Στην ελληνική εκπαίδευση υπάρχει μια πραγματικότητα που συχνά δεν αποτυπώνεται στις επίσημες παρουσιάσεις και στις εκθέσεις για τη λειτουργία των σχολείων. Χιλιάδες εκπαιδευτικοί καλούνται κάθε εβδομάδα να εργάζονται σε διαφορετικές σχολικές μονάδες, μοιράζοντας τον χρόνο τους ανάμεσα σε δύο, τρία ή ακόμη και πέντε σχολεία. Πρόκειται για μόνιμους και αναπληρωτές εκπαιδευτικούς που βιώνουν καθημερινά τις δυσκολίες των συνεχών μετακινήσεων, του κατακερματισμένου ωραρίου και της επαγγελματικής κόπωσης.
Το φαινόμενο δεν εμφανίστηκε τα τελευταία χρόνια. Ήδη από τη δεκαετία του 1990, η αύξηση των εκπαιδευτικών ειδικοτήτων, σε συνδυασμό με την έλλειψη οργανικών θέσεων, οδήγησε στη διασπορά του διδακτικού ωραρίου σε περισσότερα σχολεία. Μετά το 2010, ωστόσο, και την εκτεταμένη αξιοποίηση αναπληρωτών εκπαιδευτικών, αυτή η πρακτική έπαψε να αποτελεί μια προσωρινή λύση και εξελίχθηκε σε μια συνηθισμένη εργασιακή συνθήκη.
Ενδεικτικά, σύμφωνα με διαθέσιμα στοιχεία για το 2024, περισσότεροι από 40.000 εκπαιδευτικοί στην Πρωτοβάθμια και τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση υπηρετούσαν σε πάνω από μία σχολικές μονάδες.
Οι συνεχείς μετακινήσεις και ο χρόνος εργασίας που δεν υπολογίζεται
Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της πολυσχολικής απασχόλησης είναι ο χρόνος που απαιτείται για τις μετακινήσεις από το ένα σχολείο στο άλλο. Πρόκειται για μια επιπλέον επιβάρυνση, η οποία συχνά δεν αποζημιώνεται και δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη κατά τον σχεδιασμό του ωρολογίου προγράμματος.
Δεν είναι σπάνιο ένας εκπαιδευτικός να πρέπει να ολοκληρώσει ένα μάθημα σε μια περιοχή και να μεταβεί αμέσως σε διαφορετικό σχολείο, προκειμένου να συνεχίσει το διδακτικό του ωράριο. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα χρονικά περιθώρια ανάμεσα στα μαθήματα δεν επαρκούν για να καλύψουν τις πραγματικές αποστάσεις.
Έτσι, η καθημερινότητα μετατρέπεται σε έναν διαρκή αγώνα δρόμου, με τις μετακινήσεις να αποτελούν ουσιαστικά μέρος της εργασίας, χωρίς όμως να καταγράφονται πάντα ως τέτοιες στα επίσημα στοιχεία.
«Νιώθω σαν επισκέπτης στα περισσότερα σχολεία»
Οι δυσκολίες, ωστόσο, δεν περιορίζονται στις πρακτικές απαιτήσεις της μετακίνησης. Η εργασία σε διαφορετικά σχολεία έχει και σημαντικές παιδαγωγικές συνέπειες.
Η σταθερή παρουσία ενός εκπαιδευτικού σε μια σχολική κοινότητα συμβάλλει στη δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης με τους μαθητές, στην καλύτερη κατανόηση των αναγκών τους και στη διατήρηση της συνέχειας της μαθησιακής διαδικασίας.
Όταν, αντίθετα, ο εκπαιδευτικός βρίσκεται σε κάθε σχολείο μόνο για περιορισμένες ώρες και αναγκάζεται να αλλάζει συνεχώς περιβάλλον, η δυνατότητα ουσιαστικής σύνδεσης με τους μαθητές περιορίζεται. Η εναλλαγή χώρων, προσώπων και καθημερινών υποχρεώσεων δυσκολεύει τη δημιουργία σταθερών σχέσεων μέσα στη σχολική κοινότητα.
Η φράση «νιώθω σαν επισκέπτης στα περισσότερα σχολεία», που χρησιμοποιούν αρκετοί εκπαιδευτικοί για να περιγράψουν την εμπειρία τους, αποτυπώνει χαρακτηριστικά αυτή την αίσθηση έλλειψης σταθερότητας και ουσιαστικής ένταξης.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συνθήκες μετακίνησης γίνονται ακόμη πιο δύσκολες. Εκπαιδευτικοί που δεν διαθέτουν δικό τους αυτοκίνητο αναγκάζονται να εξαρτώνται από τη βοήθεια συναδέλφων ή να πληρώνουν ταξί με δικά τους χρήματα, προκειμένου να φτάσουν εγκαίρως στο επόμενο σχολείο. Τέτοιες καταστάσεις δεν αποτελούν απαραίτητα μεμονωμένες εξαιρέσεις, αλλά επαναλαμβανόμενες δυσκολίες που αναδεικνύουν τα προβλήματα του συγκεκριμένου εργασιακού μοντέλου.
Πολλαπλά σχολεία, διαφορετικές απαιτήσεις και αυξημένη πίεση
Στις συνεχείς μετακινήσεις προστίθεται και η ανάγκη προσαρμογής σε διαφορετικά διοικητικά και οργανωτικά περιβάλλοντα. Όταν ένας εκπαιδευτικός υπηρετεί σε περισσότερες σχολικές μονάδες, καλείται να συνεργάζεται με διαφορετικούς διευθυντές, να ακολουθεί ξεχωριστά προγράμματα και να ανταποκρίνεται σε διαφορετικές απαιτήσεις.
Οι συνεδριάσεις των συλλόγων διδασκόντων μπορεί να πραγματοποιούνται τις ίδιες ώρες, ενώ διάφορες υποχρεώσεις ενδέχεται να συμπίπτουν χρονικά. Αυτό δημιουργεί αντικειμενικές δυσκολίες στην εκπλήρωση των καθηκόντων και εντείνει την επαγγελματική πίεση.
Ο εκπαιδευτικός βρίσκεται συχνά στη δύσκολη θέση να προσπαθεί να ανταποκριθεί σε όλες τις υποχρεώσεις, χωρίς να είναι πάντοτε εφικτό να βρίσκεται σε κάθε σχολείο την ώρα που απαιτείται. Η κατάσταση αυτή μπορεί να προκαλέσει διαρκές άγχος, αίσθημα ενοχής και την εντύπωση ότι δεν καταφέρνει να ανταποκριθεί πλήρως στον ρόλο του.
Οι αναπληρωτές αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο επαγγελματικής εξουθένωσης
Οι επιπτώσεις της πολυσχολικής απασχόλησης δεν περιορίζονται στην επαγγελματική καθημερινότητα, αλλά επεκτείνονται και στη σωματική και ψυχική υγεία των εκπαιδευτικών.
Έρευνες έχουν καταγράψει αυξημένα επίπεδα άγχους και επαγγελματικής εξουθένωσης, με τους αναπληρωτές που εργάζονται σε περισσότερες σχολικές μονάδες να αποτελούν μία από τις περισσότερο επιβαρυμένες ομάδες.
Χαρακτηριστικά, σε σχετική μελέτη του ΕΚΠΑ το 2022, σχεδόν επτά στους δέκα συμμετέχοντες ανέφεραν ότι αντιμετώπιζαν μέτρια έως σοβαρή ψυχική κόπωση.
Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν το μέγεθος της επιβάρυνσης και θέτουν ερωτήματα για το κατά πόσο ένα εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να στηρίζεται διαρκώς στην υπέρβαση των προσωπικών και επαγγελματικών ορίων των εργαζομένων του.
Η εκπαιδευτική διαδικασία προϋποθέτει σταθερότητα, συνέχεια και ουσιαστική παρουσία στην καθημερινότητα του σχολείου. Όταν οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζονται κυρίως ως προσωρινές λύσεις κάλυψης αναγκών και όχι ως επαγγελματίες με παιδαγωγικό ρόλο, δικαιώματα και αξιοπρέπεια, οι συνέπειες δεν αφορούν μόνο τους ίδιους.
Το κόστος μεταφέρεται και στους μαθητές, καθώς επηρεάζονται οι σχέσεις μέσα στην τάξη, η συνέχεια της διδασκαλίας και η συνολική λειτουργία της σχολικής κοινότητας. Τελικά, η ποιότητα της δημόσιας εκπαίδευσης συνδέεται άμεσα με τις συνθήκες εργασίας και τη δυνατότητα των εκπαιδευτικών να ασκούν απρόσκοπτα το έργο τους.
