποίο θα αποτελέσει τη βάση του διαλόγου με την Πολιτεία και ο μακροπρόθεσμος στρατηγικός σχεδιασμός θα είναι:
Η καταγραφή των αναγκών της χώρας σε επιστημονικό προσωπικό.
Η διατύπωση προτάσεων για τα προγράμματα σπουδών.
Η ενίσχυση της σύνδεσης της Φυσικής με την καινοτομία, τη βιομηχανία και την επιχειρηματικότητα.
Η προβολή του επαγγέλματος του φυσικού.
Η διαμόρφωση προτάσεων για τα επαγγελματικά δικαιώματα.
Η υποβολή τεκμηριωμένων εισηγήσεων προς την Πολιτεία.
Και, κυρίως, η διαμόρφωση ενός εθνικού οράματος για τη Φυσική στην Ελλάδα των επόμενων δεκαετιών.
Η χώρα διαθέτει Εθνικά Συμβούλια για πολλούς κρίσιμους τομείς.
Η πρόταση αυτή δεν υποκαθιστά κανέναν υφιστάμενο θεσμό. Αντίθετα, φιλοδοξεί να τους ενώσει. Να δημιουργήσει έναν μόνιμο χώρο σύνθεσης απόψεων, αξιοποίησης της εμπειρίας και κοινής εκπροσώπησης της ελληνικής Φυσικής απέναντι στην Πολιτεία.
Οι κρίσεις δεν είναι μόνο προειδοποιήσεις. Είναι και ευκαιρίες.
Οι κενές θέσεις στα Τμήματα Φυσικής αποτελούν ένα ηχηρό μήνυμα ότι το σημερινό μοντέλο έχει εξαντλήσει τα όριά του. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι να αναζητήσουμε ποιος φταίει περισσότερο. Είναι να αποφασίσουμε αν διαθέτουμε τη βούληση να σχεδιάσουμε συλλογικά το μέλλον.
Η Ένωση Ελλήνων Φυσικών έχει σήμερα την ευκαιρία να αναλάβει αυτόν τον ιστορικό ρόλο. Να γίνει ο καταλύτης που θα ενώσει την πανεπιστημιακή κοινότητα, την έρευνα, την εκπαίδευση, την παραγωγή και την Πολιτεία σε μια κοινή προσπάθεια αναγέννησης της Φυσικής στην Ελλάδα.
Αν το πετύχει, δεν θα έχει απλώς ανταποκριθεί σε μια συγκυριακή πρόκληση. Θα έχει συμβάλει αποφασιστικά στη διαμόρφωση της εθνικής στρατηγικής για μια επιστήμη που δεν αφορά μόνο τους φυσικούς, αλλά το μέλλον της ίδιας της χώρας.
Ως πολίτης αυτής της χώρας, ως εκπαιδευτικός και ιδιαίτερα ως Φυσικός απευθύνω έκκληση σε κάθε συνάδελφο Φυσικό σε οποιαδήποτε θέση και βαθμίδα υπηρετεί, να προβληματιστεί και να συμβάλει στο εγχείρημα αυτό.
«Το πρόβλημα της Φυσικής στην Ελλάδα δεν είναι κρίση επιστήμης· είναι κρίση στρατηγικής.»
Γιώργος Οδ. Ζησιμόπουλος, Φυσικός
