Μετά από αρκετά χρόνια κατά τα οποία οι υποψήφιοι έμπαιναν στην αίθουσα για να γράψουν Φυσική σαν να περίμεναν τους βαρβάρους, με την ίδια βουβή αγωνία, την ίδια νωχελική ετοιμότητα, φέτος κάτι προσπάθησε να αλλάξει και οι βάρβαροι δεν ήρθαν. Και αυτό, όπως ξέρουμε από τον Καβάφη, «ήταν μια κάποια λύσις».
Φέτος κάποιος θυμήθηκε ότι στις εξετάσεις Φυσικής εξετάζεται Φυσική, ίσως για να αποφύγει τα παράπονα των φυσικών. Εγώ, βέβαια, θα παραπονεθώ ούτως ή άλλως γράφοντας αρχικά τι δεν εξέτασε καθόλου το εξεταστικό δοκίμιο:
Πλαστική και πλάγια κρούση. Για την κεντρική κρούση και την αρχή διατήρησης της ορμής υπήρχε μόνο το ερώτημα πολλαπλής επιλογής το Α4.
Γραμμική και γωνιακή ταχύτητα, γωνιακή επιτάχυνση και επιτάχυνση κέντρου μάζας, θεμελιώδη νόμο της στροφικής κίνησης.
Φθίνουσα ταλάντωση, εξίσωση αρμονικού κύματος, στιγμιότυπο κύματος, ενισχυτική και αποσβεστική συμβολή, ένταση ηλεκτρικού και μαγνητικού πεδίου.
Νόμος Biot-Savart, νόμος Ampere, μαγνητικό πεδίο κυκλικού αγωγού και σωληνοειδούς, μαγνητική ροή, δύναμη Lorentz, κίνηση φορτίου σε μαγνητικό πεδίο (ακτίνα κυκλικής τροχιάς, περίοδο περιστροφής, βήμα έλικας).
Νόμος επαγωγής, επαγωγικό φορτίο, στρεφόμενος δίσκος, εναλλασσόμενη τάση, αυτεπαγωγή, αρχή διατήρησης της ενέργειας στην αυτεπαγωγή.
Κβάντωση ενέργειας, νόμος του Wien, μέλαν σώμα και αρχή αβεβαιότητας Heisenberg.
Θέμα Α
Κινήθηκε σε επίπεδο που θύμιζε περισσότερο επανάληψη τελευταίου μαθήματος παρά πανελλαδική εξέταση. Οι ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής ήταν απολύτως αναμενόμενες και βασισμένες στον πυρήνα της ύλης. Ακόμη και οι προτάσεις Σωστού – Λάθους δύσκολα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν παγίδες.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στο Α5α:
«Τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα παράγονται από μεταβαλλόμενα ηλεκτρικά και μαγνητικά πεδία.»
Πρόκειται ίσως για μία από τις πολυσυζητημένες διατυπώσεις της σχολικής Φυσικής. Η σχολική θεωρία διδάσκει ότι τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα παράγονται από επιταχυνόμενα ηλεκτρικά φορτία, ενώ τα μεταβαλλόμενα ηλεκτρικά και μαγνητικά πεδία είναι ο μηχανισμός με τον οποίο το κύμα αυτοσυντηρείται και διαδίδεται στο χώρο. Η συγκεκριμένη πρόταση βρίσκεται εδώ και χρόνια στη γκρίζα ζώνη μεταξύ σχολικής απλούστευσης και φυσικής ακρίβειας. Φέτος, όμως, αναγορεύτηκε σε εξεταστέα γνώση μιας λέξης: «Σωστό». Κάπου εδώ ακούγεται η γνωστή κραυγή:
«Ο βασιλιάς είναι γυμνός. Ζήτω ο βασιλιάς!»
Διότι όταν μια επιστήμη που στηρίζεται στην ακρίβεια των εννοιών καταλήγει να εξετάζεται με συνθήματα και τετριμμένες διατυπώσεις, όλοι αντιλαμβάνονται το πρόβλημα, αλλά όλοι συνεχίζουν σαν να μη συμβαίνει τίποτα.
Το πρόβλημα εδώ δεν είναι μόνο επιστημολογικό αλλά δομικό. Το βιβλίο γράφει κάτι ανακριβές, οι οδηγίες το επαναλαμβάνουν, η εξέταση το επικυρώνει, ο βαθμολογητής το βραβεύει. Το οικοδόμημα στέκεται όρθιο, απλώς δεν έχει παράθυρα. Σε ένα άλλο σύστημα, κάποιος θα είχε ήδη ζητήσει επίσημη διόρθωση του βιβλίου. Εδώ, ζητάμε από τους μαθητές να μάθουν την ανακρίβεια απέξω.
Θέμα Β
Κινήθηκε σε απολύτως διαχειρίσιμα επίπεδα. Στάσιμο κύμα, δύναμη μεταξύ παράλληλων αγωγών, ισορροπία στερεού. Κλασικές εφαρμογές χωρίς ιδιαίτερες εκπλήξεις. Οι μαθητές που είχαν λύσει μια στοιχειώδη συλλογή ασκήσεων μπορούσαν να κινηθούν με ασφάλεια.
Θέμα Γ
Εξέτασε το φαινόμενο Compton και το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Παρότι η ύλη της σύγχρονης Φυσικής συχνά προκαλεί άγχος, τα ερωτήματα ήταν καλοσχεδιασμένα και οι αριθμητικές πράξεις φιλικές προς τον εξεταζόμενο.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η σύνδεση φαινομένου Compton και φωτοηλεκτρικού φαινομένου, σε ενιαίο σενάριο είναι παιδαγωγικά ευφυής κίνηση αφού ο μαθητής αναγκάζεται να χρησιμοποιήσει το αποτέλεσμα του ενός φαινομένου ως δεδομένο για το επόμενο. Αυτό είναι το πνεύμα που θα έπρεπε να διαπνέει περισσότερα θέματα. Η Φυσική ως αλυσίδα συλλογισμών, όχι ως συλλογή απομονωμένων τύπων.
Θέμα Δ
Ακόμη και το περίφημο Θέμα Δ, που συνήθως αναλαμβάνει τον ρόλο του «τελικού κριτή» των εξετάσεων, φέτος δεν έδειξε ιδιαίτερα άγριες διαθέσεις. Η σύνδεση ταλάντωσης και ηλεκτρομαγνητικής επαγωγής ήταν αναμενόμενη και τα επιμέρους ερωτήματα κλιμακώνονταν ομαλά.
Βέβαια, μέσα στη γενική ηρεμία, εμφανίστηκε ένα παλιό γνώριμο παράδοξο: για ποιο λόγο δίνονται οι οδηγίες διδασκαλίας στα σχολεία αφού δεν τις λαμβάνουν υπόψη ούτε οι θεματοδότες; (βλέπε παλαιότερη ανάρτηση εδώ)
Στις οδηγίες διδασκαλίας αναφέρονται ρητά οι ώρες διδασκαλίας που προβλέπονται για κάθε ενότητα. Αυτή η πληροφορία είναι πολύ σημαντική αφού καθορίζει το χρόνο που αφιερώνει κάθε εκπαιδευτικός σε κάθε ενότητα. Θα περίμενε κανείς και το εξεταστικό δοκίμιο να ακολουθεί αυτές τις προτροπές. Δηλαδή:
Κρούσεις 12 ώρες
Στερεό 18 ώρες
Ταλαντώσεις 16 ώρες
Κύματα 16 ώρες
Μαγνητικό πεδίο / Επαγωγή 23+22 ώρες
Κβαντομηχανική 23 ώρες
Οι συνολικές μονάδες που αποδόθηκαν στο εξεταστικό δοκίμιο ανά ενότητα είναι:
Κρούσεις 6/100
Στερεό 14/100
Ταλαντώσεις 13/100
Κύματα 14/100
Μαγνητικό πεδίο / Επαγωγή 27/100
Κβαντομηχανική 26/100
Τα φετινά θέματα δίνουν την εντύπωση μιας συνειδητής επιστροφής στην κανονικότητα. Η Φυσική εξετάστηκε χωρίς υπερβολές, χωρίς εξεζητημένες αλγεβρικές ακροβασίες και χωρίς την ανάγκη να ανακαλύψει ο μαθητής έναν νέο νόμο της φύσης μέσα στο τρίωρο. Αν αυτή η επιλογή είναι η αρχή μιας νέας φιλοσοφίας ή μια ευχάριστη παρένθεση, θα φανεί τα επόμενα χρόνια.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται και ο κίνδυνος. Η «επιστροφή στην κανονικότητα» είναι καλοδεχούμενη, αλλά αν η κανονικότητα περιλαμβάνει ανακριβείς ορισμούς στο Α5α και έωλες οδηγίες διδασκαλίας, τότε χαιρόμαστε για τα λάθος πράγματα. Ένα δύσκολο θέμα που σέβεται τις οδηγίες και τις έννοιες είναι προτιμότερο από ένα εύκολο που δεν σέβεται ούτε τις έννοιες ούτε τις οδηγίες.
Προς το παρόν, οι περισσότεροι υποψήφιοι βγήκαν από την αίθουσα με ένα συναίσθημα που είχε σχεδόν ξεχαστεί στις Πανελλαδικές εξετάσεις στο μάθημα της Φυσικής:
«Μάλλον έγραψα καλά».
Και αυτό από μόνο του είναι είδηση.
Είδηση, ναι. Αλλά ίσως η πιο σημαντική ερώτηση δεν είναι αν έγραψες καλά! Είναι αν έμαθες κάτι που δεν μπορεί να μάθει στη θέση σου μια μηχανή. Οι μαθητές που σήμερα βγαίνουν ανακουφισμένοι από την αίθουσα μεγαλώνουν σε έναν κόσμο που ήδη ξέρει τις απαντήσεις και ψάχνει απεγνωσμένα ανθρώπους που ξέρουν να θέτουν τις σωστές ερωτήσεις. Αυτή η ικανότητα δεν εξετάστηκε σήμερα. Δεν εξετάζεται γενικά από το εκπαιδευτικό μας σύστημα. Φέτος η εξέταση ήταν πιο ήπια. Ο κόσμος έξω από την αίθουσα (ο κόσμος που περιμένει αυτούς τους μαθητές με τεχνητή νοημοσύνη, με επαγγέλματα που δεν έχουν ακόμα όνομα, με ερωτήσεις που κανένα βιβλίο δεν έχει προλάβει να καλύψει) δεν το έμαθε.
Παναγιώτης Πετρίδης Φυσικός
Εσπερινό Γυμνάσιο με Λ.Τ. Κω.
