Τι θεωρείται «καταστροφική δαπάνη υγείας»
Ο χαρακτηρισμός «καταστροφική δαπάνη υγείας» δεν αφορά απλώς ένα υψηλό ποσό που καταβάλλεται για ιατρικές υπηρεσίες. Με βάση τη μεθοδολογία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ο όρος χρησιμοποιείται όταν οι άμεσες πληρωμές ενός νοικοκυριού για την υγεία ξεπερνούν το 40% των οικονομικών πόρων που του απομένουν, αφού αφαιρεθούν τα έξοδα για βασικές ανάγκες, όπως η στέγαση, η διατροφή και η ενέργεια.
Επομένως, ακόμη και ένα σχετικά μικρό ιατρικό έξοδο μπορεί να αποδειχθεί δυσβάσταχτο για μια οικογένεια με περιορισμένο εισόδημα, εφόσον το διαθέσιμο ποσό μετά την κάλυψη των πάγιων αναγκών είναι ελάχιστο.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην οικονομική κατάσταση του νοικοκυριού. Για να καλυφθεί μια θεραπεία, μπορεί να χρειαστεί να εξαντληθούν οι αποταμιεύσεις, να γίνει δανεισμός ή ακόμη και να πωληθούν περιουσιακά στοιχεία. Άλλες οικογένειες αναγκάζονται να περιορίσουν δαπάνες που αφορούν βασικές ανάγκες.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ασθενείς βρίσκονται μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα: να πληρώσουν για την απαραίτητη περίθαλψη ή να αναβάλουν τη θεραπεία, διακινδυνεύοντας πιθανή επιδείνωση της υγείας τους.
Νοσηλείες και φάρμακα αποτελούν το μεγαλύτερο οικονομικό βάρος
Η κατανομή των καταστροφικών δαπανών δείχνει ότι το μεγαλύτερο μέρος του κόστους συγκεντρώνεται σε δύο βασικές κατηγορίες: τη νοσοκομειακή περίθαλψη και τη φαρμακευτική αγωγή.
Συγκεκριμένα, το 36% των συνολικών καταστροφικών δαπανών αφορά νοσηλείες, ενώ το 34% σχετίζεται με την αγορά φαρμάκων. Ακολουθεί η οδοντιατρική φροντίδα με ποσοστό περίπου 14%. Το υπόλοιπο ποσό κατευθύνεται κυρίως σε επισκέψεις σε γιατρούς, διαγνωστικές εξετάσεις και ιατρικά προϊόντα.
Τα ποσοστά αυτά αφορούν τη συμμετοχή κάθε κατηγορίας στο συνολικό κόστος και όχι το ποσοστό των νοικοκυριών που επιβαρύνεται από τις συγκεκριμένες υπηρεσίες.
Ωστόσο, η εικόνα διαφοροποιείται ανάλογα με το εισόδημα. Στο φτωχότερο 20% των νοικοκυριών, τα φάρμακα αντιστοιχούν στο 57% των καταστροφικών δαπανών, ενώ περίπου το 18% αφορά την εξωνοσοκομειακή περίθαλψη.
Στα μεσαία εισοδηματικά στρώματα, η φαρμακευτική αγωγή εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική επιβάρυνση, καλύπτοντας περίπου το 40% των εξόδων. Ακολουθούν οι νοσηλείες με 21% και η οδοντιατρική περίθαλψη με 20,5%.
Διαφορετική είναι η εικόνα στο πλουσιότερο 20% των νοικοκυριών που αντιμετωπίζουν καταστροφτικές δαπάνες, όπου σχεδόν τα δύο τρίτα του σχετικού κόστους προέρχονται από τη νοσοκομειακή περίθαλψη. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι μια σοβαρή ασθένεια μπορεί να προκαλέσει μεγάλη οικονομική επιβάρυνση ακόμη και σε οικογένειες με υψηλότερα εισοδήματα.
Το 63% των νοικοκυριών με καταστροφικές δαπάνες ανήκει στα φτωχότερα
Οι οικονομικές ανισότητες αποτυπώνονται έντονα στα στοιχεία της μελέτης. Σύμφωνα με όσα παρουσίασε ο Χαράλαμπος Οικονόμου, περίπου το 63% των νοικοκυριών που αντιμετωπίζουν καταστροφικές δαπάνες υγείας ανήκει στο φτωχότερο 20% του πληθυσμού.
Επιπλέον, το 2023 σχεδόν ένα στα τρία νοικοκυριά της χαμηλότερης εισοδηματικής κατηγορίας είχε τέτοιου είδους έξοδα. Αντίθετα, στο πλουσιότερο 20% το αντίστοιχο ποσοστό περιοριζόταν στο 3%.
Ιδιαίτερα εκτεθειμένοι εμφανίζονται οι ηλικιωμένοι, οι συνταξιούχοι, οι άνεργοι και όσοι βρίσκονται εκτός αγοράς εργασίας. Το ποσοστό των νοικοκυριών με καταστροφτικές δαπάνες φτάνει το 15% όταν επικεφαλής είναι συνταξιούχος ή άτομο άνω των 60 ετών, ενώ διαμορφώνεται στο 14% για τα νοικοκυριά με αρχηγό άνεργο.
Αξιοσημείωτο είναι ότι περίπου οκτώ στα δέκα νοικοκυριά που επιβαρύνονται με καταστροφτικές δαπάνες έχουν επικεφαλής άτομο ηλικίας άνω των 60 ετών. Η συχνότερη ανάγκη για ιατρική παρακολούθηση, τα χρόνια προβλήματα υγείας και τα περιορισμένα εισοδήματα αυξάνουν την οικονομική τους ευαλωτότητα.
Οι Έλληνες πληρώνουν από την τσέπη τους υπερδιπλάσια σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο
Σημαντικό ρόλο στην έκταση του προβλήματος διαδραματίζει ο τρόπος χρηματοδότησης του ελληνικού συστήματος υγείας.
Σύμφωνα με το Προφίλ Υγείας της Ελλάδας για το 2025, το οποίο εκπονήθηκε από τον ΟΟΣΑ και το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο για τα Συστήματα και τις Πολιτικές Υγείας, οι άμεσες ιδιωτικές πληρωμές των πολιτών αντιστοιχούσαν στο 34,4% των συνολικών δαπανών υγείας το 2023.
Το αντίστοιχο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν 15,5%.
Αντίθετα, η δημόσια και υποχρεωτική χρηματοδότηση κάλυπτε το 60,9% των δαπανών υγείας στην Ελλάδα, έναντι 80% κατά μέσο όρο στην ΕΕ.
Η διαφορά αυτή καταδεικνύει ότι οι Έλληνες ασθενείς αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος του κόστους για την πρόσβαση σε υπηρεσίες περίθαλψης.
Παράλληλα, το ποσοστό των νοικοκυριών με καταστροφτικές δαπάνες στην Ελλάδα, που ανέρχεται στο 9,5%, είναι σημαντικά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, ο οποίος διαμορφώνεται στο 6,4%.
Σχεδόν διπλασιάστηκαν οι ιδιωτικές πληρωμές για φάρμακα
Ιδιαίτερα μεγάλη είναι η αύξηση που καταγράφεται στις άμεσες πληρωμές των ασθενών για φαρμακευτική αγωγή.
Στο συνέδριο, ο Αντώνης Καρόκης, διευθυντής Εταιρικών Υποθέσεων της φαρμακευτικής εταιρείας MSD, παρουσίασε μελέτη σύμφωνα με την οποία οι ιδιωτικές δαπάνες των πολιτών για φάρμακα αυξήθηκαν από 416 εκατομμύρια ευρώ το 2012 σε περίπου 810 εκατομμύρια ευρώ το 2024.
Το ποσό που καλούνται να πληρώσουν οι ασθενείς δεν περιορίζεται στα προβλεπόμενα ποσοστά συμμετοχής, όπως το 10% ή το 25%. Σε αρκετές περιπτώσεις, επιβαρύνονται επιπλέον με τη διαφορά μεταξύ της λιανικής τιμής του φαρμάκου και της τιμής αποζημίωσης που αναγνωρίζει ο ΕΟΠΥΥ.
Ως ενδεικτικό παράδειγμα παρουσιάστηκε η περίπτωση ασθενούς με υπέρταση, διαβήτη και αυξημένη χοληστερόλη, του οποίου η ετήσια φαρμακευτική αγωγή κοστίζει 1.980 ευρώ. Από αυτό το ποσό, τα 396 ευρώ καταβάλλονται από τον ίδιο τον ασθενή.
Σύμφωνα με τη σύγκριση που παρουσίασε ο εκπρόσωπος της MSD, η συγκεκριμένη επιβάρυνση είναι σχεδόν τριπλάσια από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο και τουλάχιστον τετραπλάσια σε σχέση με τη Γερμανία.
Το αυξημένο κόστος ενδέχεται να επηρεάσει και τη συνέπεια των ασθενών στη θεραπεία τους. Όταν η αγορά των απαραίτητων φαρμάκων γίνεται οικονομικά δύσκολη, υπάρχει μεγαλύτερος κίνδυνος να διακόψουν την αγωγή ή να μην την ακολουθούν όπως προβλέπεται.
Με βάση τις εκτιμήσεις που παρουσιάστηκαν από την MSD, η ανεπαρκής συμμόρφωση στη θεραπεία μπορεί να συνδέεται με αύξηση των νοσηλειών κατά 2,4% έως 6,5%, καθώς και με πρόσθετο δυνητικά αποτρέψιμο νοσοκομειακό κόστος που υπολογίζεται σε περίπου 500 εκατομμύρια ευρώ.
Χιλιάδες πολίτες δεν καταφέρνουν να λάβουν την περίθαλψη που χρειάζονται
Πέρα από τις υψηλές δαπάνες, σημαντικό πρόβλημα αποτελεί και η αδυναμία πολλών πολιτών να αποκτήσουν πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας που χρειάζονται.
Τα στοιχεία της Eurostat για το 2024 δείχνουν ότι η Ελλάδα κατέγραψε το υψηλότερο ποσοστό ανεκπλήρωτων ιατρικών αναγκών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Ειδικότερα, το 21,9% των πολιτών που χρειάζονταν ιατρική εξέταση ή θεραπεία δήλωσε ότι δεν κατάφερε να την πραγματοποιήσει εξαιτίας του κόστους, της μεγάλης αναμονής ή της απόστασης από τις διαθέσιμες υπηρεσίες.
Στην ΕΕ, ο μέσος όρος ήταν μόλις 3,6%.
Η κατάσταση είναι ακόμη δυσκολότερη για όσους βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας. Στην Ελλάδα, το ποσοστό των πολιτών αυτής της κατηγορίας που δεν κατάφεραν να καλύψουν τις ιατρικές τους ανάγκες έφτασε το 32,3%, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ήταν 6%.
Ακόμη μεγαλύτερα εμπόδια καταγράφονται στην οδοντιατρική περίθαλψη. Το 27,1% όσων χρειάζονταν οδοντιατρικές υπηρεσίες ανέφερε ότι δεν μπόρεσε να τις εξασφαλίσει. Στους πολίτες που αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας, το ποσοστό εκτοξεύεται στο 52,8%.
Τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι το πραγματικό κόστος για τους ασθενείς δεν αποτυπώνεται μόνο στα χρήματα που τελικά ξοδεύουν. Περιλαμβάνει και τις εξετάσεις, τις θεραπείες ή τις ιατρικές υπηρεσίες που αναγκάζονται να αναβάλουν ή να εγκαταλείψουν λόγω οικονομικών περιορισμών.
Η οικονομική κρίση εξακολουθεί να επηρεάζει την πρόσβαση στην υγεία
Η πορεία των καταστροφικών δαπανών κατά τα τελευταία 15 χρόνια δείχνει ότι οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης δεν έχουν εξαλειφθεί.
Το 2008, πριν από την έναρξη της κρίσης, το ποσοστό των νοικοκυριών με τέτοιου είδους δαπάνες βρισκόταν στο 7,2%. Το 2015 είχε φτάσει στο 10,5%, ενώ το 2020, κατά την περίοδο της πανδημίας, διαμορφώθηκε στο 10,6%.
Παρά τη μείωση που ακολούθησε, το 2023 το ποσοστό παρέμενε στο 9,5%, δηλαδή αρκετά υψηλότερα από τα επίπεδα πριν από την κρίση.
Ο Χαράλαμπος Οικονόμου απέδωσε την εξέλιξη αυτή, μεταξύ άλλων, στη συρρίκνωση της δημόσιας χρηματοδότησης κατά την περίοδο των μνημονίων, στην αύξηση των συμμετοχών των ασθενών και στους περιορισμούς που αντιμετώπισαν οι πολίτες στην πρόσβαση σε ορισμένες υπηρεσίες.
Σύμφωνα με τη μελέτη του ΠΟΥ, παρότι η οικονομική προστασία έχει βελτιωθεί σε σχέση με τα χειρότερα χρόνια της κρίσης, τα φτωχότερα νοικοκυριά εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προβλήματα ανάλογα με εκείνα της συγκεκριμένης περιόδου.
Το οικονομικό βάρος για όσους πάσχουν από χρόνια νοσήματα
Οι οικονομικές δυσκολίες είναι ακόμη μεγαλύτερες για τους ανθρώπους που χρειάζονται συστηματική ιατρική φροντίδα λόγω χρόνιων παθήσεων.
Στο συνέδριο παρουσιάστηκαν προκαταρκτικά αποτελέσματα έρευνας που αφορά ασθενείς με νόσο Crohn και ελκώδη κολίτιδα. Το 97% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι πραγματοποιεί ιδιωτικές δαπάνες για την υγεία του, με το μέσο μηνιαίο κόστος να ανέρχεται σε 354 ευρώ.
Παράλληλα, τέσσερις στους δέκα ασθενείς ανέφεραν ότι διαθέτουν πάνω από το ένα τέταρτο του εισοδήματός τους για την κάλυψη αναγκών που σχετίζονται με την πάθησή τους.
Στα έξοδα δεν περιλαμβάνονται μόνο τα φάρμακα και οι διαγνωστικές εξετάσεις, αλλά και η ψυχολογική υποστήριξη, η διατροφική συμβουλευτική, οι μετακινήσεις και άλλες υπηρεσίες που δεν καλύπτονται πάντοτε επαρκώς.
Η πρόεδρος της Ένωσης Ασθενών Ελλάδας, Μέμη Τσεκούρα, υπογράμμισε ότι ακόμη και μια εξέταση που παρέχεται δωρεάν μπορεί να μην είναι προσβάσιμη σε έναν ασθενή, εάν εκείνος δεν έχει τη δυνατότητα να πληρώσει τη μετακίνησή του.
Επιπλέον, η ίδια η ασθένεια μπορεί να περιορίσει την εργασιακή δυνατότητα του ασθενούς, αλλά και των συγγενών του που αναλαμβάνουν τη φροντίδα του, δημιουργώντας πρόσθετες οικονομικές απώλειες για ολόκληρη την οικογένεια.
Ποιες παρεμβάσεις προτείνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας
Για την αντιμετώπιση των οικονομικών εμποδίων στην πρόσβαση στην περίθαλψη, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προτείνει σειρά αλλαγών στο σύστημα κάλυψης των δαπανών υγείας.
Μεταξύ των βασικών προτάσεων είναι η επέκταση των απαλλαγών από τις συμμετοχές για τα νοικοκυριά με χαμηλά εισοδήματα, καθώς και η θέσπιση ετήσιου ανώτατου ορίου πληρωμών, το οποίο θα διαμορφώνεται ανάλογα με την οικονομική δυνατότητα κάθε οικογένειας.
Επιπλέον, προτείνεται να αντικατασταθούν ορισμένες ποσοστιαίες συμμετοχές με μικρά και σταθερά ποσά, ώστε να περιοριστεί η αβεβαιότητα ως προς το κόστος που καλείται να καταβάλει ο ασθενής.
Στις παρεμβάσεις περιλαμβάνονται επίσης η ενίσχυση της δημόσιας οδοντιατρικής φροντίδας, η διεύρυνση της κάλυψης για εξωνοσοκομειακές θεραπείες και υπηρεσίες μακροχρόνιας φροντίδας, αλλά και η αντιμετώπιση των μεγάλων χρόνων αναμονής και των άτυπων πληρωμών.
Μία ακόμη πρόταση αφορά τη σύνδεση της πρόσβασης σε ένα ολοκληρωμένο πακέτο υπηρεσιών υγείας με τη διαμονή στη χώρα και όχι αποκλειστικά με την καταβολή ασφαλιστικών εισφορών.
Από την πλευρά της MSD παρουσιάστηκαν δύο εναλλακτικές προσεγγίσεις για την ελάφρυνση των ασθενών με πολλαπλά χρόνια νοσήματα. Η πρώτη προβλέπει μείωση της συμμετοχής στα φάρμακα στο 10%, με εκτιμώμενο ετήσιο κόστος 120 εκατομμύρια ευρώ. Η δεύτερη αφορά τη θέσπιση ανώτατου ετήσιου ορίου πληρωμών στα 250 ευρώ, με το σχετικό κόστος να υπολογίζεται σε 160 εκατομμύρια ευρώ.
Στο πλαίσιο της ίδιας παρουσίασης συζητήθηκε και η δυνατότητα εξοικονόμησης περίπου 170 εκατομμυρίων ευρώ, μέσω της αύξησης των επιτρεπόμενων μειώσεων στις τιμές των φαρμάκων. Οι συγκεκριμένες προτάσεις και εκτιμήσεις προέρχονται από εκπρόσωπο της φαρμακοβιομηχανίας και δεν αποτελούν ήδη εγκεκριμένα μέτρα.
Παράλληλα, ο διοικητής του ΕΟΠΥΥ, Αθανάσιος Ζαμάνης, ενημέρωσε ότι βρίσκεται σε εξέλιξη η αναθεώρηση του Ενιαίου Κανονισμού Παροχών Υγείας, με την ολοκλήρωση της επεξεργασίας του να τοποθετείται χρονικά μέσα στον Νοέμβριο του 2026.
Επιπλέον, ανακοίνωσε ότι σχεδιάζεται πρόγραμμα προληπτικής οδοντιατρικής φροντίδας για παιδιά, το οποίο αναμένεται να ξεκινήσει στις αρχές του 2027.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι κατά πόσο οι προτεινόμενες αλλαγές και οι προγραμματισμένες παρεμβάσεις θα καταφέρουν να μειώσουν ουσιαστικά το κόστος που επωμίζονται οι ασθενείς.
Η οικονομική προστασία στην υγεία δεν αφορά μόνο τη χρηματοδότηση του Εθνικού Συστήματος Υγείας, αλλά και τη δυνατότητα των πολιτών να λαμβάνουν την περίθαλψη που χρειάζονται χωρίς να διακινδυνεύουν την οικονομική σταθερότητα της οικογένειάς τους.
Όσο περισσότερα από 400.000 νοικοκυριά εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν καταστροφτικές δαπάνες, η πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας παραμένει για ένα σημαντικό τμήμα της ελληνικής κοινωνίας όχι μόνο ζήτημα ιατρικής ανάγκης, αλλά και οικονομικής δυνατότητας.
