Απορεί κανείς. Είναι δυνατόν η περιοχή του Κόσμου, που έχει αναδείξει την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, τη Δημοκρατία και τον Ορθολογισμό, την Επιστημονική και τη Βιομηχανική Επανάσταση, που άνοιξε δρόμους για το κοινωνικό κράτος και το κράτος δικαίου και για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη να συνδέεται με τους αιματηρούς και απανωτούς πολέμους;
Πώς μπορεί να συνδέεται ο μεγάλος ορίζοντας της Προόδου – έννοιας με καθολικό κοινωνικό πρόταγμα - με σκοτεινές όψεις της βαρβαρότητας; Είναι άραγε η συγκριτικά μεγαλύτερη ισχύς της έναντι των άλλων περιοχών της Γης από μόνη της ικανή να ερμηνεύει την πολύχρονη αποικιοκρατία και τον σκληρό ιμπεριαλισμό, που βύθισαν την ανθρωπότητα δύο φορές τη σύγχρονη ιστορία στα βαθιά ερέβη των δύο Παγκόσμιων Πολέμων;
Και φυσικά δεν είναι ένα απλό φυσικό φιλοσοφικό ερώτημα αυτό της ...συνύπαρξης του “καλού” και του “κακού” αλλά μείζον πολιτικό και ιδεολογικό πρόβλημα. Όσο δεν δίνεται απάντηση σε αυτό το ζήτημα, το παρόν και το μέλλον της γηραιάς ηπείρου δεν μπορεί να είναι ένα ανέφελο ταξίδι προς τη συνεχή πρόοδο...
Μπορούμε να ξεχνάμε την βαρβαρότητα των θρησκευτικών πολέμων και την Ιερά Εξέταση, που δεν έχουν να ζηλέψουν τίποτα από τη φρίκη που σκόρπισαν στους ανθρώπους σε σχέση με τους σημερινούς φονταμενταλισμούς των φανατικών Ισλαμιστών;
“Το αποτέλεσμα του σχίσματος στο εσωτερικό της Καθολικής εκκλησίας ήταν η εμφάνιση μιας ποικιλίας εθνικών κρατών που τα απασχολούσε όλα η εθνική ισχύς, το γόητρο, ο πλούτος, η ασφάλεια και η ανεξαρτησία - όλα τους ήταν έτοιμα να πολεμήσουν το ένα το άλλο, όλα τους ήταν έτοιμα να αλλάξουν πλευρά για το παραμικρό πολιτικό κέρδος, όλα τους ήταν ανήσυχα, φιλόδοξα, δημιουργικά και δυναμικά. Για 300 χρόνια ο αγώνας αυτών των κρατών για να επικρατήσουν τόσο στην Ευρώπη όσο και σε έναν ολοένα διευρυνόμενο κόσμο ήταν αδιάκοπος και κατά τη διάρκειά τους δεν έδειξαν κανέναν ηθικό και θρησκευτικό ενδοιασμό προσπαθώντας να επιβιώσουν” (W. Woodruff, Μια σύντομη ιστορία του σύγχρονου κόσμου – οι παγκόσμιες σχέσεις από το 1500 μέχρι σήμερα).
Ακόμα και η περίοδος 1871-1914, που θεωρείται η πιο μακροχρόνια περίοδος ειρήνης ανάμεσα σε ευρωπαϊκές δυνάμεις από την ρωμαϊκή εποχή και μετά, η εξέγερση στη Ρωσία το 1905, στην Ισπανία του 1909 και στην Ιταλία το 1913 δείχνουν ότι η ιδέα του εμφυλίου πολέμου πλανιόταν στον αέρα. Και πού οδήγησε αυτή η δήθεν ειρηνική περίοδος; - στον Μεγάλο Πόλεμο, που τελικά δεν ήταν μεγάλος, γιατί έδωσε τη σκυτάλη στον διάδοχό του και πιο μεγάλο.
Αλλά μήπως τώρα, που η Ευρώπη έχει πλέον χάσει τον πρωταγωνιστικό της ρόλο, αναζητεί καινούργιες πολιτικές διαδρομές, που θα αφίστανται της πρακτικής της πολεμικής μηχανής με την οποία λεηλάτησε πολλές χώρες; Υπάρχει ένα άκρως ιστορικό και παιδαγωγικό συμβάν, η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας λαοί, έθνη και κράτη συναποφάσισαν για τη διαμόρφωση μιας υπερ-εθνικής δομής, ενός σχήματος που θυμίζει αυτοκρατορία αλλά με δημοκρατία και χωρίς εξαναγκασμούς συνύπαρξης, και που αποσκοπεί στην ανάδειξη ενός κοινού, ειρηνικού και προοδευτικού μέλλοντος. Τι θα ήταν η όποια ευρωπαϊκή χώρα σήμερα από μόνη της στις εποχές των πολλαπλών αβεβαιοτήτων και προκλήσεων;
Για να διαμορφωθεί ένα ευοίωνο μέλλον εμφορούμενο από συνεργασία και δημιουργικότητα οφείλει να σταθεί σε κάποια βασικά προβλήματα του δικού της παρελθόντος. α) Να κατευνάσει και να αντιμετωπίσει αποφασιστικά ό,τι προκάλεσε τους προηγούμενους πολέμους της: τον εθνικισμό, τον ρατσισμό, τον επεκτατισμό. β) Να κάνει αυτοκριτική και να λάβει κάποια θεραπευτικά μέτρα έναντι των ζημιών που προκάλεσε στις άλλες ηπείρους.
γ) Να μην ξεχνά ότι στο παρελθόν υπήρξε περιοχή ευρέος ρεύματος μεταναστών προς άλλα μέρη της Γης. δ) Να εγκαταλείψει κάθε υποψία ιμπεριαλιστικής διάθεσης. ε) Να αγωνίζεται για την Ειρήνη, για τη συνεργασία λαών και κρατών, για το Διεθνές Δίκαιο και για τα ανθρώπινα δικαιώματα, για την άμβλυνση των ανισοτήτων. Μπορεί να αναπτύξει μια τέτοια πολιτική και να εμπνεύσει την ανθρωπότητα σε έναν νέο Ψηφιακό (τώρα) Διαφωτισμό;
