Ένα ασυνήθιστο εύρημα στον Φάληρο
Η Νεκρόπολη του Φαλήρου χρησιμοποιήθηκε από τον 8ο έως τον 5ο αιώνα π.Χ. Ο συγκεκριμένος μαζικός τάφος, που αποκαλύφθηκε το 2016, χρονολογείται περίπου μεταξύ του 675 και του 650 π.Χ., σύμφωνα με τα κεραμικά ευρήματα.
Οι 79 άνδρες είχαν τοποθετηθεί με τρόπο που δείχνει οργανωμένη ταφή, ενώ στα χέρια τους υπήρχαν μεταλλικά δεσμά. Το γεγονός αυτό έκανε την ανακάλυψη ιδιαίτερα ξεχωριστή και ενίσχυσε την υπόθεση ότι οι συγκεκριμένοι άνθρωποι είχαν πέσει θύματα μιας οργανωμένης πράξης βίας.
Μία από τις θεωρίες που έχουν διατυπωθεί συνέδεε τον τάφο με τις πολιτικές αναταραχές της Αρχαϊκής Αθήνας. Είχε εξεταστεί, μεταξύ άλλων, το ενδεχόμενο οι νεκροί να σχετίζονταν με την αποτυχημένη προσπάθεια του Κύλωνα να καταλάβει την εξουσία.
Ωστόσο, τα χρονολογικά δεδομένα δεν ταιριάζουν απόλυτα με αυτή την υπόθεση. Άλλες ερμηνείες κάνουν λόγο για εκτελεσμένους εγκληματίες ή για ανθρώπους που βρέθηκαν στο επίκεντρο βίαιων εσωτερικών συγκρούσεων.
Μήπως ήταν ξένοι;
Ένα από τα βασικά ερωτήματα ήταν αν οι 79 άνδρες είχαν έρθει στην Αττική από άλλη περιοχή.
Αν επρόκειτο για μια ξένη στρατιωτική δύναμη ή για ανθρώπους που είχαν μετακινηθεί μαζικά στην περιοχή εξαιτίας μιας πολιτικής σύγκρουσης, θα περίμενε κανείς να υπάρχουν ενδείξεις διαφορετικής γεωγραφικής προέλευσης.
Για να εξετάσουν αυτό το ενδεχόμενο, οι ερευνητές στράφηκαν στο στρόντιο που βρίσκεται στο ανθρώπινο σμάλτο.
Τα δόντια λειτουργούν σαν βιογραφία της παιδικής ηλικίας
Το στρόντιο είναι ένα φυσικό στοιχείο που υπάρχει στα πετρώματα και στη συνέχεια περνά στο έδαφος, το νερό, τα φυτά και την τροφική αλυσίδα.
Κατά την παιδική ηλικία, ένα μέρος αυτού του χημικού αποτυπώματος ενσωματώνεται στο σμάλτο των δοντιών. Επειδή το σμάλτο παραμένει σταθερό για χιλιάδες χρόνια, οι επιστήμονες μπορούν να συγκρίνουν τις αναλογίες ισοτόπων με εκείνες διαφορετικών γεωλογικών περιοχών και να εκτιμήσουν πού μεγάλωσε ένας άνθρωπος.
Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής την Julianne R. Stamer από το Πανεπιστήμιο της Αριζόνα, εξέτασε το σμάλτο των δοντιών 66 από τους 79 άνδρες της Εσπλανάδας.
Για να υπάρχει ένα σημείο σύγκρισης, αναλύθηκαν ακόμη 97 ενήλικες από το ίδιο νεκροταφείο. Έτσι, το συνολικό δείγμα της έρευνας έφτασε τα 163 άτομα.
Η συντριπτική πλειονότητα είχε τοπικό αποτύπωμα
Από τους 66 άνδρες της Εσπλανάδας που εξετάστηκαν, οι 64, δηλαδή περίπου το 97%, εμφάνισαν ισοτοπικές τιμές συμβατές με τη γεωλογική υπογραφή της Αττικής. Μόνο δύο άτομα παρουσίασαν ενδείξεις που θα μπορούσαν να παραπέμπουν σε διαφορετική προέλευση.
Η εικόνα αυτή ήταν σχεδόν ίδια και στον υπόλοιπο πληθυσμό του νεκροταφείου. Από το σύνολο των 163 ανθρώπων που εξετάστηκαν, οι 156, ποσοστό περίπου 96%, είχαν ισοτοπικό αποτύπωμα συμβατό με τοπική προέλευση.
Η ομοιότητα ανάμεσα στις δύο ομάδες είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Τι σημαίνει αυτό για την ταυτότητα των νεκρών
Αν οι αλυσοδεμένοι άνδρες ήταν στην πλειονότητά τους ξένοι πολεμιστές ή μέλη μιας εξωτερικής ομάδας που είχε φτάσει στην Αττική, θα ήταν λογικό να εμφανιστεί ένα πολύ μεγαλύτερο ποσοστό ανθρώπων με διαφορετικό ισοτοπικό αποτύπωμα.
Αντίθετα, τα στοιχεία δείχνουν ότι σχεδόν όλοι είχαν μεγαλώσει σε περιοχή με γεωλογικά χαρακτηριστικά συμβατά με την Αττική, όπως και οι περισσότεροι άλλοι άνθρωποι που είχαν ταφεί στο Φάληρο.
Το εύρημα ενισχύει έτσι την άποψη ότι η Εσπλανάδα πιθανότατα συνδέεται περισσότερο με εσωτερικές κοινωνικές ή πολιτικές συγκρούσεις παρά με την παρουσία ενός εξωτερικού εχθρού.
Με άλλα λόγια, οι 79 άνδρες φαίνεται πως δεν ήταν μια ομάδα ξένων που βρέθηκε στην Αττική. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι περισσότεροι είχαν παρόμοιο γεωγραφικό υπόβαθρο με τον τοπικό πληθυσμό.
Η έρευνα δεν λύνει οριστικά το μυστήριο
Παρά τη σημαντική νέα πληροφορία, η ανάλυση του στροντίου δεν μπορεί να δώσει απάντηση σε όλα τα ερωτήματα.
Το ισοτοπικό αποτύπωμα αποκαλύπτει κυρίως στοιχεία για τη γεωγραφική προέλευση και τα πρώτα χρόνια της ζωής ενός ανθρώπου. Δεν μπορεί να δείξει αν κάποιος ήταν πολιτικός αντίπαλος, εγκληματίας, επαναστάτης ή μέλος μιας συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας.
Επιπλέον, το να χαρακτηρίζεται κάποιος τοπικός με βάση τα ισότοπα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ήταν Αθηναίος πολίτης. Θα μπορούσε να είχε μεγαλώσει στην Αττική χωρίς να διαθέτει την ίδια πολιτική ή κοινωνική ιδιότητα με τους υπόλοιπους κατοίκους.
Ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της Εσπλανάδας
Η νέα μελέτη δεν αποκαλύπτει ποιος έδωσε την εντολή για την εκτέλεση των 79 ανδρών ούτε ποιο ακριβώς γεγονός οδήγησε στον μαζικό τους θάνατο. Προσθέτει, όμως, ένα σημαντικό κομμάτι στο παζλ.
Οι αλυσοδεμένοι άνδρες του Φαλήρου φαίνεται πως ήταν, στην πλειονότητά τους, άνθρωποι με τοπικό γεωγραφικό υπόβαθρο και όχι μια ξένη ομάδα που είχε μετακινηθεί στην Αττική.
Έτσι, η "Εσπλανάδα" αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ιστορικό ενδιαφέρον. Ο τάφος μπορεί να αποτελεί ένα σπάνιο αρχαιολογικό αποτύπωμα των εσωτερικών συγκρούσεων, της πολιτικής βίας και των μεταβαλλόμενων μορφών εξουσίας στην Αθήνα της Αρχαϊκής περιόδου.
Και τα δόντια των νεκρών, χιλιάδες χρόνια μετά, προσφέρουν πλέον στους επιστήμονες ένα πολύτιμο στοιχείο για να πλησιάσουν την αλήθεια γύρω από ένα από τα πιο μυστηριώδη ευρήματα της αρχαίας Αθήνας.
