Η δημογραφική γήρανση αλλάζει σταδιακά τις συντάξεις στην Ευρώπη, με αρκετές χώρες να προχωρούν σε αυξήσεις των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης. Στην Ελλάδα, πάντως, το ζήτημα δεν φαίνεται να ανοίγει –τουλάχιστον προς το παρόν– παρά τις προβολές που συνδέουν το συνταξιοδοτικό όριο με το προσδόκιμο ζωής.
Έχουν περάσει σχεδόν 15 χρόνια από την περίοδο κατά την οποία οι μητέρες ανηλίκων στην Ελλάδα μπορούσαν να συνταξιοδοτηθούν ακόμη και πριν από τα 50, έχοντας συμπληρώσει 20 έτη ασφάλισης. Μετά τις παρεμβάσεις των μνημονίων, τα όρια ηλικίας αυξήθηκαν σημαντικά.
Σήμερα, το γενικό όριο στην Ελλάδα βρίσκεται στα 67 έτη, ενώ για πλήρη σύνταξη με 40 έτη ασφάλισης ισχύει το όριο των 62 ετών. Η χώρα συγκαταλέγεται έτσι μεταξύ εκείνων με τα υψηλότερα όρια ηλικίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μαζί με τη Γαλλία, την Ιταλία και τη Δανία.
Η Δανία έχει σήμερα όριο ηλικίας συνταξιοδότησης τα 67 έτη, όμως έχει ήδη νομοθετήσει τη σταδιακή αύξησή του στα 70 έτη έως το 2040, για τους σημερινούς 55άρηδες.
Στη Γερμανία, η κυβέρνηση Μερτς έχει επίσης μπει στον κύκλο των ασφαλιστικών μεταρρυθμίσεων, με προτάσεις για αύξηση των ορίων ηλικίας και περιορισμό των πρόωρων αποχωρήσεων. Ωστόσο, οι αλλαγές προβλέπονται σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου. Η ηλικία συνταξιοδότησης αναμένεται να συνδεθεί με το προσδόκιμο ζωής, φτάνοντας τα 67,5 έτη το 2041 και τα 70 έτη στη δεκαετία του 2090.
Οι αριθμοί της δημογραφικής γήρανσης
Η γήρανση του πληθυσμού ασκεί ολοένα μεγαλύτερη πίεση στα συνταξιοδοτικά συστήματα της Ευρώπης. Τα κράτη-μέλη αναζητούν λύσεις, μεταξύ άλλων μέσω της αύξησης των ορίων ηλικίας και της ενίσχυσης κεφαλαιοποιητικών συστημάτων.
Η Ελλάδα, μαζί με χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η Πολωνία, αναμένεται σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ να καταγράψει αύξηση της δημογραφικής εξάρτησης κατά περισσότερες από 25 μονάδες τις επόμενες δεκαετίες.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η σχέση μεταξύ εργαζομένων και συνταξιούχων. Σήμερα αντιστοιχούν περίπου 1,66 ασφαλισμένοι για κάθε συνταξιούχο, ενώ σε 15 χρόνια η αναλογία αυτή εκτιμάται ότι θα υποχωρήσει στο 1,25.
Με άλλα λόγια, αν σήμερα για κάθε 100 συνταξιούχους υπάρχουν 166 ασφαλισμένοι που στηρίζουν το σύστημα μέσω των εισφορών τους, το 2040 η αναλογία αναμένεται να περιοριστεί στους 125 ασφαλισμένους ανά 100 συνταξιούχους.
Το προσδόκιμο ζωής και τα όρια ηλικίας
Καθοριστικό ρόλο στη συζήτηση για ενδεχόμενες αλλαγές στην Ελλάδα έχει το προσδόκιμο ζωής, το οποίο σήμερα διαμορφώνεται περίπου στα 84-85 έτη για τις γυναίκες και στα 79-80 έτη για τους άνδρες.
Με βάση τη διάταξη του νόμου Κατρούγκαλου που εξακολουθεί να ισχύει, από την 1η Ιανουαρίου 2024 τα όρια ηλικίας μπορούν να ανακαθορίζονται ανά τριετία, με βάση την εξέλιξη του προσδόκιμου ζωής.
Από το 2010 έως το 2015 είχε καταγραφεί αύξηση του προσδόκιμου ζωής, περίπου κατά 7 έως 12 μήνες. Την περίοδο 2015-2020, ωστόσο, δεν σημειώθηκε αντίστοιχη μεταβολή. Μετά το 2020, η πανδημία επηρέασε αρνητικά το προσδόκιμο ζωής λόγω της αύξησης των θανάτων.
Ως αποτέλεσμα, σύμφωνα με το υπουργείο Εργασίας, δεν υπάρχει σήμερα ανάγκη να ανοίξει συζήτηση για νέα αύξηση των γενικών ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης.
Η Εθνική Αναλογιστική Αρχή, η οποία εκπονεί τις σχετικές μελέτες που αποστέλλονται στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, έχει διαπιστώσει τα τελευταία χρόνια εκ νέου αύξηση του προσδόκιμου ζωής, αλλά με αργό ρυθμό.
Τι θα γίνει το 2027 και το 2030
Το ερώτημα που απασχολεί τους ασφαλισμένους είναι αν το θέμα θα επανέλθει στο προσκήνιο τα επόμενα χρόνια.
Πηγές του υπουργείου Εργασίας διαβεβαιώνουν ότι δεν πρόκειται να ανοίξει οποιαδήποτε συζήτηση για αύξηση των ορίων ηλικίας στην Ελλάδα, επικαλούμενες τέσσερις βασικούς λόγους:
- Η Ελλάδα έχει ήδη από τα υψηλότερα όρια ηλικίας στην ΕΕ.
- Οι μεγάλες αυξήσεις που εφαρμόστηκαν κατά την περίοδο των μνημονίων αφήνουν τη χώρα σε διαφορετική θέση σε σχέση με άλλα κράτη.
- Σύμφωνα με τις μελέτες της ΕΕ, το ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα θεωρείται βιώσιμο έως το 2070.
- Ο αριθμός των εργαζομένων αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια κατά περίπου 600.000, ενώ οι εργαζόμενοι συνταξιούχοι έχουν ξεπεράσει τους 300.000, συνεχίζοντας να καταβάλλουν εισφορές.
Ωστόσο, οι προβολές της έκθεσης της ΕΕ (Eurostat Ageing Report Group 2024) δείχνουν αύξηση του προσδόκιμου ζωής στην Ελλάδα κατά περίπου ενάμισι έτος έως το 2030.
Με βάση αυτές τις προβολές, προκύπτει ενδεχόμενη αύξηση του γενικού ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης κατά ενάμισι έτος, στα 68,5 έτη από 67 σήμερα, ενώ για την πρόωρη συνταξιοδότηση η αντίστοιχη προβολή οδηγεί στα 63,5 έτη από 62 σήμερα.
Όπως επισημαίνει ο διδάκτωρ του Παντείου Πανεπιστημίου Βασίλης Μπέτσης, «αν οι προβλέψεις για αύξηση του προσδόκιμου ζωής επιβεβαιωθούν», τα όρια ηλικίας θα μπορούσαν να αυξάνονται κατά 4 μήνες κάθε χρόνο.
Ο ίδιος αναφέρει ότι άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Πορτογαλία και η Ολλανδία, έχουν προβλέψει η αύξηση των ορίων ηλικίας να αντιστοιχεί στο ένα τρίτο της αύξησης του προσδόκιμου ζωής.
Η Ευρώπη αναζητά λύσεις στο δημογραφικό
Η γήρανση του πληθυσμού οδηγεί τα ευρωπαϊκά κράτη όχι μόνο στην επανεξέταση των ορίων ηλικίας, αλλά και στην ενίσχυση των κεφαλαιοποιητικών συστημάτων.
Η Ελλάδα έχει ήδη προχωρήσει προς αυτή την κατεύθυνση μέσω του ΤΕΚΑ, του Ταμείου Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης, το οποίο λειτουργεί από το 2022.
Σήμερα το ΤΕΚΑ ασφαλίζει περίπου 500.000 νέους εργαζόμενους σε περίπου 218.000 επιχειρήσεις, με στόχο να ενισχύσει τη συμπληρωματική αποταμίευση και να δημιουργήσει ένα πρόσθετο δίχτυ προστασίας για τις μελλοντικές γενιές.
Αντίστοιχα, τα Ταμεία Επαγγελματικής Ασφάλισης (ΤΕΑ), που παρέχουν συμπληρωματικές παροχές, παραμένουν σε χαμηλά επίπεδα ανάπτυξης, καθώς η αξία των περιουσιακών τους στοιχείων δεν ξεπερνά το 1% του ΑΕΠ.
Το δημογραφικό, πάντως, εξακολουθεί να αποτελεί τη μεγάλη πρόκληση για το ασφαλιστικό σύστημα. Όσο αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής και μειώνεται ο αριθμός των εργαζομένων σε σχέση με τους συνταξιούχους, τόσο εντονότερα θα τίθεται το ερώτημα για το πώς θα χρηματοδοτούνται στο μέλλον οι συντάξεις και οι παροχές υγείας.
