Ίσως τελικά το μεγάλο ερώτημα της εποχής να μην είναι μόνο τι διαβάζουμε, αλλά αν μπορούμε ακόμη να μείνουμε συγκεντρωμένοι σε ένα κείμενο για περισσότερο από λίγα λεπτά, χωρίς να απλώσουμε το χέρι προς το κινητό, χωρίς να αλλάξουμε εφαρμογή και χωρίς να αναζητήσουμε την επόμενη μικρή δόση πληροφορίας.
Η Σιγκαπούρη αποφάσισε να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα με έναν μάλλον ασυνήθιστο τρόπο: πληρώνει τους πολίτες της για να διαβάζουν.
Η πρωτοβουλία της Εθνικής Βιβλιοθήκης ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο και ζητά κάτι εξαιρετικά απλό: τουλάχιστον 15 λεπτά ανάγνωσης την ημέρα. Για κάθε καταγεγραμμένη συνεδρία ανάγνωσης διάρκειας 15 λεπτών ή περισσότερο, ο συμμετέχων λαμβάνει 20 ψηφιακά «νομίσματα». Μόνο μία συνεδρία μπορεί να καταχωριστεί ημερησίως και χρειάζονται 1.000 νομίσματα –δηλαδή 50 ημέρες ανάγνωσης– για να εξαργυρωθούν σε 1 δολάριο Σιγκαπούρης.
Το ποσό είναι σχεδόν συμβολικό.
Και ακριβώς αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας.
Δεν πληρώνει για το βιβλίο – πληρώνει για τη συνήθεια
Κανείς δεν πρόκειται να πλουτίσει διαβάζοντας.
Για να κερδίσει κάποιος ένα δολάριο Σιγκαπούρης πρέπει να έχει καταγράψει 50 διαφορετικές ημέρες στις οποίες διάβασε τουλάχιστον 15 λεπτά. Η οικονομική ανταμοιβή, επομένως, δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί το πραγματικό κίνητρο.
Ο στόχος είναι άλλος: να δημιουργηθεί η συνήθεια.
Η επικεφαλής της Εθνικής Βιβλιοθήκης, Melissa Tam, εξήγησε ότι οι σταθερές συνήθειες χτίζονται μέσα από μικρές και επαναλαμβανόμενες πράξεις. Η λογική είναι ότι ένα τέταρτο της ώρας μπορεί εύκολα να χωρέσει στην καθημερινότητα: στο λεωφορείο, στο μεσημεριανό διάλειμμα ή λίγο πριν από τον ύπνο.
Δεν ζητείται από τον πολίτη να τελειώσει ένα μυθιστόρημα μέσα σε δύο ημέρες, ούτε να βάλει κάποιον μεγαλεπήβολο στόχο.
Ζητείται απλώς να ανοίξει ένα βιβλίο και να μείνει εκεί για δεκαπέντε λεπτά.
Το βιβλίο απέναντι στο scroll
Πίσω από την πρωτοβουλία βρίσκεται μια πραγματικότητα που γίνεται ολοένα πιο εμφανής σε όλο τον κόσμο.
Το κινητό έχει μετατραπεί σε μια ατελείωτη μηχανή μικρών ερεθισμάτων. Ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων ακολουθεί το επόμενο, μια ειδοποίηση διακόπτει την προηγούμενη, ένας τίτλος οδηγεί σε έναν άλλο και η οθόνη δεν τελειώνει ποτέ.
Η ίδια η επικεφαλής της βιβλιοθήκης περιέγραψε έναν κόσμο «υπεραφθονίας» περιεχομένου και διέγερσης, όπου οποιαδήποτε στιγμή μπορούμε να περάσουμε μέσα σε λίγα λεπτά από εκατοντάδες τίτλους, βίντεο και περιλήψεις.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ανάγνωση ενός βιβλίου απαιτεί κάτι σχεδόν αντίθετο από ό,τι έχει μάθει να ζητά η ψηφιακή καθημερινότητα.
Χρειάζεται παραμονή.
Χρειάζεται υπομονή.
Χρειάζεται να αποδεχθεί κάποιος ότι η ανταμοιβή δεν θα έρθει σε τρία δευτερόλεπτα.
Ίσως γι' αυτό το πραγματικό αντίπαλο δέος του βιβλίου σήμερα δεν είναι ένα άλλο βιβλίο ή ένα διαφορετικό μέσο ενημέρωσης, αλλά το doomscrolling: η σχεδόν μηχανική κίνηση του δαχτύλου που μας κρατά για πολλή ώρα μπροστά στην οθόνη, χωρίς απαραίτητα να θυμόμαστε στο τέλος τι ακριβώς είδαμε.
Η ειρωνεία: Η Σιγκαπούρη είναι ήδη πρώτη στην ανάγνωση
Υπάρχει όμως μια εντυπωσιακή αντίφαση.
Η χώρα που ανησυχεί τόσο πολύ για την ανάγνωση είναι ταυτόχρονα μία από τις χώρες με τις καλύτερες επιδόσεις παγκοσμίως στην κατανόηση κειμένου.
Στα τελευταία διαθέσιμα αποτελέσματα PISA 2025, το 86% των 15χρονων μαθητών της Σιγκαπούρης έφτασε τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας στην ανάγνωση, έναντι 69% κατά μέσο όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ, ενώ το 22% βρέθηκε στα υψηλότερα επίπεδα επίδοσης.
Ήδη στο PISA 2022 η Σιγκαπούρη είχε καταταχθεί πρώτη διεθνώς στην ανάγνωση, με μέση επίδοση 543 μονάδων, σημαντικά υψηλότερη από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.
Κι όμως ανησυχεί.
Ίσως επειδή καταλαβαίνει ότι οι καλές σχολικές επιδόσεις δεν εγγυώνται από μόνες τους ότι μια κοινωνία θα συνεχίσει να διαβάζει συστηματικά όταν η καθημερινότητά της κατακλύζεται από όλο και πιο σύντομες μορφές περιεχομένου.
Μπορεί ένα δολάριο να νικήσει το TikTok;
Προφανώς όχι.
Και μάλλον ούτε αυτό προσπαθεί να κάνει η Σιγκαπούρη.
Το οικονομικό κίνητρο είναι τόσο μικρό, ώστε λειτουργεί περισσότερο σαν παιχνίδι: μια μικρή ψηφιακή επιβράβευση, ένας στόχος, μια αίσθηση συνέχειας και προόδου.
Με άλλα λόγια, η ίδια τεχνική που χρησιμοποιούν πολλές εφαρμογές για να μας κρατήσουν μπροστά στην οθόνη επιχειρείται τώρα να χρησιμοποιηθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση: για να μας κάνει να την αφήσουμε στην άκρη και να ανοίξουμε ένα βιβλίο.
Η Σιγκαπούρη έχει χρησιμοποιήσει και στο παρελθόν αντίστοιχες οικονομικές επιβραβεύσεις για την αλλαγή καθημερινών συνηθειών, μεταξύ άλλων προγράμματα που πρόσφεραν κίνητρα για περπάτημα και επίτευξη ημερήσιων στόχων άσκησης.
Τα 15 λεπτά που ίσως έχουν μεγαλύτερη σημασία από το ένα δολάριο
Το ενδιαφέρον της συγκεκριμένης πρωτοβουλίας, επομένως, βρίσκεται λιγότερο στα χρήματα και περισσότερο στο μήνυμα.
Μια από τις πιο τεχνολογικά προηγμένες κοινωνίες του κόσμου αντιμετωπίζει πλέον την ικανότητα να καθίσει κάποιος και να διαβάσει απερίσπαστος για ένα τέταρτο της ώρας ως συνήθεια που αξίζει να καλλιεργηθεί ενεργά.
Και αυτό ίσως λέει πολλά για την εποχή μας.
Γιατί το διάβασμα δεν είναι μόνο τρόπος να αποκτήσει κάποιος πληροφορίες. Για πληροφορίες υπάρχει πλέον μια οθόνη που μπορεί μέσα σε δευτερόλεπτα να προσφέρει περισσότερες από όσες μπορεί να επεξεργαστεί.
Το βιβλίο απαιτεί κάτι διαφορετικό: να ακολουθήσεις μια σκέψη μέχρι το τέλος, να κρατήσεις στη μνήμη σου όσα διάβασες πριν από δέκα σελίδες, να συνδέσεις έννοιες, να φανταστείς εικόνες που δεν σου προσφέρονται έτοιμες και να παραμείνεις μέσα σε μια ιστορία χωρίς η επόμενη ειδοποίηση να την κόψει στη μέση.
Ίσως λοιπόν το ένα δολάριο της Σιγκαπούρης να είναι το λιγότερο σημαντικό κομμάτι της ιστορίας.
Το πραγματικό στοίχημα βρίσκεται στα 15 λεπτά.
Δεκαπέντε λεπτά χωρίς scroll, χωρίς νέο βίντεο, χωρίς άλλη ειδοποίηση.
Μόνο ένας άνθρωπος και ένα κείμενο.
Κάτι που πριν από λίγα χρόνια φαινόταν αυτονόητο και σήμερα αρχίζει να μοιάζει με δεξιότητα που πρέπει να ξαναμάθουμε.
