Αφορμή για τις παρακάτω σκέψεις μού έδωσε μια πρόσφατη φράση ηγέτη (9-1-2026): «Δεν χρειάζομαι Διεθνές Δίκαιο, έχω την ηθική μου». Διεμβολήσαμε με ατομικές ηθικές, που εκστομίζονται από πολιτικούς και μη, τη «φυσική» ηθική αφού πρώτα διαβρώσαμε την υπόσταση του «εμείς» που κατοικεί και πριν από μας στη φύση του ανθρώπινου ασυνείδητου. Ποιος μπορεί να απευθύνεται σε ανθρώπους με την ίδια σύσταση ύπαρξης και να παίρνει αποφάσεις επιβάλλοντας τη «δικιά του ηθική»;. Άραγε με ποιους όρους και όρια μια ατομική ηθική, υλοβαρής κατά βάση, μπορεί να επιβληθεί και να ονομαστεί «πλανητική»; Η έρευνα για την ηθική είναι μια συνθήκη καθολικής αξίας, περί του τι είναι αγαθό που δεν βρίσκεται μόνο στη γλώσσα αλλά στην επικράτεια των άρρητων αρετών της ψυχής.
Το όραμα μιας παγκόσμιας ηθικής βρίσκεται μέσα σε κάθε άνθρωπο αλλά πολεμιέται από τα «δογματικά» εγώ που διαμορφώνουν εκάστοτε «σφαίρες επιρροής» αφανών σκοπιμοτήτων με αποκλεισμό ενός φιλάνθρωπου και συνετού ορθολογισμού διαχείρισης αγαθών για όλο τον κόσμο. Είναι πολιτισμικό σοκ όταν ο καθένας επαγγέλλεται, αυταρχικά, κι ένα «δόγμα» σαν ατομική επιβολή θέλησης στους άλλους χωρίς προϋποθέσεις συνεργασίας ή συναίνεσης. Αυτό σημαίνει απολυτοποίηση ατομικού ετσιθελισμού που περιπλέκεται με ιδεολογίες αριθμητικών/ποσοτικών υπολογιστικών συμφερόντων. «Σφαίρες επιρροής» όπου η μια ανταγωνίζεται την άλλη με υλική ισχύ (πολεμική) που εστιάζει την «πολιτική» στα «βάθη» γαιών και ωκεανών και όχι μύχιων της καρδιάς ενός πολιτισμού άσκησης πανανθρώπινων αξιών/αρετών. Και οι λαοί γίνονται ανασφαλή παίγνια στα επισφαλή ατομικά ή συντεχνιακά «δόγματα» που εξοστρακίζουν δημοκρατικές αρχές και ποντίζουν αθώες ψυχές στο χάος και στην απόγνωση.
Όμως, άγραφες ηθικές νόρμες, κατά την άποψη των ανθρωπολόγων του πολιτισμού, αποτελούν το θεμέλιο λίθο πάνω στον οποίο είναι οικοδομημένη η ανθρώπινη κοινωνία. Αυτό συνιστά το “αρχικό ήθος” που υπάρχει στο συλλογικό ασυνείδητο, στο βάθος της ύπαρξης κάθε ανθρώπου και αποτελεί τον διαπολιτισμικό πυρήνα ενός παγκόσμιου ήθους. Όταν το συλλογικό ασυνείδητο συνωθείται από φερτά υλικά κατεστημένης ανομίας χωρίς παιδεία εστίασης ήθους σε Αλήθεια και Αγαθό, εμπειρικού παραδείγματος, τότε και η «ελαφρά» συνείδηση δεν αντιδρά, προσαρμόζεται στην αήθεια και στη διαφθορά. Οπότε η διαφθορά γίνεται η φυσική κατά-σταση του ανθρώπου, μόνιμη στάση και ήθος, χωρίς ανά-σταση, χωρίς φως, αναμένοντας ως φυσικό γεγονός και μοίρα, το σκοτάδι, την καταστροφή. Μας έχουν κατακλύσει προτάσεις για ενεργειακή κάλυψη κτιστού-υλικού φωτός που συμβολοποιείται και στις γιορτές. Όμως μήπως παραμένουμε ανέορτοι ενός εσωτερικού φωτός ως βαθύτερη υπαρξιακή εμπειρία που συνεπάγεται αλλαγή τρόπου ζωής και συνηθειών που γίνονται ήθος;
Η «φυσική» και οντολογική ηθική έχει σχέση με την αρχική καταβολή του άγραφου νόμου στο ανθρώπινο ασυνείδητο, και είναι το «δυνάμει» της εξέλιξης του παγκόσμιου πολιτισμού σύμφωνα με τη σωκρατική και την καντιανή ηθική. Όταν όμως δεν ερωτάται και αγνοείται ο λαός για βασικά θέματα της επιβίωσης, της αξιοπρέπειας, της ελευθερίας και της δικαιοσύνης τότε αυτό σημαίνει «ηθική απαλλοτρίωση». Δηλαδή, δεν αφαιρείται τόσο κάτι υλικό, αλλά η κριτική σκέψη, η απώλεια νοήματος και η παιδεία του «ποιος είμαι».
Συμβαίνει στην εποχή μας ένας αποπροσανατολισμός του Είναι όταν το υλικό βάθος της θάλασσας με τον αναλώσιμο ορυκτό πλούτο ανταλλάσσεται με το μη ανταλλασσόμενο και μη αναλώσιμο απύθμενο βάθος της ψυχής του ανθρώπου απ’ όπου ξεπηδά η αναπαλλοτρίωτη αγάπη με τους αθάνατους καρπούς της, αλληλεγγύη, συμπόνια, ισονομία. Οι κοιτίδες πολιτισμού δεν αναγνωρίστηκαν από τα υλικά κοιτάσματα, αλλά από τα μνημεία πολιτισμού που έγιναν κοιτάσματα εμπειριών ήθους και αξιών που υπερέβαιναν τις εφήμερες μέριμνες. Αποκάλυπταν την αναζήτηση του κάλλους, της αλήθειας και αρμονίας γεγονός που επιβεβαιώνουν οι συνεχιζόμενες ανασκαφές.
Η διαπολιτισμικότητα, ως καθολικότητα κοινοπραξίας του Ενός άφθαρτου Αγαθού, είναι υποκρισία και πλάνη χωρίς πολιτική και παιδεία καρδιάς που κτυπά για κάθε άνθρωπο με τις ίδιες ανάγκες και δικαιώματα. Η λέξη «υφήλιος» σημαίνει ότι όλος ο κόσμος έμψυχος και άψυχος βρίσκεται κάτω από τον ίδιο ήλιο και κανένας δεν μπορεί να σφετεριστεί ατομικά τις ενέργειές του που απευθύνονται σε όλη την οικουμένη. Τα λογικά όντα, με φρόνηση και αγάπη μοιράζονται τα αγαθά του. Είναι παραφροσύνη όταν νόες υλομανείς και άκαρδοι μοιράζουν άδικα τα αγαθά της γης στους ομοίους του είδους τους. Και πώς καταργεί κάποιος αξιωματούχος πολιτικής ή θέσης παραδόσεις κοινωνικής ή και μεταφυσικής/υπερφυσικής πίστης που θέλει να είναι ταυτόχρονα υπερασπιστής και προστάτης τους;
Η γενεαλογία της ηθικής είναι αναγωγική, συνειδητά, όταν παραδίδονται από γενιά σε γενιά αρετές, αξίες, πεποιθήσεις, πολιτισμικά πρότυπα που διαμορφώνουν κοινοτική ζωή, καθορίζουν μια ιστορική πορεία και συνιστούν περιεχόμενο παιδείας/κουλτούρας. Ωστόσο, η γενεαλογία της ηθικής προσεγγίζεται με διάφορες αφετηρίες θετικής, ανθρωπιστικής ή θρησκευτικής κατεύθυνσης.
Υπάρχουν ηθικές που επικράτησαν γενεαλογικά είτε με το συλλογικό ασυνείδητο είτε με τη συλλογική συνείδηση, η οποία προέκυψε από ιδρυτές θρησκειών, πολιτικών, φιλοσόφων και ιδεαλιστών. Επομένως, η γενεαλογία της ηθικής είναι αναγωγική σε οντολογικό και ιστορικό επίπεδο. Δηλαδή σχετίζεται τόσο με το ασυνείδητο (φυσική ηθική) όσο και με τη συνείδηση που διαμορφώνεται από τη σχέση του ανθρώπου με το συνάνθρωπο και το περιβάλλον. Όμως, η ηθική που συνδέεται με το Απόλυτο αγαθό δεν είναι εύθραυστη ούτε σχετική, αφού το Αγαθό δεν μεταβάλλεται, είναι αναλλοίωτο.
Σε επίπεδο οντολογίας της αποκαλυπτικής ηθικής, η ομοουσιότητα των ανθρώπων και η ύπαρξη μιας ανθρώπινης φύσης (είδος) δίνει οντολογικό έρεισμα στη διαπολιτισμική ηθική πανανθρώπινων δικαιωμάτων, ωστόσο με πολιτισμική ετερότητα. Η θεωρία για τις αρχέγονες εικόνες θεμελιώνει και τις κατευθυντήριες έξεις της συνείδησης. Η λέξη “θεός” ή τα παράγωγά της (“ενθουσιασμός”, “θέσφατο” κ.ά.) χρησιμοποιούνται συχνά από τον ανθρώπινο λόγο για να εκφράσουν κάτι το μεγαλειώδες και σημαντικό στη ζωή. Επομένως, η λέξη “θεός” κυριαρχεί ασυνείδητα ως σύμβολο και ψυχικός παράγοντας στις ανθρώπινες ενέργειες. Σύμφωνα με τον Γιουνγκ «το ψυχολογικό δεδομένο που διαθέτει τη μεγαλύτερη δύναμη εκδηλώνεται στην ανθρώπινη συνείδηση ως “θεός”, γιατί πάντοτε τον κυρίαρχο παράγοντα ονομάζουμε “θεό”». Αλίμονο στις συνειδήσεις που «χτίστηκαν» για να έχουν το μαμωνά θεό, αφανίζοντας τον ανόρυκτο πλούτο της αγεώργητης ψυχής και Αλήθειας.
* Σταμάτης Πορτελάνος
τ. Αναπλ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας
Όλες οι σημαντικές και έκτακτες ειδήσεις σήμερα
Το απλό βήμα που πρέπει να κάνετε πάντα στο μπρόκολο πριν το μαγείρεμα
«Κάλτσα»: Πώς λέγεται στα ελληνικά;
Γιατί δεν πρέπει να ξεφορτώνεστε τα γρατζουνισμένα πιάτα σας
