Η έννοια της ηγεσίας στην εκπαίδευση έχει μεταβληθεί ριζικά τις τελευταίες δεκαετίες. Από ένα γραφειοκρατικό και ιεραρχικό μοντέλο διοίκησης, το σχολείο καλείται σήμερα να λειτουργεί ως ζωντανός οργανισμός μάθησης, ένας χώρος όπου η συνεργασία και η παιδαγωγική καινοτομία δεν αποτελούν απλώς διαδικασίες, αλλά το ίδιο το οξυγόνο της εκπαιδευτικής ζωής.
Πρόκειται για ένα όραμα που θα μπορούσε να οριστεί ως «συμμετοχική αριστεία»· γιατί η αριστεία χωρίς συμμετοχή μετατρέπεται σε ελιτισμό, ενώ η συμμετοχή χωρίς αριστεία εκπίπτει σε μετριότητα. Η σύγχρονη παιδαγωγική ηγεσία δεν επιλέγει ανάμεσα στα δύο· τα συνθέτει σε ένα ενιαίο πλαίσιο νοήματος και πράξης.
Μία σύνθεση όπου η αριστεία είναι καρπός της συλλογικής συμμετοχής, και όπου η συμμετοχή παύει να είναι τυπική διαδικασία και γίνεται ο δρόμος προς την βιώσιμη αριστεία. Ένα σχολείο που δεν αρκείται στο να διδάσκει, αλλά μαθαίνει το ίδιο πώς να ηγείται, γιατί η ηγεσία καλλιεργείται, μοιράζεται και ενσαρκώνεται μέσα στην ίδια την κουλτούρα του σχολείου
Η εκπαίδευση ως πεδίο ηγεσίας
Η σύγχρονη εκπαιδευτική πραγματικότητα αποδεικνύει ότι η ηγεσία δεν περιορίζεται στα διοικητικά στελέχη ούτε εγκλωβίζεται σε κάθετες ιεραρχίες. Αντίθετα, ενυπάρχει οργανικά στην καθημερινή πράξη, στην τάξη, στη σχολική κοινότητα, στην κοινωνία. Με τη στάση, τις επιλογές και τη συνεργασία μας, συνδιαμορφώνουμε την κουλτούρα (πολιτισμό), τις αξίες και τις παιδαγωγικές σχέσεις που συγκροτούν τη ζωντανή ταυτότητα του σχολείου μας.
Η θεωρία του Basil Bernstein περί classification (νοηματοδότηση) και framing (πλαισίωση) περιγράφει τους μηχανισμούς με τους οποίους οργανώνονται η γνώση, η εξουσία και η λήψη αποφάσεων στο εκπαιδευτικό πλαίσιο. Μέσα από αυτό το πρίσμα, η ηγεσία παύει να είναι διοικητική λειτουργία και αναδεικνύεται σε μορφή παιδαγωγικής πράξης· μια πράξη που διαμορφώνει και αναπαράγει σχέσεις συνεργασίας, ευθύνης και εμπιστοσύνης, τα θεμέλια δηλαδή κάθε σχολείου που μαθαίνει, εμπνέει και εξελίσσεται.
Από το σχολικό management στη συλλογική ηγεσία
Οι παραδοσιακές αντιλήψεις του σχολικού management εστιάζουν κυρίως στη λειτουργικότητα και στους δείκτες απόδοσης. Αναμφίβολα, οι αντικειμενικές και αξιόπιστες μετρήσεις αποτελούν πολύτιμο εργαλείο ανατροφοδότησης και βελτίωσης· το πρόβλημα, ωστόσο, αρχίζει όταν η εκπαιδευτική πραγματικότητα περιορίζεται σε αριθμούς και ποσοστά.
Τότε, το σχολείο, κυνηγώντας την ουρά του, χάνει από τον παιδαγωγικό του παλμό καθώς οι προσεγγίσεις αυτές συχνά αγνοούν τις ανθρώπινες, πολιτισμικές και αξιακές διαστάσεις του σχολείου, εκείνες που αποτελούν την παιδαγωγική του ψυχή.
Αντίθετα, οι σύγχρονες παιδαγωγικές αντιλήψεις (όπως εκείνες του Hargreaves) αναγνωρίζουν τη σχολική ηγεσία ως συλλογική, ηθική και δημιουργική διαδικασία, όπου όλοι συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση ενός σχολείου που μαθαίνει, συνεργάζεται και εξελίσσεται.
Γιατί το παραδοσιακό μοντέλο αποτυγχάνει
Το παραδοσιακό σχολικό management αποτυγχάνει όχι επειδή στερείται οργάνωσης, αλλά επειδή αντιμετωπίζει το σχολείο ως μηχανισμό και όχι ως κοινότητα μάθησης. Εστιάζει στην τήρηση διαδικασιών, παραβλέποντας τον ανθρώπινο, πολιτισμικό και παιδαγωγικό παλμό της σχολικής ζωής. Η σύγχρονη παιδαγωγική ηγεσία, αντίθετα, εστιάζει στη σχέση, στη συνεργασία και στη δημιουργική μάθηση, όπου κάθε μέλος του σχολείου συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση ενός κοινού οράματος.
Ο παρακάτω συγκριτικός πίνακας αποτυπώνει τη μετάβαση από το γραφειοκρατικό μοντέλο διοίκησης στο παιδαγωγικό μοντέλο ηγεσίας:
Πτυχή | Παραδοσιακό Σχολικό Management | Σύγχρονη Παιδαγωγική Ηγεσία |
Αντίληψη για τη διοίκηση | Γραφειοκρατική: εστιασμένη σε κανόνες και έλεγχο. | Συνεργατική: εστιασμένη στη μάθηση, στη βελτίωση και στη νοηματοδότηση. |
Ρόλος του Διευθυντή / Προϊσταμένου | Εποπτικός: περιορίζεται στη διαχείριση διαδικασιών. | Καθοδηγητικός: εμπνέει, συντονίζει και ενδυναμώνει τους άλλους. |
Ρόλος του Εκπαιδευτικού | Παθητικός δέκτης οδηγιών. | Ενεργός φορέας αλλαγής, καινοτομίας και συλλογικής ευθύνης. |
Λήψη Αποφάσεων | Από πάνω προς τα κάτω. | Διαβουλευτική. |
Αντίληψη για τη Μάθηση | Μηχανιστική: περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων. | Ολιστική: αναπτύσσει γνώσεις, δεξιότητες, αξίες και κοινές πεποιθήσεις. |
Κουλτούρα Σχολείου | Στατική: προσανατολισμένη στη μία και μόνη διαδικασία. | Δυναμική: ανοιχτή στην ανατροφοδότηση και στη δημιουργική ανανέωση. |
Σχέση με την Κοινωνία | Κλειστό, απομονωμένο σχολείο. | Ανοιχτό σχολείο, συνδεδεμένο με την κοινότητα και το κοινωνικό γίγνεσθαι. |
Αντίληψη για την Αλλαγή | Έμφαση στη σταθερότητα και στη διατήρηση της τάξης. | Προσαρμοστικότητα και θεώρηση της αλλαγής ως ευκαιρίας μάθησης. |
Το οξύμωρο του παραδοσιακού μοντέλου
Ένα από τα πιο οξύμωρα χαρακτηριστικά του παραδοσιακού σχολικού management είναι ότι, ενώ συγκεντρώνει την εξουσία στα χέρια του ιεραρχικά ανώτερου, την ίδια στιγμή αποδίδει τη μεγαλύτερη ευθύνη στον ιεραρχικά κατώτερο. Ο διευθυντής ή ο προϊστάμενος διαθέτει τη θεσμική ισχύ να αποφασίζει, αλλά ο εκπαιδευτικός καλείται να αναλάβει την πρακτική και ηθική ευθύνη των συνεπειών: στη διδασκαλία, στη μαθησιακή πορεία των μαθητών, στις σχέσεις με τους γονείς και στην εικόνα του σχολείου μέσα στην κοινότητα.
Αυτό το δομικό παράδοξο αναδεικνύει την ανάγκη μετάβασης από τη γραφειοκρατική εξουσία στην κουλτούρα συνεργασίας· από το «ελέγχω» στο «συν-καθοδηγώ», και από τη διαχείριση ανθρώπινων πόρων στην αλληλοέμπνευση και συνεργασία ομάδων και προσώπων. Μόνο έτσι η σχολική ηγεσία μπορεί να γίνει πραγματικά παιδαγωγική, όχι για να διοικεί, αλλά για να υπηρετεί τη μάθηση.
Συμπέρασμα
Η πραγματική ηγεσία στην εκπαίδευση γεννιέται μέσα από την κουλτούρα του σχολείου και του ίδιου του εκπαιδευτικού συστήματος· καλλιεργείται μέσα από τη συνεργασία και την κοινή δέσμευση για μάθηση και πρόοδο.
Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα θέλησης ή διάθεσης της γενιάς μας· είναι ηθική και παιδαγωγική υποχρέωση μας.
Οφείλουμε να το πράξουμε, όχι από προσωπικές φιλοδοξίες, αλλά από ευθύνη απέναντι στην επόμενη γενιά· για να της εξασφαλίσουμε την ελάχιστη ελπίδα επιβίωσης και βιώσιμης αριστείας μέσα στη ρευστή και απαιτητική διεθνή αρένα.
Η ηγεσία στην εκπαίδευση, τελικά, δεν είναι επιλογή· είναι ευθύνη απέναντι στο μέλλον, μια ευθύνη που δεν ανατίθεται, αλλά αναλαμβάνεται.
Κουγιουμτζής Κωνσταντίνος
Αποσπασμένος εκπαιδευτικός στο Ελληνικό-Αμερικανικό Σχολείο Αγίου Δημητρίου, Αστόρια, Νέα Υόρκη
Πρώην Σ.Ε.Ε. Α΄ Αθήνας, Σχολικός Σύμβουλος Γ΄ Αθήνας, Διευθυντής 4ου Γυμνασίου Περιστερίου
Διδάκτωρ Επιστημών Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Γκέτεμποργκ (Σουηδία)
Μάστερ Επιστημών Εκπαίδευσης Ενηλίκων, Πανεπιστήμιο Γκέτεμποργκ (Σουηδία)
Μάστερ Κοινωνικών Επιστημών Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Λουντ (Σουηδία)
Παραπομπές
Κουγιουμτζής, Κ. (2009). Ενδοσχολική συνεργατικότητα εκπαιδευτικών σε Ελλάδα και Σουηδία. Celestia, 2, 99–103.
Kougioumtzis, K. & Patriksson, G. (2009). School-based teacher collaboration in Sweden and Greece. Teachers and Teaching: Theory and Practice, 15(1), 131–154. (Ενδοσχολική συνεργασία εκπαιδευτικών στη Σουηδία και στην Ελλάδα.)
Kougioumtzis, K. (2006). Teacher Cultures and Professional Codes. (Κουλτούρες Εκπαιδευτικών και Κώδικες Επαγγελματισμού.) Δημοσιευμένη Διδακτορική Διατριβή, ACTA Universitatis Gothoburgensis, 2397, Πανεπιστήμιο Γκέτεμποργκ, Σουηδία.
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Voucher 750€: Βγήκε το Μητρώο Ωφελουμένων - Μάθετε αν είστε μέσα και ξεκινήστε
Αλλαγή νόμου: ΝΕΑ εξ αποστάσεως Πιστοποίηση Η/Υ για Προσλήψεις Εκπαιδευτικών
