Σύμφωνα με στοιχεία που είχαν δημοσιευτεί για την περίοδο 1972–2013, 18.084 παιδιά και έφηβοι στην Ιαπωνία αυτοκτόνησαν, ενώ είχε καταγραφεί αυξημένος αριθμός περιστατικών γύρω από την έναρξη του σχολικού έτους μετά τις θερινές διακοπές.
Τα δεδομένα εκείνης της περιόδου έδειχναν χαρακτηριστικά ότι στις 31 Αυγούστου καταγράφονταν κατά μέσο όρο 92 αυτοκτονίες ανηλίκων, την 1η Σεπτεμβρίου 131 και στις 2 Σεπτεμβρίου 94, ενώ ανάλογη αύξηση είχε παρατηρηθεί και στις αρχές Απριλίου, όταν ξεκινά η νέα σχολική χρονιά στην Ιαπωνία.
Η συσχέτιση αυτή δεν σημαίνει ότι το σχολείο ή οι εξετάσεις αποτελούν τη μοναδική αιτία μιας αυτοκτονίας. Η αυτοκτονική συμπεριφορά είναι εξαιρετικά σύνθετο φαινόμενο και συνδέεται με πολλαπλούς παράγοντες. Ωστόσο, η επανεμφάνιση αυξημένων περιστατικών γύρω από κρίσιμες σχολικές ημερομηνίες έχει προκαλέσει εδώ και χρόνια έντονο προβληματισμό στην ιαπωνική κοινωνία.
«Αν δεν αντέχεις το σχολείο, έλα εδώ»
Ενδεικτική της σοβαρότητας του προβλήματος ήταν η δημόσια παρέμβαση βιβλιοθήκης στην Ιαπωνία, η οποία είχε απευθυνθεί μέσω διαδικτύου σε μαθητές λίγο πριν από την επιστροφή τους στις τάξεις.
Το μήνυμα ήταν απλό αλλά συγκλονιστικό: εάν ένα παιδί αισθανόταν ότι δεν μπορούσε να επιστρέψει στο σχολείο και βρισκόταν σε απόγνωση, μπορούσε να περάσει την ημέρα του στη βιβλιοθήκη, διαβάζοντας κόμικς και βιβλία, χωρίς κανείς να το επιπλήξει.
Η λογική πίσω από το μήνυμα ήταν σαφής: καλύτερα να λείψει ένα παιδί από το σχολείο παρά να πιστέψει ότι δεν υπάρχει άλλη διέξοδος.
Για πολλές κοινωνίες μια τέτοια δημόσια παρέμβαση ίσως φαίνεται ακραία. Στην Ιαπωνία, όμως, η άρνηση του σχολείου αποτελεί γνωστό και μελετημένο κοινωνικό φαινόμενο.
Υπάρχουν ακόμη οργανώσεις και μέσα ενημέρωσης που απευθύνονται ειδικά σε παιδιά τα οποία δυσκολεύονται ή αρνούνται να επιστρέψουν στη σχολική αίθουσα. Μία από αυτές τις πρωτοβουλίες δημιουργήθηκε έπειτα από τραγικά περιστατικά στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όταν η συζήτηση για την πίεση που αισθάνονται ορισμένοι μαθητές απέκτησε πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις.
Η περίφημη «κόλαση των εξετάσεων»
Στην Ιαπωνία έχει χρησιμοποιηθεί εδώ και δεκαετίες ο όρος «exam hell» – «κόλαση των εξετάσεων» για να περιγράψει την περίοδο προετοιμασίας των μαθητών που διεκδικούν μια θέση σε σχολεία και πανεπιστήμια υψηλού κύρους.
Η πίεση δεν αρχίζει στην τελευταία τάξη του λυκείου. Για αρκετές οικογένειες ξεκινά πολύ νωρίτερα.
Η εισαγωγή σε ένα καλό σχολείο μπορεί να επηρεάσει την πρόσβαση σε ένα καλύτερο λύκειο και στη συνέχεια σε ένα πανεπιστήμιο υψηλού κύρους. Και η φοίτηση σε ορισμένα από τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια της χώρας θεωρείται παραδοσιακά σημαντικό πλεονέκτημα για την πρόσβαση σε μεγάλες επιχειρήσεις και σε ανταγωνιστικές επαγγελματικές θέσεις.
Έτσι δημιουργείται μια αλυσίδα εξετάσεων, προσδοκιών και ανταγωνισμού που μπορεί να συνοδεύει ένα παιδί για πολλά χρόνια.
Τα «juku» και μια ολόκληρη βιομηχανία προετοιμασίας
Γύρω από τις απαιτητικές εξετάσεις αναπτύχθηκε στην Ιαπωνία ένα τεράστιο παράλληλο εκπαιδευτικό σύστημα.
Τα juku, τα γνωστά «cram schools», είναι ιδιωτικά φροντιστήρια στα οποία εκατομμύρια μαθητές παρακολουθούν πρόσθετα μαθήματα μετά το κανονικό σχολείο.
Υπάρχουν επίσης τα yobikou, προπαρασκευαστικά κέντρα που απευθύνονται ιδιαίτερα σε αποφοίτους λυκείου οι οποίοι προετοιμάζονται εκ νέου για τις εισαγωγικές εξετάσεις των πανεπιστημίων.
Για πολλές οικογένειες το κόστος είναι σημαντικό. Η επιτυχία στις εξετάσεις μπορεί έτσι να μετατραπεί όχι μόνο σε εκπαιδευτική αλλά και σε οικονομική δοκιμασία, αφού οι γονείς επενδύουν μεγάλα ποσά στην προετοιμασία των παιδιών τους.
Ο ανταγωνισμός έχει μάλιστα οδηγήσει ορισμένες οικογένειες να ξεκινούν την προετοιμασία από πολύ μικρές ηλικίες, επιδιώκοντας την εισαγωγή των παιδιών σε σχολεία που θεωρούνται «διαδρομές» προς τα κορυφαία πανεπιστήμια.
Ποιοι είναι οι «Ρονίν»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ένας όρος που χρησιμοποιείται για τους νέους οι οποίοι δεν καταφέρνουν να εισαχθούν στο πανεπιστήμιο που επιθυμούν και αφιερώνουν έναν ακόμη χρόνο αποκλειστικά στην προετοιμασία τους.
Ονομάζονται ronin.
Η λέξη έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Στη φεουδαρχική Ιαπωνία, ρονίν ήταν ο σαμουράι που είχε χάσει τον άρχοντά του και έμενε χωρίς σταθερή θέση μέσα στην κοινωνική ιεραρχία.
Η σύγχρονη χρήση του όρου για έναν νέο που περιμένει έναν ακόμη χρόνο προκειμένου να πετύχει στις πανεπιστημιακές εξετάσεις δεν είναι τυχαία. Αντανακλά σε έναν βαθμό το αίσθημα κοινωνικής εκκρεμότητας που μπορεί να συνοδεύει την αποτυχία.
Οι νέοι αυτοί περνούν συχνά έναν ολόκληρο χρόνο μελετώντας πολλές ώρες την ημέρα, με έναν και μοναδικό στόχο: να περάσουν την επόμενη φορά.
Έρευνες έχουν συνδέσει αυτή την περίοδο με αυξημένη ψυχολογική επιβάρυνση. Σε μελέτη που είχε δημοσιευτεί το 2014, περίπου το 58% των ronin που συμμετείχαν στην έρευνα εμφάνιζαν συμπτώματα κατάθλιψης, στοιχείο που έφερε ξανά στο προσκήνιο το κόστος της ακραίας εξεταστικής πίεσης.
Όταν η ακαδημαϊκή επιτυχία γίνεται κοινωνικό μέτρο αξίας
Το βαθύτερο πρόβλημα ίσως δεν βρίσκεται μόνο στις ίδιες τις εξετάσεις, αλλά στο βάρος που μπορεί να αποκτήσει το αποτέλεσμά τους.
Σε μια κοινωνία όπου η φοίτηση σε πανεπιστήμιο υψηλού κύρους μπορεί να συνδεθεί με την επαγγελματική πορεία και το κοινωνικό κύρος, μια αποτυχία στις εξετάσεις μπορεί να βιωθεί από έναν νέο πολύ πιο δραματικά από όσο πραγματικά είναι.
Το εκπαιδευτικό σύστημα κινδυνεύει έτσι να στέλνει ένα επικίνδυνο μήνυμα: ότι η αξία του μαθητή αποδεικνύεται μέσα από έναν βαθμό, μια κατάταξη ή την εισαγωγή σε ένα συγκεκριμένο ίδρυμα.
Κι όμως, κανένα αποτέλεσμα εξετάσεων δεν μπορεί να αποτελεί μέτρο της ανθρώπινης αξίας.
Η Ιαπωνία άρχισε να αλλάζει το μοντέλο της
Η ίδια η Ιαπωνία έχει αναγνωρίσει εδώ και χρόνια ότι ένα εκπαιδευτικό σύστημα που βασίζεται υπερβολικά στην απομνημόνευση και στις εξετάσεις δεν ανταποκρίνεται πλέον στις ανάγκες της εποχής.
Το υπουργείο Παιδείας της χώρας έχει προωθήσει μεταρρυθμίσεις με στόχο η αξιολόγηση των μαθητών να μην περιορίζεται στην αναπαραγωγή μεγάλου όγκου πληροφοριών, αλλά να λαμβάνει περισσότερο υπόψη την κριτική σκέψη, την κρίση, την έκφραση, την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και την προσαρμογή σε νέες συνθήκες.
Η αλλαγή αυτή συνδέεται και με τις τεράστιες μεταβολές στην αγορά εργασίας. Σε μια εποχή τεχνητής νοημοσύνης, αυτοματοποίησης και διαρκώς μεταβαλλόμενων επαγγελμάτων, η αποστήθιση δεν θεωρείται πλέον αρκετή.
Οι Ιάπωνες αξιωματούχοι έχουν επανειλημμένα υποστηρίξει ότι το εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να καλλιεργεί ανθρώπους που μπορούν να σκέφτονται και όχι απλώς να ανακαλούν πληροφορίες.
Το παράδοξο ενός πολύ επιτυχημένου συστήματος
Η περίπτωση της Ιαπωνίας αποκαλύπτει ένα σημαντικό εκπαιδευτικό παράδοξο.
Ένα σχολικό σύστημα μπορεί να επιτυγχάνει εξαιρετικά αποτελέσματα σε διεθνείς μετρήσεις, να παράγει μαθητές με ισχυρές γνώσεις και να θεωρείται διεθνώς αποτελεσματικό, αλλά ταυτόχρονα να δημιουργεί υπερβολική πίεση σε ένα μέρος των παιδιών του.
Η εκπαιδευτική επιτυχία δεν μπορεί επομένως να μετριέται μόνο με βαθμούς, εξετάσεις και διεθνείς κατατάξεις.
Πρέπει να μετριέται και με κάτι δυσκολότερο: με το εάν τα παιδιά μπορούν να μεγαλώνουν, να μαθαίνουν και να αποτυγχάνουν χωρίς να πιστεύουν ότι μια αποτυχία καθορίζει ολόκληρη τη ζωή τους.
Οι εξετάσεις μπορούν να ανοίξουν ή να κλείσουν μια εκπαιδευτική διαδρομή. Δεν μπορούν όμως και δεν πρέπει ποτέ να μετατρέπονται σε κρίση πάνω στην αξία ενός ανθρώπου.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μάθημα που προσφέρει η ιαπωνική εμπειρία σε κάθε εκπαιδευτικό σύστημα: όταν η επιτυχία αποκτά τόσο μεγάλο βάρος ώστε η αποτυχία να φαίνεται αβάσταχτη, τότε το σχολείο οφείλει να αναρωτηθεί όχι μόνο πόσο καλά εκπαιδεύει τα παιδιά, αλλά και πόσο καλά τα προστατεύει.
