Το άρθρο της συντακτικής επιτροπής της Alfavita, με αφετηρία τον Αντόνιο Γκράμσι και το κείμενό του «Μισώ τους αδιάφορους», επαναφέρει ένα διαχρονικό ερώτημα: μπορεί η αδιαφορία να θεωρείται ουδέτερη στάση απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα; Όταν οι πολίτες αποσύρονται από τα κοινά, οι αποφάσεις δεν παύουν να λαμβάνονται· απλώς παραμένουν στα χέρια όσων διαθέτουν ήδη τη δύναμη να τις επηρεάζουν. Η Ιστορία δεν διαμορφώνεται μόνο από εκείνους που ενεργούν, αλλά και από τις παραλείψεις όσων θα μπορούσαν να παρέμβουν. Ωστόσο, η ηθική καταδίκη της αδιαφορίας δεν αρκεί. Χρειάζεται να αναρωτηθούμε τι την προκαλεί, πώς μπορεί να υπερβληθεί και προς ποια κατεύθυνση αξίζει να κινηθεί η ανθρώπινη δράση. Εδώ ακριβώς ανοίγεται ο δρόμος προς τη θετική ουτοπία.
Η αδιαφορία δεν έχει πάντοτε την ίδια προέλευση. Μπορεί να αποτελεί συνειδητή επιλογή ενός ανθρώπου που προτιμά την ιδιωτική του ασφάλεια από τις συλλογικές υποχρεώσεις. Μπορεί, όμως, να εκφράζει απογοήτευση, εξάντληση ή την πεποίθηση ότι η ατομική παρέμβαση δεν έχει κανένα αποτέλεσμα. Η εξίσωση όλων αυτών των περιπτώσεων θα ήταν κοινωνιολογικά ανεπαρκής. Άλλο η άρνηση συμμετοχής ενώ υπάρχουν πραγματικές δυνατότητες δράσης και άλλο η αδυναμία συμμετοχής όταν οι κοινωνικές συνθήκες περιορίζουν ασφυκτικά τις επιλογές. Η ανθρωπολογική κατανόηση, με τη βεμπεριανή έννοια του Verstehen, δεν καταργεί την ευθύνη· επιχειρεί να κατανοήσει τα κίνητρα και τις συνθήκες της ανθρώπινης συμπεριφοράς πριν από την αξιολόγησή της. Για να αντιμετωπίσουμε την αδιαφορία, δεν αρκεί να την καταγγείλουμε· πρέπει να κατανοήσουμε και τους μηχανισμούς που την αναπαράγουν.
Υπάρχει, ωστόσο, μια βαθύτερη διάσταση της αδιαφορίας: η ουτοπική της πλευρά. Ο άνθρωπος που θεωρεί ότι τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει έχει ήδη απορρίψει, έστω σιωπηρά, την πιθανότητα ενός διαφορετικού μέλλοντος. Η σημερινή πραγματικότητα μετατρέπεται σε ορίζοντα αξεπέραστο, σαν οι υπάρχουσες κοινωνικές σχέσεις να αποτελούν φυσικούς νόμους και όχι ιστορικά διαμορφωμένες συνθήκες. Έτσι, η αδιαφορία μπορεί να λειτουργήσει ως αρνητική ουτοπία: ένας κόσμος στον οποίο κάθε εναλλακτική θεωρείται εκ των προτέρων ανέφικτη και η παραίτηση παρουσιάζεται ως ρεαλισμός. Δεν πρόκειται για μια ουτοπία που επιδιώκει να οικοδομήσει κάτι διαφορετικό, αλλά για μια νοοτροπία που αποκλείει ακόμη και τη δυνατότητα του διαφορετικού. Το μέλλον ακυρώνεται πριν δοκιμαστεί.
Για να κατανοήσουμε αυτή την αντίφαση, χρειάζεται να διακρίνουμε τη θετική ουτοπία από την ανέφικτη φαντασίωση. Η θετική ουτοπία δεν είναι η περιγραφή μιας τέλειας κοινωνίας, απαλλαγμένης από συγκρούσεις και αντιφάσεις. Δεν αποτελεί υπόσχεση ότι ένας ιδανικός κόσμος θα πραγματοποιηθεί οπωσδήποτε. Είναι μια ιδέα προσανατολισμού: αναγνωρίζει ότι το παρόν δεν εξαντλεί τις δυνατότητες του ανθρώπου και της κοινωνίας και ότι η πραγματικότητα μπορεί να μετασχηματιστεί μέσα από συνειδητές επιλογές. Η θετική ουτοπία συνδέει, επομένως, το επιθυμητό με το εφικτό και την προσδοκία με την ευθύνη. Δεν μας απαλλάσσει από την ανάγκη να εξετάζουμε τα μέσα και τις συνέπειες των πράξεών μας· αντίθετα, μας υποχρεώνει να αναρωτιόμαστε αν οι επιδιωκόμενες αλλαγές προάγουν πράγματι την ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την αξιοπρέπεια.
Το αντίθετο της αδιαφορίας, επομένως, δεν είναι απλώς η δράση, αλλά η ουσιαστική συμμετοχή που προκύπτει μέσα από στοχασμό και κρίση. Η διαδικαστική συμμετοχή μπορεί να περιορίζεται στην τυπική εκπλήρωση μιας καθιερωμένης δραστηριότητας, στην επανάληψη μιας συλλογικής πρακτικής ή στην τήρηση μιας παράδοσης χωρίς βαθύτερο προβληματισμό. Μια παρέλαση, για παράδειγμα, μπορεί να πραγματοποιείται με απόλυτη οργανωτική συνέπεια, χωρίς οι συμμετέχοντες να έχουν αναρωτηθεί για το ιστορικό της νόημα ή για τις αξίες που υποτίθεται ότι εκφράζει. Η διαδικασία δεν είναι από μόνη της άνευ αξίας· γίνεται, όμως, ανεπαρκής όταν υποκαθιστά τη σκέψη. Η ουσιαστική συμμετοχή αρχίζει όταν ο άνθρωπος δεν αρκείται στο να εκτελεί, αλλά αναζητά, κατανοεί και κρίνει το νόημα της πράξης του. Το ίδιο ισχύει για τις κοινωνικές διαδηλώσεις: η παρουσία σε μια κινητοποίηση δεν εξασφαλίζει από μόνη της ούτε κατανόηση των αιτημάτων ούτε υπεύθυνη επιλογή των μέσων. Η δράση αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν συνοδεύεται από κριτική σκέψη και σεβασμό προς τους άλλους.
Το πρόβλημα γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στο σημερινό σχολικό περιβάλλον, όταν η διαδικαστική συμμετοχή θεωρείται επαρκής από μόνη της. Η οργάνωση μιας σχολικής γιορτής, η πραγματοποίηση μιας παρέλασης, η τήρηση του προγράμματος και η ομαλή ολοκλήρωση μιας δραστηριότητας μπορούν να αξιολογηθούν ως επιτυχίες, χωρίς να εξετάζεται αν οι μαθητές κατανόησαν το νόημα όσων έκαναν. Έτσι, η τυπική συμμόρφωση κινδυνεύει να υποκαταστήσει την ουσιαστική Παιδεία: οι μαθητές μαθαίνουν να συμμετέχουν σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες, όχι κατ’ ανάγκην να σκέφτονται για ποιον λόγο συμμετέχουν. Η διάκριση δεν αφορά την αξία των σχολικών εκδηλώσεων ή των παραδόσεων, αλλά τον τρόπο με τον οποίο τις προσεγγίζουμε. Μια εθνική επέτειος μπορεί να γίνει αφορμή για ιστορική κατανόηση, προβληματισμό για την ελευθερία και συζήτηση για την ευθύνη του πολίτη· μπορεί, όμως, να εξαντληθεί και στην επανάληψη μιας καθιερωμένης τελετουργίας. Η διαφορά εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αν η εκπαιδευτική διαδικασία αφήνει χώρο για στοχασμό και κριτική ερμηνεία.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η ηθική ευθύνη του εκπαιδευτικού. Δεν αρκεί να διασφαλίζει ότι οι μαθητές συμμετέχουν· οφείλει να τους βοηθά να κατανοούν, να κρίνουν και να νοηματοδοτούν τη συμμετοχή τους. Δεν είναι υπεύθυνος μόνο για την ορθή διεκπεραίωση μιας δραστηριότητας, αλλά και για τις δυνατότητες σκέψης που δημιουργεί μέσα από αυτήν. Η θετική ουτοπία αποκτά έτσι συγκεκριμένο παιδαγωγικό περιεχόμενο: αντιπαραθέτει στην αναπαραγωγή του καθιερωμένου τη δυνατότητα ενός σχολείου που καλλιεργεί αυτόνομους, στοχαστικούς και υπεύθυνους ανθρώπους. Δεν ζητά από τον εκπαιδευτικό να επιβάλει στους μαθητές ένα έτοιμο όραμα για το μέλλον, αλλά να τους προσφέρει τα πνευματικά εφόδια ώστε να μπορούν να φαντάζονται εναλλακτικές δυνατότητες, να τις εξετάζουν κριτικά και να αναλαμβάνουν την ευθύνη των επιλογών τους.
Βεβαίως, η επίκληση της ατομικής ευθύνης δεν πρέπει να συγκαλύπτει την ευθύνη των θεσμών. Δεν μπορεί να απαιτούμε αδιάκοπη συμμετοχή από ανθρώπους που δεν διαθέτουν χρόνο, πρόσβαση στην πληροφόρηση ή πραγματικά μέσα παρέμβασης. Ούτε αρκεί να καταγγέλλουμε την παθητικότητα όταν οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων αποκλείουν συστηματικά τους πολίτες. Η υπέρβαση της αδιαφορίας απαιτεί διπλή προσπάθεια: προσωπική ανάληψη ευθύνης και δημιουργία κοινωνικών συνθηκών που καθιστούν τη συμμετοχή ουσιαστική. Διαφορετικά, η ηθική καταδίκη των αδιάφορων κινδυνεύει να γίνει ένας εύκολος τρόπος απαλλαγής των ισχυρότερων από τις δικές τους υποχρεώσεις. Η θετική ουτοπία δεν δικαιολογεί την αδράνεια ούτε εξιδανικεύει κάθε κινητοποίηση. Προσανατολίζει την πράξη προς έναν καλύτερο κόσμο, χωρίς να παραβλέπει τις πραγματικές συνθήκες, τις αντιφάσεις και τα όρια της ανθρώπινης δυνατότητας.
Η ουσιαστική αξία της μελέτης του Γκράμσι βρίσκεται, επομένως, και στη δυνατότητα να επανεξετάζουμε το ερώτημά του υπό το πρίσμα της θετικής ουτοπίας. Η καταγγελία της αδιαφορίας αποκτά βαθύτερο νόημα όταν δεν περιορίζεται σε μια ηθική επίπληξη, αλλά οδηγεί στην αναζήτηση των όρων μιας υπεύθυνης κοινωνικής συμμετοχής. Η ουτοπία δεν είναι το αντίθετο της πραγματικότητας. Είναι το αντίθετο της πεποίθησης ότι η πραγματικότητα δεν μπορεί να αλλάξει. Αν η αδιαφορία κλείνει τον ορίζοντα του μέλλοντος, η θετική ουτοπία τον κρατά ανοιχτό και μας καλεί να αναλάβουμε την ευθύνη για τις δυνατότητες που δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί. Αυτό είναι και το ουσιαστικό παιδαγωγικό ζητούμενο: όχι να απαιτούμε από τους μαθητές να συμμετέχουν μηχανικά, αλλά να τους βοηθούμε να κατανοούν, να κρίνουν και να δρουν συνειδητά. Γιατί το αντίθετο της αδιαφορίας δεν είναι ο θόρυβος της διαμαρτυρίας, αλλά η υπεύθυνη πράξη που δίνει στο μέλλον μια πραγματική δυνατότητα.
*Δρ. ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΣΟΡΒΟΝΝΗΣ
