Ένα χαρακτηριστικό περιστατικό μέσα σε σχολική αίθουσα ανέδειξε με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο αυτή την πραγματικότητα. Κατά τη διάρκεια μαθήματος σε τμήμα της Α' Γυμνασίου, ένα έντομο, από εκείνα που συνηθίζουμε να αποκαλούμε μπάμπουρες, μπήκε στην αίθουσα και κατάφερε να τραβήξει αμέσως το ενδιαφέρον των μαθητών.
Για περίπου τρία λεπτά, όλα τα βλέμματα ήταν στραμμένα πάνω του, με τα παιδιά να παρακολουθούν κάθε του κίνηση. Όταν τελικά το έντομο βγήκε από την αίθουσα, η προσοχή τους επέστρεψε στο μάθημα. Αυτό που προβλημάτισε τον εκπαιδευτικό ήταν η ένταση του ενδιαφέροντος που έδειξαν οι μαθητές για έναν απρόσμενο επισκέπτη, σε αντίθεση με τη δυσκολία που συχνά παρουσιάζουν όταν καλούνται να συγκεντρωθούν στη διδασκαλία.
Το περιστατικό έθεσε ένα εύλογο ερώτημα: Γιατί ένας μπάμπουρας μπορεί να κερδίσει τόσο εύκολα την προσοχή των παιδιών, ενώ το μάθημα δυσκολεύεται να διατηρήσει το ενδιαφέρον τους;
Η καθημερινότητα των παιδιών μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο περισπασμούς
Για να γίνει κατανοητό το πρόβλημα, αξίζει να εξεταστεί η καθημερινότητα ενός παιδιού σήμερα, τόσο έξω όσο και μέσα στο σχολείο.
Στο σπίτι, το παιδί περνά μεγάλο μέρος του χρόνου του στο δωμάτιό του, έναν χώρο που θεωρητικά προορίζεται για ξεκούραση, διάβασμα και συγκέντρωση. Στην πραγματικότητα, όμως, συχνά περιβάλλεται από πολλές διαφορετικές οθόνες, οι οποίες προσφέρουν αμέτρητα ερεθίσματα και εναλλακτικές μορφές ψυχαγωγίας.
Κάθε συσκευή αποτελεί μια πύλη προς πολλούς διαφορετικούς ψηφιακούς κόσμους. Βίντεο, παιχνίδια, κοινωνικά δίκτυα και διαφημίσεις διεκδικούν διαρκώς την προσοχή του. Έτσι, το παιδί συνηθίζει να μετακινείται γρήγορα από τη μία δραστηριότητα στην άλλη, χωρίς να χρειάζεται να παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα συγκεντρωμένο σε κάτι συγκεκριμένο.
Αυτή η συνεχής εναλλαγή ονομάζεται συχνά «hopping», δηλαδή μετάβαση από το ένα περιεχόμενο στο άλλο. Το ψηφιακό περιβάλλον δεν απαιτεί απαραίτητα βαθιά ενασχόληση ή ουσιαστική επεξεργασία των πληροφοριών. Αρκεί μια σύντομη αλληλεπίδραση, ένα πάτημα στην οθόνη ή μια γρήγορη ματιά, προκειμένου να συνεχιστεί η περιήγηση.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η σχολική μελέτη καλείται να ανταγωνιστεί μια πληθώρα ερεθισμάτων που έχουν ήδη διαμορφώσει τις καθημερινές συνήθειες του παιδιού.
Όταν το μάθημα ανταγωνίζεται τις οθόνες
Η κατάσταση αλλάζει σημαντικά όταν ο μαθητής περνά το κατώφλι της σχολικής αίθουσας. Εκεί δεν υπάρχουν δεκάδες διαφορετικοί ψηφιακοί κόσμοι, αλλά ένα μάθημα που συχνά ακολουθεί συγκεκριμένη και επαναλαμβανόμενη δομή.
Απέναντί του βρίσκεται ο εκπαιδευτικός, ο οποίος καλείται να εξασφαλίσει την προσοχή και τη συμμετοχή των μαθητών, προσπαθώντας παράλληλα να κάνει το αντικείμενο της διδασκαλίας ενδιαφέρον.
Η προσπάθειά του μοιάζει πολλές φορές με μια δύσκολη μάχη απέναντι σε δυνάμεις που δεν ελέγχει. Το αξιοσημείωτο, μάλιστα, είναι ότι παρά τις δυσκολίες εξακολουθεί να καταφέρνει να κινητοποιεί ένα μέρος της τάξης και να επιτυγχάνει μαθησιακά αποτελέσματα.
Ωστόσο, η παρουσία ενός απρόσμενου ερεθίσματος, όπως ο μπάμπουρας του περιστατικού, αρκεί για να διακόψει αυτή την προσπάθεια.
Για τα παιδιά που έχουν συνηθίσει στη διαρκή εναλλαγή ερεθισμάτων, η εμφάνιση ενός τέτοιου αντικειμένου αποτελεί μια ακόμη ευκαιρία να στρέψουν αλλού την προσοχή τους. Μάλιστα, η συγκεκριμένη αντίδραση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το έντομο θα τους ενδιέφερε εξίσου εάν το συναντούσαν έξω στη φύση. Η παρουσία του μέσα στην αίθουσα λειτουργεί ως αφορμή για μια προσωρινή απομάκρυνση από το μάθημα.
Μάθημα εναντίον περισπασμών: Πόσο εύκολο είναι να κερδηθεί η προσοχή των μαθητών;
Το βασικό ερώτημα είναι κατά πόσο ένας εκπαιδευτικός μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά αυτή την κατάσταση. Η απάντηση δεν είναι απλή, ιδιαίτερα όταν οι συνθήκες μέσα στις οποίες εργάζεται δεν τον βοηθούν.
Ο εκπαιδευτικός καλείται να διδάξει μεγάλο όγκο ύλης, να καλύψει διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα και να προλάβει τις απαιτήσεις του προγράμματος. Συχνά, μάλιστα, η έμφαση δίνεται στην ποσότητα της γνώσης και όχι στην ουσιαστική κατανόησή της.
Οι μαθητές έρχονται αντιμέτωποι με πολλές πληροφορίες, οι οποίες παρουσιάζονται αποσπασματικά, χωρίς να υπάρχει πάντα ο απαραίτητος χρόνος για εμβάθυνση. Η διδασκαλία προχωρά γρήγορα, με στόχο να ολοκληρωθεί η προβλεπόμενη ύλη και να καλυφθούν όσα απαιτούνται για τις εξετάσεις.
Παράλληλα, τίθεται το ζήτημα του τρόπου αξιολόγησης. Όταν οι μαθητές καλούνται κυρίως να επιλέξουν μια σωστή απάντηση ή να συμπληρώσουν ένα τεστ, ενδέχεται να περιορίζονται οι ευκαιρίες για ουσιαστική σκέψη, προβληματισμό και ανάπτυξη επιχειρημάτων.
Η προσπάθεια απλοποίησης της μαθησιακής διαδικασίας μπορεί επίσης να έχει ανεπιθύμητες συνέπειες. Όταν αφαιρούνται συνεχώς οι δυσκολίες και μειώνονται οι απαιτήσεις, τα παιδιά ενδέχεται να μην εξασκούνται αρκετά στην υπομονή, την επιμονή και την αντιμετώπιση σύνθετων προβλημάτων.
Η ουσιαστική μάθηση, άλλωστε, απαιτεί χρόνο και προσπάθεια. Δεν αρκεί η γρήγορη μετάδοση πληροφοριών, αλλά χρειάζεται η δυνατότητα του μαθητή να τις επεξεργάζεται, να τις συνδέει και να τις συγκρατεί.
Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία έχουν και τα συναισθήματα. Όσα συνδέονται με προσωπικές εμπειρίες, ενδιαφέρον και βιωματική συμμετοχή είναι πιθανότερο να αποκτήσουν ουσιαστικό νόημα για τον μαθητή. Σε αυτό μπορούν να συμβάλουν οι τέχνες, η δημιουργική έκφραση και η άθληση, προσφέροντας διαφορετικούς τρόπους συμμετοχής στη μαθησιακή διαδικασία.
Μήπως το ίδιο το σχολείο ενισχύει τη διάσπαση προσοχής;
Ένα ακόμη ερώτημα που προκύπτει είναι εάν η συνεχής μετάβαση από το ένα ερέθισμα στο άλλο περιορίζεται στην εξωσχολική ζωή ή έχει επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η διδασκαλία.
Η λογική του γρήγορου, εύκολου και αποσπασματικού ενδέχεται να αναπαράγεται και μέσα στη σχολική αίθουσα. Η προσπάθεια να διατηρηθεί το ενδιαφέρον των μαθητών με διαρκείς εναλλαγές δραστηριοτήτων και εντυπωσιακά ερεθίσματα μπορεί τελικά να ενισχύει την ίδια συνήθεια που επιχειρεί να αντιμετωπίσει.
Αντί, λοιπόν, το σχολείο να προσφέρει ένα διαφορετικό περιβάλλον, στο οποίο τα παιδιά θα έχουν τη δυνατότητα να εξασκήσουν τη συγκέντρωση και την υπομονή τους, υπάρχει ο κίνδυνος να ακολουθεί τον γρήγορο ρυθμό της ψηφιακής καθημερινότητας.
Ο εκπαιδευτικός που διαπιστώνει αυτή την αντίφαση καλείται να αναρωτηθεί και για τη δική του ευθύνη. Μήπως, στην προσπάθειά του να προσελκύσει το ενδιαφέρον των μαθητών, χρησιμοποιεί και ο ίδιος συνεχώς νέα ερεθίσματα; Μήπως, αντί να καλλιεργεί τη σταθερή προσήλωση, προσαρμόζεται σε έναν τρόπο διδασκαλίας που κατακερματίζει ακόμη περισσότερο την προσοχή;
Πώς μπορεί να επιστρέψει η συγκέντρωση μέσα στη σχολική αίθουσα
Η αντιμετώπιση του προβλήματος ίσως απαιτεί μια διαφορετική προσέγγιση στη διδασκαλία. Αντί για τη διαρκή αναζήτηση εντυπωσιακών τρόπων προσέλκυσης της προσοχής, θα μπορούσε να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην ουσία, στη σταθερότητα και στην ανθρώπινη επικοινωνία.
Ο εκπαιδευτικός ενδέχεται να χρειάζεται να επιβραδύνει τον ρυθμό του μαθήματος, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι δεν θα προλάβει να καλύψει κάθε ενότητα. Η επιλογή λιγότερης ύλης, με μεγαλύτερη εμβάθυνση, μπορεί να αποδειχθεί πιο ουσιαστική από τη γρήγορη παρουσίαση πολλών διαφορετικών θεμάτων.
Εξίσου σημαντική είναι η άμεση επικοινωνία με τους μαθητές. Η προσωπική σχέση ανάμεσα στον εκπαιδευτικό και την τάξη μπορεί να αποτελέσει τη βάση για την ανάπτυξη ενδιαφέροντος και εμπιστοσύνης. Αντί να αντιμετωπίζονται τα παιδιά ως παθητικοί αποδέκτες πληροφοριών, χρειάζεται να τους δίνεται χώρος να εκφράζουν τις σκέψεις τους, να προβληματίζονται και να συμμετέχουν ενεργά.
Παράλληλα, η διδασκαλία δεν χρειάζεται να απλοποιεί τα πάντα σε τέτοιο βαθμό ώστε να εξαφανίζεται κάθε πρόκληση. Τα παιδιά έχουν ανάγκη από ευκαιρίες να δοκιμάσουν τις δυνατότητές τους, να επιμείνουν και να ανακαλύψουν την ικανοποίηση που προσφέρει η κατάκτηση μιας δύσκολης γνώσης.
Τελικά, ίσως η σημαντικότερη αλλαγή να αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ο εκπαιδευτικός αντιλαμβάνεται τη σχέση του με τους μαθητές. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να κοιτάζουν τον πίνακα ή να παρακολουθούν μηχανικά το μάθημα, αλλά να υπάρχει πραγματική επικοινωνία ανάμεσα σε εκείνον και τα παιδιά.
Η εμπιστοσύνη, ο ενθουσιασμός και το προσωπικό παράδειγμα μπορούν να δώσουν στη διδασκαλία μια διαφορετική δυναμική. Όταν ο εκπαιδευτικός μεταδίδει ο ίδιος το ενδιαφέρον και την αγάπη του για το αντικείμενό του, δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε οι μαθητές να συμμετέχουν πιο ουσιαστικά.
Ίσως, λοιπόν, η λύση να μην βρίσκεται στην προσθήκη ακόμη περισσότερων ερεθισμάτων, αλλά στην επιστροφή σε μια πιο ουσιαστική μαθησιακή σχέση. Μια σχέση όπου ο εκπαιδευτικός δεν περιορίζεται στο να βλέπει το μάθημα μέσα από το βιβλίο, αλλά στρέφει πραγματικά το βλέμμα του στους μαθητές.
Γιατί η ουσία της εκπαίδευσης δεν βρίσκεται μόνο σε όσα διδάσκονται, αλλά και στη σύνδεση που δημιουργείται ανάμεσα σε εκείνον που διδάσκει και σε εκείνους που μαθαίνουν.
