Τι αποκαλύπτει η έρευνα για τα σχολικά βιβλία
Από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα έχουν εκδοθεί συνολικά έντεκα σχολικά εγχειρίδια Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν στη ΣΤ΄ Δημοτικού, στη Γ΄ Γυμνασίου και στη Γ΄ Λυκείου. Σύμφωνα με τη σχετική μελέτη, σε τρία από αυτά δεν υπάρχει καμία αναφορά στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, ενώ στα υπόλοιπα η έκταση που αφιερώνεται στα γεγονότα είναι αρκετά περιορισμένη.
Το ζήτημα εξετάστηκε από τον Άγγελο Παληκίδη, καθηγητή Διδακτικής της Ιστορίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, σε συνεργασία με τον Γιάννη Ευαγγέλου. Η μελέτη παρουσιάστηκε με αφορμή το συνέδριο «Το Πολυτεχνείο ως δημόσια ιστορία» και επικεντρώθηκε στον τρόπο με τον οποίο περιγράφεται η φοιτητική εξέγερση στα βιβλία Ιστορίας που διδάχθηκαν από το 1975 έως σήμερα.
Η πρώτη ουσιαστική ένταξη του Πολυτεχνείου στη σχολική ιστοριογραφία πραγματοποιήθηκε κατά τη δεκαετία του 1980. Συγκεκριμένα, σχετικές αναφορές περιλαμβάνονται στο εγχειρίδιο του Κρεμμυδά για τη Γ΄ Γυμνασίου, στο βιβλίο των Σκουλάτου, Δημακόπουλου και Κόνδη για τη Γ΄ Λυκείου, τα οποία διανεμήθηκαν το 1984, καθώς και στο εγχειρίδιο των Ακτύπη, Βελαλίδη, Καΐλα, Κατσουλάκου, Κυρκίνη-Κούτουλα και Παπαγρηγορίου για τη ΣΤ΄ Δημοτικού, που άρχισε να διδάσκεται το 1988.
Ο ρόλος της πολιτικής και ιδεολογικής προσέγγισης
Η έρευνα αναδεικνύει ότι η πολιτική κατάσταση κατά την περίοδο συγγραφής και έκδοσης των σχολικών βιβλίων, αλλά και οι ιδεολογικές αντιλήψεις των δημιουργών τους, επηρέασαν σημαντικά τόσο τον τρόπο αφήγησης όσο και την ερμηνεία της εξέγερσης.
Στα εγχειρίδια που γράφτηκαν από συγγραφείς με προοδευτικότερες πολιτικές αντιλήψεις, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο των ΗΠΑ, της μοναρχίας και του στρατού στην πολιτική αστάθεια των δεκαετιών του 1950 και του 1960, η οποία προηγήθηκε του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967.
Σε αυτά τα βιβλία, το Πολυτεχνείο παρουσιάζεται ως ένα αυθεντικό λαϊκό αντιστασιακό κίνημα, το οποίο συνέβαλε καθοριστικά στην αποδυνάμωση και τελικά στην πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας, ανοίγοντας τον δρόμο για την αποκατάσταση της δημοκρατίας.
Αντίθετα, στα πιο συντηρητικά σχολικά εγχειρίδια οι αναφορές στην αντιδικτατορική δράση είναι συνήθως σύντομες και γενικές. Μεγαλύτερη βαρύτητα δίνεται στον ρόλο του Κωνσταντίνου Καραμανλή και στη συμβολή του στην επαναφορά της δημοκρατικής ομαλότητας.
Παράλληλα, η μελέτη επισημαίνει ότι κατά τις περιόδους διακυβέρνησης από συντηρητικές κυβερνήσεις παρατηρείται μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα απέναντι στην ανάδειξη της εξέγερσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, επιχειρείται η υποβάθμιση των σχολικών εκδηλώσεων για την επέτειο, καθώς το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να συνδέεται με κοινωνικούς αγώνες, πολιτικές διεκδικήσεις και ριζοσπαστικά κινήματα.
Πώς διαφοροποιείται η διδασκαλία ανά εκπαιδευτική βαθμίδα
Η παρουσίαση της εξέγερσης δεν είναι ίδια σε όλες τις τάξεις. Στο Δημοτικο, τα γεγονότα περιγράφονται με ιδιαίτερα συνοπτικό και απλουστευμένο τρόπο, χωρίς να αναδεικνύονται επαρκώς οι ιδεολογικές και πολιτικές τους διαστάσεις.
Στο Γυμνάσιο και κυρίως στο Λύκειο, η ιστορική αφήγηση είναι πιο αναλυτική. Παρ' όλα αυτά, ακόμη και σε αυτές τις βαθμίδες δεν εξετάζονται σε βάθος σημαντικές πτυχές της εξέγερσης, όπως τα αίτια, οι κοινωνικές συνθήκες που την προκάλεσαν και οι ευρύτερες συνέπειές της.
Η περιορισμένη έκταση που καταλαμβάνει το Πολυτεχνείο στα βασικά κείμενα των σχολικών βιβλίων φανερώνει έναν δισταγμό στην αναλυτική παρουσίαση του ιστορικού γεγονότος και στη σύνδεσή του με τα κοινωνικά αιτήματα της εποχής.
Το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» και όσα μένουν εκτός αφήγησης
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαφορά ανάμεσα στο βασικό κείμενο των σχολικών εγχειριδίων και στις ιστορικές πηγές που το συνοδεύουν, όπως φωτογραφίες, έγγραφα και αποσπάσματα μαρτυριών.
Οι συγγραφείς με προοδευτικές αντιλήψεις φαίνεται ότι αξιοποιούν συχνά το διαθέσιμο υλικό των πηγών για να προσθέσουν πληροφορίες και να αναδείξουν πλευρές της εξέγερσης που δεν περιλαμβάνονται στην κεντρική αφήγηση. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται μια δεύτερη, παράλληλη παρουσίαση των γεγονότων, μέσα από την οποία εκφράζονται πιο ελεύθερα διαφορετικές ερμηνείες και απόψεις.
Στα υπόλοιπα εγχειρίδια, αντίθετα, κυριαρχεί μια προσέγγιση που περιγράφει το Πολυτεχνείο ως ένα αυθόρμητο, χωρίς σαφή πολιτική καθοδήγηση, κίνημα αντίδρασης απέναντι στη δικτατορία.
Σε αυτή την αφήγηση απουσιάζουν σε μεγάλο βαθμό τα κοινωνικά αιτήματα της περιόδου, ενώ ακόμη και το ιστορικό σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» δεν αναφέρεται στο κυρίως κείμενο. Η παρουσία του περιορίζεται ουσιαστικά σε φωτογραφικό υλικό, όπου διακρίνεται σε πανό των εξεγερμένων φοιτητών.
Επιπλέον, δεν επιχειρείται σύνδεση της εξέγερσης με τα διεθνή νεολαιίστικα και αντιδικτατορικά κινήματα της εποχής. Γεγονότα όπως ο Μάης του 1968, η Άνοιξη της Πράγας και οι ειρηνιστικές κινητοποιήσεις κατά του πολέμου του Βιετνάμ απουσιάζουν από τη σχετική ιστορική προσέγγιση.
Από την αποσιώπηση στην περιορισμένη ιστορική παρουσίαση
Το βασικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι η παρουσία του Πολυτεχνείου στα σχολικά βιβλία πέρασε από διαφορετικά στάδια. Αρχικά υπήρξε ουσιαστική απουσία αναφορών, ενώ στη συνέχεια ακολούθησε μια περίοδος κατά την οποία τα γεγονότα εντάχθηκαν σταδιακά στη σχολική ύλη, αλλά με προσεκτικό και αρκετά περιορισμένο τρόπο.
Όπως προκύπτει από τη μελέτη, τα σχολικά εγχειρίδια επιχειρούν συχνά να διατηρήσουν πολιτικές και ιδεολογικές ισορροπίες, αποφεύγοντας να αναδείξουν τις πιο σύνθετες και αμφιλεγόμενες πτυχές της εξέγερσης.
Έτσι, τα κοινωνικά αιτήματα και οι ιδεολογικές αναφορές της περιόδου υποχωρούν σε δεύτερο πλάνο, ενώ το ιστορικό γεγονός εντάσσεται σε μια ευρύτερη εθνική αφήγηση που επιδιώκει να παρουσιάζει τη Μεταπολίτευση ως μια ενιαία πορεία αποκατάστασης της δημοκρατίας.
Η έρευνα επαναφέρει, επομένως, ένα σημαντικό ερώτημα σχετικά με τον ρόλο της σχολικής Ιστορίας: κατά πόσο τα βιβλία προσφέρουν στους μαθητές μια ολοκληρωμένη εικόνα του παρελθόντος και κατά πόσο αφήνουν εκτός σημαντικές κοινωνικές, πολιτικές και ιδεολογικές διαστάσεις γεγονότων που εξακολουθούν να επηρεάζουν τη δημόσια ζωή.
