Τα κίνητρα που καλλιεργούν την επιθυμία για μάθηση
Τα κίνητρα που ωθούν έναν μαθητή να μάθει διακρίνονται σε εσωτερικά και εξωτερικά. Τα εσωτερικά συνδέονται με την περιέργεια, την ευχαρίστηση που προσφέρει η ανακάλυψη και την ικανοποίηση που προκύπτει όταν ένα δύσκολο ζήτημα γίνεται κατανοητό. Αντίθετα, τα εξωτερικά κίνητρα σχετίζονται με την απόκτηση καλών βαθμών, την επιτυχία στις εξετάσεις, τις ανταμοιβές ή την αποφυγή της αποτυχίας.
Στην καθημερινή σχολική ζωή, οι δύο κατηγορίες δεν λειτουργούν απαραίτητα ανεξάρτητα. Μπορούν να συνυπάρχουν και να αλληλοσυμπληρώνονται, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχουν πάντα θετική επίδραση. Για παράδειγμα, η επιθυμία για έναν καλό βαθμό μπορεί να ενθαρρύνει την προσπάθεια, αλλά όταν μετατρέπεται στον μοναδικό στόχο, είναι πιθανό να περιορίσει την πραγματική διάθεση για γνώση.
Καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση των μαθησιακών κινήτρων διαδραματίζει η σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα στον εκπαιδευτικό και τον μαθητή. Ένας δάσκαλος ή καθηγητής που εμπνέει εμπιστοσύνη, αναγνωρίζει τις δυνατότητες των παιδιών και δημιουργεί ένα περιβάλλον αποδοχής μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τη στάση τους απέναντι στο μάθημα.
Δεν είναι σπάνιο οι μαθητές να προσπαθούν περισσότερο σε ένα μάθημα επειδή εκτιμούν τον εκπαιδευτικό που το διδάσκει. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η προσπάθεια δεν προκύπτει αποκλειστικά από την υποχρέωση, αλλά και από την επιθυμία να ανταποκριθούν σε μια σχέση που τους προσφέρει στήριξη και αναγνώριση.
Εξίσου σημαντικό είναι να αντιλαμβάνονται οι μαθητές τη χρησιμότητα όσων διδάσκονται. Όταν η σχολική γνώση συνδέεται με πραγματικές καταστάσεις και εμπειρίες της καθημερινότητας, αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Αντίθετα, η παρουσίαση πληροφοριών χωρίς σαφή σύνδεση με τον κόσμο που γνωρίζουν οι μαθητές μπορεί να τους δημιουργήσει την αίσθηση ότι το περιεχόμενο των μαθημάτων είναι αποκομμένο από τις ανάγκες τους.
Συχνά, επομένως, η αδιαφορία δεν αφορά την ίδια τη γνώση, αλλά τον τρόπο με τον οποίο αυτή παρουσιάζεται και αξιοποιείται στο σχολικό περιβάλλον.
Η υπερβολική έμφαση στους βαθμούς απομακρύνει τους μαθητές
Παράγοντες που ενθαρρύνουν τη μάθηση συνυπάρχουν με εμπόδια τα οποία μπορούν να περιορίσουν σημαντικά το ενδιαφέρον των μαθητών. Ένα από τα σημαντικότερα είναι η υπερβολική προσήλωση στην αξιολόγηση και στις σχολικές επιδόσεις.
Όταν η επιτυχία μετριέται σχεδόν αποκλειστικά μέσα από τους βαθμούς και τα αποτελέσματα των εξετάσεων, η κατανόηση περνά σε δεύτερη μοίρα. Οι μαθητές καλούνται να αποδείξουν τι γνωρίζουν, αντί να έχουν τον απαραίτητο χρόνο για να διερευνήσουν, να πειραματιστούν και να εμβαθύνουν σε όσα διδάσκονται.
Η Τράπεζα Θεμάτων, τα συχνά διαγωνίσματα και η πίεση για υψηλές επιδόσεις μπορούν να ενισχύσουν αυτή την τάση, ιδιαίτερα όταν συνοδεύονται από έντονο άγχος. Το λάθος, αντί να αντιμετωπίζεται ως φυσικό μέρος της μαθησιακής πορείας, εκλαμβάνεται ως ένδειξη αποτυχίας.
Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, αρκετοί μαθητές προτιμούν να ακολουθούν ασφαλείς επιλογές και να αναζητούν την απάντηση που θα τους εξασφαλίσει τον καλύτερο βαθμό. Η διάθεση για πειραματισμό, η δημιουργική σκέψη και η αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων υποχωρούν, καθώς η αποφυγή του λάθους γίνεται σημαντικότερη από την ίδια τη διαδικασία της ανακάλυψης.
Οι δυσκολίες της σχολικής καθημερινότητας
Η οργάνωση και οι συνθήκες λειτουργίας του σχολείου επηρεάζουν επίσης την εκπαιδευτική εμπειρία. Τα πολυπληθή τμήματα, ο περιορισμένος διαθέσιμος χρόνος και η εκτεταμένη διδακτέα ύλη δυσκολεύουν την προσπάθεια να ανταποκριθεί η διδασκαλία στις ανάγκες κάθε μαθητή.
Οι εκπαιδευτικοί συχνά καλούνται να ολοκληρώσουν την προβλεπόμενη ύλη μέσα σε συγκεκριμένα χρονικά περιθώρια, ενώ οι μαθητές πρέπει να ακολουθούν έναν απαιτητικό ρυθμό. Σε αυτές τις συνθήκες, η δυνατότητα να αφιερωθεί περισσότερος χρόνος σε ένα δύσκολο σημείο ή να δοθεί εξατομικευμένη υποστήριξη περιορίζεται.
Ωστόσο, η ουσιαστική μάθηση δεν ακολουθεί τον ίδιο ρυθμό για όλους. Κάθε μαθητής έχει διαφορετικές δυνατότητες, ανάγκες και τρόπους προσέγγισης της γνώσης. Όταν δεν υπάρχει επαρκής χώρος για αυτές τις διαφορές, ορισμένοι μαθητές ενδέχεται να απογοητευτούν, να χάσουν την αυτοπεποίθησή τους ή να απομακρυνθούν σταδιακά από το μάθημα.
Η πίεση από την οικογένεια και την κοινωνία
Η στάση των μαθητών απέναντι στη γνώση διαμορφώνεται και έξω από το σχολείο. Οι οικογενειακές προσδοκίες, η επιδίωξη της εισαγωγής σε μια σχολή υψηλής ζήτησης και οι συγκρίσεις με συμμαθητές ή συνομηλίκους μπορούν να δημιουργήσουν πρόσθετη πίεση.
Όταν η σχολική επιτυχία συνδέεται κυρίως με την κοινωνική αναγνώριση και τις μελλοντικές επαγγελματικές προοπτικές, υπάρχει ο κίνδυνος η μάθηση να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως μέσο επίτευξης ενός συγκεκριμένου στόχου.
Με αυτόν τον τρόπο, η προσωπική ικανοποίηση που μπορεί να προσφέρει η γνώση υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη για επιβεβαίωση και αποδοχή. Οι μαθητές ενδέχεται να εστιάζουν περισσότερο στο πώς συγκρίνονται με τους άλλους παρά στην πρόοδο που σημειώνουν οι ίδιοι.
Η αναγνώριση της προσπάθειας, η ενθάρρυνση και η αποφυγή των συνεχών συγκρίσεων μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία μιας πιο ισορροπημένης σχέσης με την εκπαίδευση.
Πώς μπορεί να αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον για τη γνώση
Παρά τις δυσκολίες, υπάρχουν τρόποι με τους οποίους το σχολείο μπορεί να ενισχύσει τη συμμετοχή και την ενεργητική παρουσία των μαθητών. Η ενθάρρυνση της πρωτοβουλίας, η συμμετοχή σε συζητήσεις και η αξιοποίηση δραστηριοτήτων που επιτρέπουν την εξερεύνηση και τη δημιουργικότητα μπορούν να κάνουν τη μαθησιακή διαδικασία πιο ουσιαστική.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται το λάθος. Όταν οι μαθητές αισθάνονται ότι μπορούν να εκφράσουν απορίες, να δοκιμάσουν διαφορετικές προσεγγίσεις και να αναθεωρήσουν τις απόψεις τους χωρίς να φοβούνται την αποτυχία, είναι πιθανότερο να συμμετέχουν ενεργά και να αναπτύσσουν την κριτική τους σκέψη.
Στόχος είναι να περιοριστεί η αντίληψη ότι η μάθηση αποσκοπεί αποκλειστικά στην επιτυχία μιας εξέτασης και να ενισχυθεί η κατανόηση ως βασικό ζητούμενο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Πρόκειται για μια αλλαγή που απαιτεί χρόνο, αλλά μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο οι μαθητές προσεγγίζουν τη γνώση.
Καθοριστική παραμένει η συμβολή των εκπαιδευτικών, ακόμη και όταν οι συνθήκες δεν επιτρέπουν μεγάλες αλλαγές. Μια ερώτηση που ενθαρρύνει τον προβληματισμό, μια συζήτηση στην οποία ακούγονται διαφορετικές απόψεις ή μια δραστηριότητα που συνδέει το μάθημα με την πραγματικότητα μπορεί να κάνει τη διαφορά. Συχνά, μικρές παρεμβάσεις και μια υποστηρικτική στάση αρκούν για να δημιουργήσουν ένα πιο θετικό μαθησιακό περιβάλλον.
Η μάθηση πέρα από την αξιολόγηση
Το ζήτημα των μαθησιακών κινήτρων δεν αφορά αποκλειστικά τους ίδιους τους μαθητές. Συνδέεται άμεσα με τον τρόπο λειτουργίας του σχολείου και με την αντίληψη που διαμορφώνεται για τον σκοπό της εκπαίδευσης.
Εάν το σχολείο επικεντρώνεται κυρίως στην αξιολόγηση και στην επίδοση, είναι πιθανό να ενισχύει το άγχος και να περιορίζει την αυθεντική επιθυμία για γνώση. Αντίθετα, όταν δίνεται προτεραιότητα στις σχέσεις εμπιστοσύνης, στη σύνδεση της θεωρίας με την καθημερινή ζωή και στην ενεργό συμμετοχή, δημιουργούνται περισσότερες ευκαιρίες για ουσιαστική μάθηση.
Η εκπαίδευση δεν μπορεί να περιορίζεται στην απομνημόνευση πληροφοριών ή στην επίτευξη υψηλών βαθμολογιών. Σκοπός της είναι να καλλιεργεί την κατανόηση, την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα και τη διάθεση για συνεχή αναζήτηση.
Η επιθυμία για μάθηση δεν ενισχύεται μόνο μέσα από την πίεση και τις απαιτήσεις, αλλά κυρίως όταν οι μαθητές αντιλαμβάνονται την αξία όσων μαθαίνουν και αισθάνονται ότι έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν. Για να συμβεί αυτό, χρειάζονται ένα περιβάλλον που τους ενθαρρύνει, τους δίνει χώρο να εκφραστούν και τους προσφέρει ουσιαστικούς λόγους να ανακαλύψουν τη γνώση.
