Πώς κατακτάται η μητρική γλώσσα
Σύμφωνα με τις επιστήμες της γλώσσας, όπως η γλωσσολογία και η κοινωνιογλωσσολογία, τα παιδιά αποκτούν τη μητρική τους γλώσσα με φυσικό και αυθόρμητο τρόπο από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Η διαδικασία πραγματοποιείται ασυνείδητα, μέσα από την καθημερινή επικοινωνία με την οικογένεια και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον.
Από μικρή ηλικία μπορούν να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά τον προφορικό λόγο, χωρίς να γνωρίζουν συνειδητά τους κανόνες της γραμματικής και του συντακτικού. Είναι σε θέση να εκφράζουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους, να ζητούν πληροφορίες, να επικοινωνούν τις ανάγκες τους και να προσαρμόζουν τον τρόπο ομιλίας τους ανάλογα με την περίσταση.
Όπως αναφέρεται στο σχολικό εγχειρίδιο «Έκφραση - Έκθεση» της Α΄ Λυκείου, οι βασικοί γλωσσικοί μηχανισμοί αναπτύσσονται κατά τα πρώτα πέντε χρόνια της ζωής. Στη συνέχεια, ο άνθρωπος μπορεί να ανταποκρίνεται σε νέα γλωσσικά ερεθίσματα, να κατανοεί διαφορετικούς τρόπους ομιλίας και να προσαρμόζει την έκφρασή του στις εκάστοτε συνθήκες.
Ωστόσο, όταν τα παιδιά φτάνουν στο σχολείο, διαθέτουν ήδη ένα προσωπικό λεξιλόγιο, το οποίο έχει διαμορφωθεί από τις εμπειρίες τους. Οι λέξεις που γνωρίζουν αφορούν κυρίως ανθρώπους, αντικείμενα, καταστάσεις και συμπεριφορές με τις οποίες έχουν έρθει σε επαφή στην οικογένεια και στο άμεσο κοινωνικό τους περιβάλλον.
Αυτό το νοητικό λεξικό, όμως, έχει συγκεκριμένα όρια και δεν περιλαμβάνει απαραίτητα τις έννοιες και τις γνώσεις που απαιτούνται για την κατανόηση πιο σύνθετων κειμένων.
Ποιος είναι ο σκοπός της γλωσσικής εκπαίδευσης
Όταν τα παιδιά ξεκινούν το δημοτικό σχολείο, γνωρίζουν ήδη να επικοινωνούν προφορικά, αλλά δεν έχουν κατακτήσει ακόμη τον γραπτό λόγο. Έτσι, στις πρώτες τάξεις διδάσκονται τη γραπτή μορφή της γλώσσας, ώστε να μπορούν να διαβάζουν και να αποτυπώνουν τις σκέψεις τους στο χαρτί.
Μέσα από τα σχολικά βιβλία, οι μαθητές έρχονται σε επαφή με την Κοινή Νεοελληνική, δηλαδή τη μορφή της ελληνικής γλώσσας που χρησιμοποιείται στην εκπαίδευση, στην ενημέρωση, στην πολιτική, στην επιστήμη, στη λογοτεχνία και στον δημόσιο λόγο.
Στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η διδασκαλία της γλώσσας αποκτά πιο σύνθετους στόχους. Οι μαθητές καλούνται να αναπτύξουν την ικανότητα κατανόησης διαφορετικών ειδών κειμένων, όπως:
- Δοκίμια και άρθρα.
- Ειδησεογραφικά κείμενα και συνεντεύξεις.
- Ομιλίες και παρουσιάσεις.
- Κριτικές και κείμενα για πολιτιστικές εκδηλώσεις.
- Επιστολές και επιστημονικά κείμενα.
- Πληροφοριακά και πολυτροπικά κείμενα.
Παράλληλα, πρέπει να μπορούν να κατανοούν τον επιστημονικό λόγο που συναντούν στα υπόλοιπα σχολικά μαθήματα, αλλά και να αντιλαμβάνονται τις ιδιαιτερότητες της λογοτεχνικής γλώσσας.
Εξίσου σημαντική είναι η ανάπτυξη συγγραφικών δεξιοτήτων. Οι μαθητές χρειάζεται να μπορούν να συντάσσουν περιλήψεις, να απαντούν σε ερωτήσεις θεωρίας και να δημιουργούν ολοκληρωμένα κείμενα, όπως άρθρα, ομιλίες και επιστολές, προσαρμόζοντας το ύφος και το περιεχόμενό τους στον εκάστοτε επικοινωνιακό σκοπό.
Τι πρέπει να γνωρίζουν οι μαθητές για να κατανοούν ένα κείμενο
Στο πλαίσιο του γλωσσικού μαθήματος, οι μαθητές διδάσκονται τα βασικά χαρακτηριστικά και τις συμβάσεις διαφορετικών ειδών κειμένων. Στόχος είναι να μπορούν να αναγνωρίζουν τις προθέσεις του συγγραφέα, να αντιλαμβάνονται σε ποιους απευθύνεται και να κατανοούν τον λόγο για τον οποίο έχει επιλέξει έναν συγκεκριμένο τρόπο έκφρασης.
Τα βασικά στοιχεία που εξετάζονται είναι:
Ο κειμενικός τύπος: Επιλέγεται ανάλογα με τον σκοπό που θέλει να εξυπηρετήσει ο συγγραφέας.
Το μέσο δημοσίευσης και η επικοινωνιακή περίσταση: Για παράδειγμα, ένα άρθρο σε εφημερίδα, μια ομιλία σε συνέδριο ή μια συνέντευξη.
Ο τίτλος και οι υπότιτλοι: Συμβάλλουν στην ανάδειξη του θέματος και του περιεχομένου.
Το θέμα του κειμένου: Ο βασικός θεματικός άξονας γύρω από τον οποίο αναπτύσσεται η επιχειρηματολογία.
Το περιεχόμενο: Οι πληροφορίες, οι ιδέες, τα επιχειρήματα, τα σχόλια και οι αξιολογήσεις.
Η οργάνωση: Ο τρόπος με τον οποίο δομούνται το κείμενο και οι παράγραφοι, καθώς και η σύνδεση μεταξύ των νοημάτων.
Οι γλωσσικές επιλογές: Το λεξιλόγιο, οι εκφράσεις και τα σημεία στίξης που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας.
Το ύφος: Ο τρόπος διατύπωσης που επιλέγεται ανάλογα με το κοινό και τον επικοινωνιακό στόχο.
Η εξοικείωση με αυτά τα χαρακτηριστικά βοηθά τους μαθητές να αντιλαμβάνονται ότι κάθε κείμενο έχει διαφορετική δομή, λειτουργία και σκοπό.
Ποια αποτελέσματα αναμένονται από τη γλωσσική διδασκαλία
Η συστηματική επαφή με διαφορετικά είδη κειμένων αποσκοπεί στην ανάπτυξη πολλών δεξιοτήτων. Αρχικά, οι μαθητές πρέπει να αντιλαμβάνονται τις διαφορές ανάμεσα στα κείμενα και να μπορούν να προσαρμόζουν ανάλογα τον τρόπο ανάγνωσης και ερμηνείας τους.
Παράλληλα, επιδιώκεται η μετάβαση από το απλό λεξιλόγιο της καθημερινής επικοινωνίας σε ένα πιο σύνθετο γλωσσικό επίπεδο, απαραίτητο για την κατανόηση επιστημονικών, δημοσιογραφικών, πληροφοριακών και λογοτεχνικών κειμένων.
Σημαντική είναι επίσης η εκμάθηση νέων λέξεων και αφηρημένων εννοιών που σχετίζονται με την πολιτική, την οικονομία, την επιστήμη, την εκπαίδευση και τις υπόλοιπες πλευρές της κοινωνικής ζωής.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι μαθητές καλούνται να αποκτήσουν την ικανότητα να περιγράφουν και να εκφράζουν σύνθετες ιδέες, καταστάσεις και διαδικασίες, αλλά και να αναγνωρίζουν τις επικοινωνιακές επιδιώξεις του συγγραφέα μέσα από τις γλωσσικές και δομικές επιλογές του.
Το βασικό πρόβλημα: Οι μαθητές δεν διαθέτουν επαρκείς γνώσεις για τον κόσμο
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδεικνύονται είναι ότι η κατανόηση ενός κειμένου δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη γνώση των λέξεων. Συνδέεται άμεσα με τις γενικότερες γνώσεις και τις εμπειρίες που διαθέτει ο αναγνώστης.
Τα σχολικά κείμενα πραγματεύονται ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, όπως η εκπαίδευση, η επιστήμη, η τεχνολογία, η πολιτική, η ηθική, οι ανθρώπινες συμπεριφορές, η κοινωνική ταυτότητα, ο πολιτισμός και οι διεθνείς σχέσεις.
Για να κατανοήσουν οι μαθητές αυτές τις θεματικές, χρειάζεται να γνωρίζουν βασικές πληροφορίες για τον κόσμο που τους περιβάλλει. Οι λέξεις και οι εκφράσεις που συναντούν στα κείμενα συνδέονται με συγκεκριμένες έννοιες και πραγματικές καταστάσεις. Επομένως, η αποκωδικοποίηση του περιεχομένου προϋποθέτει ένα υπόβαθρο γνώσεων που δεν περιορίζεται στη γλωσσική επάρκεια.
Σύμφωνα με την ανάλυση της Μαρίας Κάππου, το πρόβλημα πολλών μαθητών δεν είναι αποκλειστικά γλωσσικό, αλλά κυρίως γνωσιακό.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο οι έφηβοι διαθέτουν σήμερα τις απαραίτητες γνώσεις και παραστάσεις για να κατανοήσουν σύνθετα ζητήματα, σε μια εποχή όπου κυριαρχούν η ψηφιακή τεχνολογία, η παραπληροφόρηση και η εικόνα.
Επιπλέον, τίθεται το ζήτημα του κατά πόσο το εκπαιδευτικό σύστημα προσφέρει επαρκείς γνώσεις γενικής παιδείας, ιδιαίτερα μετά την κατάργηση ή τον περιορισμό μαθημάτων όπως το Δίκαιο και η Πολιτική, οι Αρχές Οικονομίας, η Φιλοσοφία, η Αισθητική Αγωγή και οι Περιβαλλοντικές Επιστήμες.
Η κατανόηση των κειμένων, επομένως, δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την εκμάθηση νέων λέξεων ή με ασκήσεις λεξιλογίου που παρουσιάζουν μεμονωμένες προτάσεις, αποκομμένες από το πραγματικό τους περιβάλλον.
Αντίθετα, απαιτείται παράλληλος εμπλουτισμός των γνώσεων των μαθητών σχετικά με τα θέματα που καλούνται να συζητήσουν και να αναπτύξουν γραπτώς.
Η οργάνωση της σχολικής ύλης δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένη η διδακτέα ύλη στα σχολικά βιβλία.
Οι μαθητές έρχονται επανειλημμένα σε επαφή με παρόμοιες ενότητες, όπως η περιγραφή, η αφήγηση και η επιχειρηματολογία, από το δημοτικό μέχρι και το λύκειο. Ωστόσο, δεν είναι πάντα σαφές αν αντιλαμβάνονται τι ακριβώς διδάσκονται, πώς συνδέονται οι επιμέρους ενότητες και ποιος είναι ο τελικός στόχος της διδασκαλίας.
Σύμφωνα με τη φιλόλογο, για τη διδασκαλία της γλώσσας στο γυμνάσιο και στο λύκειο χρησιμοποιούνται συνολικά 12 διαφορετικά σχολικά βιβλία και εκπαιδευτικά εγχειρίδια.
Σε αυτά περιλαμβάνονται η Νεοελληνική Γραμματική, το Νεοελληνικό Συντακτικό, τα βιβλία Νεοελληνικής Γλώσσας του γυμνασίου, το Ερμηνευτικό Λεξικό της Ελληνικής, τα τρία τεύχη της «Έκφρασης - Έκθεσης» του λυκείου, το «Δίκτυο Κειμένων», ο Φάκελος Υλικού για τη Νεοελληνική Γλώσσα της Γ΄ Λυκείου, οι Γλωσσικές Ασκήσεις και οι Θεματικοί Κύκλοι.
Η κατανομή της ύλης σε τόσα διαφορετικά εγχειρίδια, σε συνδυασμό με την απουσία μιας ενιαίας διδακτικής μεθοδολογίας, δυσκολεύει τη δημιουργία μιας συνολικής εικόνας για το αντικείμενο τόσο από τους μαθητές όσο και από τους εκπαιδευτικούς.
Παράλληλα, ενώ η διδακτέα ύλη είναι συγκεκριμένη, τα κείμενα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν είναι πρακτικά αναρίθμητα. Αυτό δημιουργεί πρόσθετες απαιτήσεις στην εκπαιδευτική διαδικασία και επηρεάζει την αποτελεσματικότητα της διδασκαλίας.
Η ανεπαρκής επιμόρφωση των εκπαιδευτικών
Στην ανάλυση επισημαίνεται επίσης ότι οι εκπαιδευτικοί της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης καλούνται να διδάξουν διαφορετικά φιλολογικά μαθήματα, ανεξάρτητα από το αντικείμενο στο οποίο έχουν εξειδικευτεί.
Ταυτόχρονα, αναλαμβάνουν τη διδασκαλία ενός ιδιαίτερα απαιτητικού γλωσσικού μαθήματος, το οποίο προϋποθέτει εξειδικευμένες γνώσεις στις σύγχρονες γλωσσικές επιστήμες και στην κειμενογλωσσολογία.
Ωστόσο, σύμφωνα με τη Μαρία Κάππου, δεν παρέχεται πάντοτε η αναγκαία επιμόρφωση και θεσμική υποστήριξη. Οι αλλαγές στον τρόπο διδασκαλίας και εξέτασης ανακοινώνονται συχνά με την έναρξη της σχολικής χρονιάς, αφήνοντας τους εκπαιδευτικούς να προσαρμοστούν χωρίς επαρκή προετοιμασία.
Η απουσία κοινής μεθοδολογίας και ενός θεσμοθετημένου γλωσσαρίου μεταγλωσσικών όρων επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Αντίστοιχες πρακτικές συναντώνται και στα φροντιστήρια και στα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια, όπου χρησιμοποιούνται σημειώσεις και βοηθήματα που επιχειρούν να καλύψουν τα κενά της σχολικής διδασκαλίας. Η συγγραφέας διευκρινίζει ότι δεν αμφισβητεί την ποιότητα ή τη χρησιμότητα αυτών των βιβλίων, αρκετά από τα οποία θεωρεί αξιόπιστα και σημαντικά.
Ποιος έχει την ευθύνη για τη γλωσσική εκπαίδευση
Η Μαρία Κάππου υποστηρίζει ότι η ευθύνη για την κατάσταση της γλωσσικής εκπαίδευσης δεν μπορεί να μεταφέρεται στους εκπαιδευτικούς, στα φροντιστήρια ή στα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια.
Καθοριστικό ρόλο έχουν το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ), το οποίο σχεδιάζει τα Προγράμματα Σπουδών, τις οδηγίες διδασκαλίας και το πλαίσιο αξιολόγησης, καθώς και η εκάστοτε πολιτική ηγεσία του υπουργείου Παιδείας, η οποία καθορίζει τους στόχους και το περιεχόμενο του μαθήματος.
Όπως επισημαίνει, οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται ουσιαστική υποστήριξη, επιμόρφωση και σαφείς κατευθύνσεις, ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του αντικειμένου.
Διαφορετικά, διαιωνίζεται ένα σύστημα που στηρίζεται στην απομνημόνευση έτοιμων απαντήσεων και τυποποιημένων λύσεων, αντί στην πραγματική κατανόηση και την ανάπτυξη κριτικής σκέψης.
Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με την ίδια, είναι να υπάρχουν μαθητές με πολύ καλές επιδόσεις σε άλλα γνωστικά αντικείμενα, οι οποίοι όμως δυσκολεύονται να κατανοήσουν και να αξιοποιήσουν αποτελεσματικά τον γραπτό λόγο. Μάλιστα, αυτή η αδυναμία μπορεί να τους ακολουθεί και μετά το σχολείο, οδηγώντας σε φαινόμενα λειτουργικού αναλφαβητισμού κατά τη φοιτητική ή επαγγελματική τους πορεία.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η ουσιαστική κατανόηση ενός κειμένου απαιτεί περισσότερα από την απλή ανάγνωση και την απομνημόνευση λεξιλογίου. Χρειάζεται ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον που θα καλλιεργεί τη γλωσσική ικανότητα, θα διευρύνει τις γνώσεις των μαθητών για τον κόσμο και θα τους βοηθά να σκέφτονται, να ερμηνεύουν και να εκφράζονται με αυτονομία.
Μαρία Κάππου, φιλόλογος - συγγραφέας.
Πηγές: Lloyd (1998), «Γνωστική και γλωσσική ανάπτυξη» · Μιχάλης (2020), «Γλωσσική διδασκαλία και πρακτικές Γραμματισμού στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση» · Ματσαγγούρας (2007), «Στρατηγικές διδασκαλίας» · Οδηγός Εκπαιδευτικού για τη Νεοελληνική Γλώσσα (2022) · Νέο Πρόγραμμα Σπουδών για τη Νεοελληνική Γλώσσα (2021) · Τοκατλίδου (2004), «Γλώσσα, επικοινωνία και γλωσσική εκπαίδευση» · Φραγκουδάκη (1981), «Γλώσσα και ιδεολογία».
